Irena Bieńkowska

Muzyka na dworze
księcia Hieronima Floriana Radziwiłła

Irena Bieńkowska

Muzyka na dworze księcia Hieronima Floriana Radziwiłła

Książka została wyróżniona w Konkursie na najlepszą pracę pisemną z zakresu historii muzyki polskiej zorganizowanym przez Narodowe Centrum Kultury w roku 2015.

Recenzenci:

Tadeusz Bernatowicz, Anna Ryszka-Komarnicka

Redaktor prowadzący:

Krzysztof Kur

Redakcja:

Danuta Wojcieszak

Korekta:

Monika Fedorucowa

Korekta autorska wersji elektronicznej:

Irena Bieńkowska

Koordynacja wydania elektronicznego:

Katarzyna Kłoś

Projekt okładki:

Krzysztof Słomka/At Work

W projekcie okładki wykorzystano portret księcia Hieronima Floriana Radziwiłła autorstwa Jakuba Wessela (Wikipedia, domena publiczna)

Publikacja jest elektroniczną wersją książki Ireny Bieńkowskiej „Muzyka na dworze księcia Hieronima Floriana Radziwiłła” wydanej przez Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2013.

©Copyright for the ebook by Narodowe Centrum Kultury

Warszawa 2015

ISBN 978-83-7982-112-9

Wydawca:

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

www.nck.pl

www.sklep.nck.pl

Narodowe Centrum Kultury jest państwową instytucją kultury, działającą na rzecz rozwoju kultury w Polsce.

Skład wersji elektronicznej:

Tomasz Szymański

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wstęp

ROZDZIAŁ I. Hieronim Florian Radziwiłł i jego rezydencje

1. Zarys sylwetki księcia

2. Słuck i Biała – główne rezydencje

ROZDZIAŁ II. Organizacja życia muzyczno-teatralnego i warunki funkcjonowania artystów

1. Kalendarz imprez muzyczno-teatralnych

2. Występy artystów poza książęcym dworem

3. Warunki egzystencjalne artystów

3.1. Rekrutacja i uposażenie

3.2. Warunki mieszkaniowe

3.3. Stosunek księcia do artystów

4. Kształcenie muzyczne na dworze księcia

5. Muzykalia

5.1. Sposoby pozyskiwania muzykaliów

5.2. Muzykalia w radziwiłłowskich zbiorach
bibliotecznych XVII i XVIII wieku

6. Instrumentarium

ROZDZIAŁ III. Sale muzyczne i teatralne

1. Wnętrza koncertowo-teatralne Słucka i Białej

2. Dekoracje – rekwizyty – kostiumy

ROZDZIAŁ IV. Kształtowanie się zespołów muzyczno-teatralnych

1. Kapela dworska

1.1. Struktura organizacyjna kapeli

1.2. Dzieje i skład zespołu

1.3. Kapela radziwiłłowska na tle ówczesnych
zespołów dworskich

2. Inne zespoły muzyczne

2.1. Zespół muzyki garnizonowej

2.2. Kapela janczarska

2.3. Muzycy grający podczas polowań

3. Zespół baletowy – tancmistrzowie i dzieci baletowe

4. Trupy aktorskie

ROZDZIAŁ V. Repertuar. Próba rekonstrukcji

1. Muzyka teatralna

1.1. Komedia

1.2. Opera

1.3. Balet

1.4. Teatr lalkowy

2. Muzyka komnatowa

2.1. Muzyka wokalna

2.2. Muzyka instrumentalna

3. Muzyka religijna

Podsumowanie

Aneks

1. Słownik artystów Hieronima Floriana Radziwiłła

1.1. Muzycy, śpiewacy i aktorzy dworscy

1.2. Muzycy garnizonowi

1.3. Osoby wykonujące muzykę janczarską

1.4. Waltorniści – pikierzy

1.5. Muzycy miejscy

1.6. Tancmistrzowie, choreografowie, dzieci baletowe

1.7. Malarze, dekoratorzy

2. Osoby związane z artystycznym funkcjonowaniem dworu

3. Kalendarium wydarzeń artystycznych

Summary

Uwagi techniczne

Bibliografia

Źródła rękopiśmienne

Źródła publikowane

Stare druki

Edycje nutowe

Opracowania

Wykaz skrótów

Spis ilustracji

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp

Wśród rozproszonych i licznych inicjatyw kulturalnych poszczególnych ośrodków magnackich w XVIII wieku dwór radziwiłłowski jawi się jako miejsce szczególne. Radziwiłłowie, posiadający liczne w Rzeczypospolitej dobra i majątki, znaczną władzę polityczną i przywileje, a nawet własne wojsko, prowadzili w swoich latyfundiach życie prawdziwie królewskie. Familia aspirująca do objęcia tronu Rzeczypospolitej szczególnie dbała o manifestowanie swojej potęgi. Istotną rolę w podkreślaniu splendoru książęcego odgrywała oprawa muzyczna zarówno życia codziennego, jak i wszelkich uroczystości. Królewski rozmach i wystawność przedsięwzięć muzyczno-teatralnych Radziwiłłów w XVIII wieku wzmacniały teatralno-muzyczne fascynacje kolejnych męskich przedstawicieli nieświeskiej linii rodu: od mało znanej i zbadanej aktywności muzycznej dworu Karola Stanisława Radziwiłła w Nieświeżu i Białej (1669–1719) po fascynujące wielu badaczy przedsięwzięcia muzyczno-teatralne jego dwóch synów: Michała Kazimierza „Rybeńko” (i jego małżonki, Franciszki Urszuli z Wiśniowieckich Radziwiłłowej) w Nieświeżu oraz Hieronima Floriana Radziwiłła w Słucku i Białej. Zamiłowanie do muzyki i teatru przejawiał także wnuk Karola Stanisława, Karol Stanisław „Panie Kochanku”. Zapewniło to stosunkową ciągłość życia muzyczno-teatralnego Nieświeża w XVIII wieku, a w mniejszym stopniu także Białej i Słucka.

Na zainteresowania muzyczno-teatralne i gust artystyczny Radziwiłłów w znaczący sposób wpłynęły odbyte przez książęta w młodości edukacyjne podróże zagraniczne. Istotne znaczenie odegrała także panująca wówczas moda. Wzorce kulturalne płynące z królewskiego dworu Wettinów pobudzały ambicje artystyczne magnaterii. Kultura muzyczno-teatralna Warszawy, będąca wprawdzie jedynie odblaskiem wspaniałości dworu drezdeńskiego, najświetniejszego, awangardowego ośrodka kulturalnego ówczesnej Europy, nie mogła nie inspirować, szczególnie w latach wojny siedmioletniej (1756–1763), gdy August III na dłużej pozostał w stolicy Rzeczypospolitej i sprowadził do Warszawy najznakomitszych kompozytorów i wykonawców. Teatromania Wettinów naśladowana przez polskich magnatów doprowadziła do powstania (poczynając od połowy XVIII wieku) stosunkowo licznych teatrów dworskich w najodleglejszych zakątkach Rzeczypospolitej.

Wiele rodzin magnackich, w dużym stopniu skoligaconych z Radziwiłłami i między sobą (Sapiehów, Branickich, Jabłonowskich, Sanguszków, Czartoryskich, Poniatowskich, Ogińskich i innych), posiadało znaczne majątki pozwalające na prowadzenie życia wystawnego, porównywanie się i prześciganie w przepychu organizowanych uroczystości. Prawie wszyscy z nich posiadali zespół, bądź kilka zespołów muzycznych, ale już tylko nieliczni mogli sobie pozwolić na wydatki związane z utrzymaniem sceny teatralnej. Pomiędzy poszczególnymi dworami magnackimi oraz (w mniejszym stopniu) dworem królewskim w Warszawie funkcjonowała wymiana artystyczna, dotycząca w głównej mierze repertuaru (pożyczanego i kopiowanego), ale także migracji artystów.

W dobie saskiej zdecydowana większość przedsięwzięć muzyczno-teatralnych wiązała się ze wschodnimi rubieżami Rzeczypospolitej. W sąsiedztwie dóbr Hieronima Floriana Radziwiłła w Słucku i Białej działało kilka interesujących zespołów muzycznych: w Białymstoku na dworze Jana Klemensa Branickiego (w latach 1730–1771)[1], w Wołczynie u Michała Fryderyka Czartoryskiego, kanclerza wielkiego litewskiego (1732–1756)[2], i w nieco bardziej odległym Janowcu na dworze Antoniego Benedykta Lubomirskiego, miecznika wielkiego koronnego (przed 1733–1761)[3].

Także na dworach najbliższej rodziny księcia istniały kapele muzyczne: nie tylko w ordynackim Nieświeżu Michała Kazimierza Radziwiłła „Rybeńko”, ale i na dworach czterech sióstr Hieronima: poza Białymstokiem[4] zespół muzyczny utrzymywano w Kodeniu na dworze Jana Fryderyka Sapiehy[5]. Kolejni małżonkowie Tekli Róży z Radziwiłłów posiadali kapele dworskie[6], a znakomite muzykalia z dworu jej pierwszego męża, Jakuba Henryka hrabiego Flemminga, uzupełniły biblioteczne zbiory Radziwiłłów. Kapelę utrzymywał Kazimierz Leon Sapieha[7], pierwszy mąż Karoliny Teresy Radziwiłł, najmłodszej siostry Hieronima, a także wuj księcia ze strony matki, marszałek nadworny, a następnie marszałek wielki litewski Paweł Karol Sanguszko (1680–1750). W Lubartowie miał on „liczną muzykę”, w tym kapelę włoską, kastratów i kilku śpiewaków[8].

Interesujące zespoły działały w tym czasie także na dworze wojewody mazowieckiego Stanisława Poniatowskiego, który w latach 30. XVIII wieku miał liczną kapelę[9]. Nie tylko instrumentalistów, ale i scenę operową z udziałem śpiewaków-kastratów utrzymywał w Krystynopolu w latach co najmniej 1742–1763 jeden z najbogatszych magnatów Rzeczypospolitej, wojewoda kijowski Franciszek Salezy Potocki[10].

Zespoły muzyczne działały także na dworach starosty guzowskiego Jana Prospera Potockiego[11], hetmana wielkiego koronnego Józefa Potockiego (do 1751 roku) w Stanisławowie, podstolego koronnego Stanisława Lubomirskiego (w latach 1739–1762), a nadto na dworach starosty brzeskiego Zygmunta Dębskiego (1732), marszałka trybunału głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego Jana Augusta Hilzena (1749–1750), hetmana polnego Wielkiego Księstwa Litewskiego Michała Massalskiego (1752–1759) i wielu innych[12].

Liczne, utrzymywane niekiedy z wielkim rozmachem zespoły muzyczno-operowe miały zazwyczaj niedługi żywot (przeważnie około 15 lat) ze względu na brak następców-mecenasów. Były więc w większości zjawiskami efemerycznymi, nie mającymi znaczącego wpływu na historię kultury narodowej. Dzięki badaniom Aliny Żórawskiej-Witkowskiej jesteśmy w znakomitej sytuacji, mamy bowiem wyobrażenie o życiu muzyczno-teatralnym dworu królewskiego w Warszawie w czasach saskich i na dworze Stanisława Augusta[13]. Natomiast nasza wiedza na temat udziału poszczególnych ośrodków magnackich w rozwoju kultury muzycznej i teatralnej XVIII wieku jest wciąż niewystarczająca i wymaga wieloletnich żmudnych badań archiwalnych zespołu muzykologów i badaczy innych specjalności. Nadal czeka na uzupełnienie mapa dworskich ośrodków muzyczno-operowych Rzeczypospolitej[14]. Ze Słownika muzyków polskich wynika[15], iż w latach panowania Augusta III działało w Rzeczypospolitej niespełna 40 kapel magnackich, wśród których tylko nieliczne stały się przedmiotem bliższego zainteresowania badaczy. Badania nad kulturą muzyczną ośrodków magnackich, intensywnie prowadzone w latach 1950–1980[16], ostatnio coraz rzadziej stają się przedmiotem zainteresowania muzykologów. Bliższymi informacjami o zespołach muzycznych i teatralnych w czasach Augusta III dysponujemy jedynie w odniesieniu do kapeli Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku, a to dzięki pracom Elżbiety Koweckiej i Aliny Żórawskiej-Witkowskiej[17]. Zainteresowania badaczy, głównie teatrologów, językoznawców i historyków sztuki, wzbudzała także działalność kulturalna dworów radziwiłłowskich w Nieświeżu, Białej i Słucku[18]. Wiele uwagi poczynaniom artystycznym Hieronima Floriana Radziwiłła poświęcił Alojzy Sajkowski[19]. Także historycy sztuki i teatrolodzy (m.in. Jerzy Kowalczyk, Gurij Baryszew)[20] pisali o artystycznych pasjach księcia. Muzykolodzy, mimo iż świadomi wagi artystycznej tych ośrodków, poświęcili niewiele uwagi zespołom muzycznym i scenie teatralnej Słucka, Białej i Nieświeża ze względu na niezwykłą szczupłość zachowanych materiałów i znaczne ich rozproszenie[21].

Podjęta w książce próba rekonstrukcji życia artystycznego na dworze Hieronima Floriana Radziwiłła jest pierwszą monograficzną rozprawą tego typu. Praca powstała w oparciu o materiały archiwalne zgromadzone przede wszystkim w Archiwum Radziwiłłów Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie (dalej AGAD, AR) i w dziale archiwaliów radziwiłłowskich Państwowego Historycznego Archiwum Białorusi w Mińsku (dalej NGAB, 694), które były uzupełniane materiałami pozyskanymi podczas licznych kwerend archiwalno-bibliotecznych w Petersburgu, Wilnie, Wiedniu, Berlinie, Krakowie i wielu innych miejscach. Przydatne informacje, pochodzące z prasy wydawanej w badanym okresie, opracowano na podstawie książki Jadwigi Szwedowskiej[22].

Wzorem formalnym do nakreślenia życia artystycznego na dworze Hieronima Floriana Radziwiłła stały się znakomite rozprawy Elżbiety Zwolińskiej[23] i Aliny Żórawskiej-Witkowskiej, dotyczące muzyki na dworach ostatnich Jagiellonów, władców z dynastii Wettinów i na dworze królewskim Stanisława Augusta.

Zawarte w tytule książki pojęcie „dwór” potraktowano w najszerszym znaczeniu – omówieniu poddano nie tylko rezydencje magnata, ale także osobę samego Hieronima Floriana Radziwiłła, jego zwyczaje, otoczenie: urzędników, dworzan, służbę, i rozrywki. Skoncentrowano się na latach 1733–1760, w których Radziwiłł prowadził własny dwór książęcy. Rozdział pierwszy poświęcono Hieronimowi i jego głównym rezydencjom. W literaturze nie powstała dotychczas praca dotycząca samej postaci Hieronima Floriana Radziwiłła, dlatego też bazowano na rozproszonych danych, opierając się głównie na haśle o księciu w Polskim Słowniku Biograficznym autorstwa Hanny Dymnickiej-Wołoszyńskiej[24], które starano się uzupełnić nowymi, pozyskanymi w trakcie badań informacjami. Rozdział drugi dotyczy organizacji życia muzycznego na dworze, a także warunków socjalnych w których przyszło działać artystom. Podjęto również próbę rekonstrukcji wykorzystywanych przez muzyków i produkowanych na dworze instrumentów. Wiele uwagi poświęcono muzykaliom. Nie dysponujemy obecnie rękopisami i drukami muzycznymi używanymi na dworze księcia, a jednym z nielicznych źródeł naszej wiedzy o wykonywanym wówczas repertuarze są wzmianki w inwentarzach bibliotecznych nieświeskiej linii Radziwiłłów. Ponieważ zasoby nieświeskiej i bialskiej biblioteki Radziwiłłów trudno wyodrębnić, a muzykolodzy nie badali dotychczas tych zbiorów pod kątem obecności w nich muzykaliów, w książce udokumentowano wszelkie odnalezione informacje o drukach i rękopisach muzycznych z XVII i XVIII wieku przechowywanych wówczas w Nieświeżu i Białej, które hipotetycznie mogły być znane bądź używane na dworze Hieronima Floriana Radziwiłła. Rozdział trzeci poświęcono pomieszczeniom w których odbywały się przedstawienia teatralne i koncerty. Na podstawie zachowanych inwentarzy próbowano odtworzyć także elementy wystroju scenograficznego i używane przez artystów kostiumy. Rozdział czwarty przedstawia kształtowanie się zespołów działających na dworze księcia (garnizonowego, janczarskiego, muzyków grających podczas polowań, zespołu baletowego i trup aktorskich), koncentrując się na dziejach kapeli dworskiej i jej składzie osobowym. W rozdziale piątym podjęto próbę rekonstrukcji wykonywanego na dworze repertuaru. Książkę wieńczą aneksy zawierające Słownik radziwiłłowskich artystów i Kalendarium, w którym próbowano odtworzyć odbywające się na dworze uroczystości z udziałem muzyki, a także przedstawienia teatralne.

Obraz życia kulturalnego na dworze Hieronima Floriana Radziwiłła, który udało się ułożyć z rozrzuconych i skąpych materiałów archiwalnych, jest w wielu miejscach niewyraźny. Mam jednak nadzieję, że w przyszłości uda się go uzupełnić i skorygować, a niniejsza praca przyczyni się do lepszego poznania kultury muzycznej istotnych, a nieco zapomnianych ośrodków na wschodnich rubieżach dawnej Rzeczypospolitej.

* * *

Praca ta nie powstałaby bez życzliwego wsparcia wielu osób. Szczególne podziękowania kieruję do Pana Jerzego Michalaka z Gdańska za pomoc w odczytaniu niemieckojęzycznych materiałów archiwalnych. Bardzo dziękuję prof. Alinie Żórawskiej-Witkowskiej i dr hab. Szymonowi Paczkowskiemu za liczne pomocne wskazówki i życzliwe zainteresowanie. Dziękuję recenzentom – Annie Ryszce-Komarnickiej i Tadeuszowi Bernatowiczowi za udzielone uwagi i życzliwe rady. Dziękuję pracownikom Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie za stworzenie przyjaznej atmosfery sprzyjającej pracy. Serdecznie dziękuję przede wszystkim mojej Rodzinie za wytrwałość i wsparcie, bez którego ta praca nie mogłaby powstać.

[1] Por. A. Żórawska-Witkowska, Muzyka na dworze Jana Klemensa Branickiego, [w:] Dwory magnackie w XVIII wieku. Rola i znaczenie kulturowe, red. T. Kostkiewiczowa i A. Roćko, Warszawa 2005, s. 221–245.

[2] Zespół muzyczny działał tu co najmniej w latach 1732–1756. Kapelmistrzem w latach 50. XVIII wieku był Marcin Gliński. Por. AGAD, AR XXI, T. 29, P 126, fol. 63–66. Oboistą i flecistą zespołu przed rokiem 1753 był Gabriel Górski, por. J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach polskich XVIII. Okres saski 1730–1764. Bibliografia i antologia, Kraków 1975, s. 42, 47, 90, 100, 181–182, 223. M. Czartoryski miał podobno wypożyczać królowi Augustowi III swoją kapelę około roku 1750, por. J. Chomiński (red.), Słownik muzyków polskich, Kraków 1964–1967, t. 1–2 (dalej SMP), s. 227.

[3] AGAD, AR V, 3403, 3404, list Fr. i W. Duschków, por. też J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit., s. 97, 249–253. Por. M. Kozdrach, Skład i organizacja janowieckiego dworu ostatnich Lubomirskich. Próba rekonstrukcji na podstawie metryk parafialnych, w: „Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego”, 2013 (2014), tom 5, s. 149-170.

[4] Najstarsza siostra księcia Hieronima, Katarzyna Barbara z Radziwiłłów Branicka (1693–1730) była pierwszą żoną hetmana J.K. Branickiego.

[5] Konstancja Franciszka z Radziwiłłów Sapieżyna (1697–1756) z mężem (ślub w 1717 roku) Janem Fryderykiem Sapiehą (1680–1751) utrzymywali w Kodeniu zespół muzyczny co najmniej w latach 1732–1751, por. J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit., s. 42, 80.

[6] Tekla Róża z Radziwiłłów Korybut-Wiśniowiecka (1703–1747), kolejno żona 1: (ślub w 1725 roku) Jakuba Henryka hr. Flemminga, koniuszego wielkiego litewskiego i feldmarszałka saskiego, który utrzymywał zespół muzyczny przynajmniej w latach 1714–1728, por. I. Bieńkowska, Notatki o muzykach Jakuba Henryka Fleminga, „Barok. Historia-Literatura-Sztuka” 1996, III/2 (6), s. 155–167; Sz. Paczkowski, Muzyka na dworze Jakuba Henryka Flemminga (1667–1728), [w:] Środowiska kulturotwórcze i kontakty kulturalne Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do XIX wieku, red. U. Augustyniak, Warszawa 2009, s. 67–82; żona 2: (ślub w 1730 roku) Michała Serwacego Korybut-Wiśniowieckiego, hetmana wielkiego litewskiego (ok. 1680–1744), który utrzymywał kapelę co najmniej w latach 1735–1744, por. J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit., s. 53, 58, 68; żona 3: (ślub w 1745 roku) Michała Antoniego Sapiehy, wojewody podlaskiego (ok. 1711–1760 roku), który miał kapelę przynajmniej w latach 1743–1750, por. LMAB, F17–34, fol. 54, 94, 273, 276. Por. też J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit., s. 66–67; w 1746 roku jego zespół muzyczny w Słonimiu liczył 8 muzyków, por. LMAB, F17–34, fol. 273, 276. W zespole działał (w bliżej nieokreślonym czasie) m.in. znakomity flecista, Christian Heinrich Henkiel, który w 1748 roku przeszedł do kapeli J.K. Branickiego, por. A. Żórawska-Witkowska, Muzyka na dworze Jana Klemensa Branickiego, op.cit., s. 226.

[7] Karolina Teresa z Radziwiłłów Jabłonowska (1707–1765), kolejno żona 1: (ślub w 1727) Kazimierza Leona Sapiehy (1697–1738), który miał zespół muzyczny co najmniej w roku 1732, por. J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit., s. 46–47; żona 2: (ślub w 1740 roku) Józefa Aleksandra Jabłonowskiego (1711–1777), brak wiadomości o zespole muzycznym. Książę nie utrzymywał „dworu artystycznego”, jednak na specjalne okazje najpewniej spraszał muzyków, np. z okazji uroczystości nadania księciu w 1755 roku Orderu Świętego Ducha, czy z okazji uroczystego wjazdu w 1757 roku na otrzymane województwo nowogródzkie, kiedy, jeśli wierzyć prasie, „przy wybornej rezonacji kapeli” śpiewano Te Deum laudamus, a wieczorem dla licznie przybyłych gości urządzono m.in. bal, por. A. Betlej, Sibi, Deo, Posteritati. Jabłonowscy a sztuka w XVIII wieku, Kraków 2010, s. 236–241.

[8] Paweł Sanguszko zespół muzyczny utrzymywał w latach 1710-1733/34, por. Irena Bieńkowska, Kompozytorzy w służbie księcia Pawła Karola Sanguszki (1680-1750), „Barok. Historia-Literatura-Sztuka”, XXI/1 (41), 2014, ss. 261-275; por. też „Kurier Polski” 1731, nr 86, s. 371–372 za J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit., s. 40, 124; por. też Z. Chaniecki, Nieznane kapele polskie z XVII i XVIII wieku, „Muzyka” 1972/4, s. 84–96.

[9] Z. Chaniecki, Nieznane kapele…, op.cit., s. 89.

[10] Franciszek Salezy Potocki (1706–1772) co najmniej od 1742 roku miał zespół muzyczny, włoski i polski, który w 1742 roku liczył sobie 24 osoby i wykonywał muzykę polichóralną: „rozdzieloną na dwa chóry”, por. „Kurier Polski” 1742, nr 296, s. 3–4, nr 297, s. 2–4 za J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit., s. 64; utrzymywał też śpiewaków-kastratów (1750), por. AGAD, AR IV, T. 7, nr 14, fol. 338; w roku 1761 w Krystynopolu uczcił swoje imieniny wystawieniem „operetty” i „baletu”, por. „Kurier Warszawski” 1761, nr 7, s. 2, za J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit., s. 28; w roku 1763 w Tartakowie prezentowany był dramma per musica Antigono (libretto P. Metastasio do muzyki nieznanego twórcy), por. L. Bernacki, Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, Lwów 1925, reprint 1979, t. 1, t. 2, s. 366.

[11] Z. Chaniecki, Nieznane kapele…, op.cit., s. 90.

[12] Informacje na podstawie XVIII-wiecznej prasy: „Kuriera Polskiego” i „Suplementu” do „Gazety Polskiej” za J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit.

[13] A. Żorawska-Witkowska, Muzyka na dworze i w teatrze Stanisława Augusta, Warszawa 1995; eadem, Muzyka na dworze Augusta II w Warszawie, Warszawa 1997; eadem, Muzyka na polskim dworze Augusta III, Lublin 2012.

[14] Por. prace: A. Szweykowska, Mapa muzykowania w Rzeczypospolitej w połowie XVIII wieku, „Muzyka” 1971/2, s. 85–105; Z. Chaniecki, Nieznane kapele…, op.cit.; H. Feicht, Studia nad muzyką polskiego renesansu i baroku, Kraków 1980, s. 508–511.

[15] SMP, t. 1, s. 226–236.

[16] Opracowania dotyczące muzyki na osiemnastowiecznych dworach poszczególnych magnatów zawdzięczamy: A. Ciechanowieckiemu, Michał Kazimierz Ogiński und sein Musenhof zu Slonim, Kolonia 1961; A. Żórawskiej-Witkowskiej, Kapela Antoniego Tyzenhauza w Grodnie, Muzyka 1977/2, s. 3–37; ponadto pozycje słownikowe opublikowane w połowie XX wieku – A. Chybiński, Słownik muzyków dawnej Polski do roku 1800, Kraków 1949 (dalej SMDP), SMP i licznie powstające prace o przekrojowym charakterze, m.in.: A. Szweykowska, Kapele magnackie i szlacheckie w połowie XVIII wieku w Polsce, „Muzyka” 1963/1, 2, s. 75–96; J. Prosnak, Opera polska w teatrach magnackich XVIII wieku, „Muzyka” 1965/1, s. 46–63; A. Szweykowska, Mapa muzykowania…, op.cit.; Z. Chaniecki, Nieznane kapele…, op.cit.; H. Feicht, Studia nad muzyką…, op.cit. i inne; ostatnio m.in. I. Bieńkowska, Notatki o muzykach…, op.cit.; Sz. Paczkowski, Muzyka na dworze…, op.cit.

[17] E. Kowecka, Dwór »najrządniejszego w Polszcze magnata«, Warszawa 1993; A. Żórawska-Witkowska, Muzyka na dworze Jana Klemensa…, op.cit.

[18] M.in.: A. Sajkowski, Z dziejów teatru nieświeskiego (1746–1762), PT 1961/3, s. 399–433; J. Krzyżanowski, Talia i Melpomena w Nieświeżu. Twórczość U.F. Radziwiłłowej, PT 1961/3, s. 385–399; A. Sajkowski, Hieronim Radziwiłł i jego teatr. Biała Podlaska i Słuck, PT 1962/3, 4, s. 443–463; J. Prosnak, Opera polska…, op.cit.; A. Sajkowski, Od Sierotki do Rybeńki, w kręgu radziwiłłowskiego mecenatu, Poznań 1965; B. Judkowiak, Kostiumy teatru nieświeskiego (1746–1753), PT 1988/1, 2, s. 381–407; eadem, Z dziejów teatru nieświeskiego. U początków teatru, PT 1990/1–2, s. 305–328; K. Mikocka-Rachubowa, Wrażenia artystyczne Karola Stanisława Radziwiłła z podróży po Europie (1684–1687), [w:] Radziwiłłowie XVI–XVIII wieku, w kręgu polityki i kultury, Warszawa 1989, s. 236–250; eadem, Pałac w Białej Podlaskiej w świetle inwentarza z 1830 r., [w:] Z nieznanej przeszłości Białej i Podlasia, Biała Podlaska 1990, s. 67–88; V.U. Dadzìëmava, Muzykal'naja kul'tura gorodov Belarussii v XVIII veke, Mińsk 1992; G.Ì Baryšaŭ, Teatral'naja kul'tura Belorussii XVIII veka, Mińsk 1992; I. Bieńkowska, Kultura muzyczna na dworze Michała Kazimierza Radziwiłła »Rybeńko« (1702–1762) w Nieświeżu, praca magisterska pod kierunkiem prof. Mirosława Perza, IMUW, Warszawa 1994; J. Kowalczyk, Hieronima Floriana Radziwiłła stosunek do sztuki i artystów, [w:] Kultura artystyczna Wielkiego Księstwa Litewskiego w epoce baroku, red. J. Kowalczyk, Warszawa 1995, s. 27–42; T. Bernatowicz, »Biblioteka jest jedna ozdoba…«. Mikołaj Radziwiłł Sierotka i książki, [w:] Badania księgozbiorów Radziwiłłów, red. Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Warszawa 1995, s. 35–54; B. Judkowiak, »Śpiewo-gry« w polskim teatrze XVIII w. przed Bogusławskim, wczesny epizod ze sceny magnackiej w Nieświeżu, [w:] Wiek Oświecenia. Wojciech Bogusławski i teatr polski w XVIII wieku, Warszawa 1996, t. 12, s. 43–59; B. Judkowiak, Uwagi nad teatrem i teatromanią w życiu dworów magnackich czasów saskich, [w:] Dwory magnackie w XVIII wieku. Rola i znaczenie kulturowe, red. T. Kostkiewiczowa i A. Roćko, Warszawa 2005, s. 99–110; K. Kolendo-Korczakowa, Działalność ekonomiczna Anny z Sanguszków Radziwiłłowej – manufaktury harfiarskie w świetle nowych znalezisk, [w:] Dwory magnackie…, op.cit., s. 193–202; T. Bernatowicz, Niezrealizowana »królewska« rezydencja w Białej, [w:] Artyści włoscy w Polsce XV–XVIII wiek, Warszawa 2004, s. 499–512; eadem, Mitra i buława. Królewskie ambicje książąt w sztuce Rzeczypospolitej szlacheckiej (1697–1763), Warszawa 2011. Fundacjom sakralnym Radziwiłłów w XVIII wieku wiele uwagi poświęciła w swoich pracach K. Stojek-Sawicka, por. m.in. Radziwiłłowie w Białej Podlaskiej i ich wkład w rozwój sztuki sakralnej, [w:] „Zeszyty Dziedzictwa Kulturowego”, 1, Białystok i Podlasie, red. K. Łopatecki i W. Walczak, Białystok 2007, s. 7–22.

[19] A. Sajkowski, Hieronim Radziwiłł i jego teatr…, op.cit.; eadem, Od Sierotki do Rybeńki…, op.cit.

[20] G.Ì. Baryšaŭ, Teatral'naja kul'tura…, op.cit.; J. Kowalczyk, Hieronima Floriana Radziwiłła…, op.cit.

[21] O muzyce na dworze w Nieświeżu pisali: V.U. Dadzìëmava, Muzykal'naja kul'tura…, op.cit.; I. Bieńkowska, Kultura muzyczna na dworze Michała…, op.cit.; o muzyce w Słucku i Białej, por. A. Żórawska-Witkowska, U źródeł polskiego baletu, „Ruch Muzyczny” 1985/13, s. 3–6; V.U. Dadzìëmava, Muzykal'naja kul'tura…, op.cit., I. Bieńkowska; Kultura muzyczna na dworze Michała…, op.cit.; eadem, Relacja patron – artysta, Hieronim Florian Radziwiłł (1715–1760) i jego muzycy, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 2004, nr 3, s. 33–47; eadem, Zespoły muzyczno-teatralne Białej i Słucka w korespondencji Hieronima Floriana Radziwiłła (1715–1760), „Barok. Historia-Literatura-Sztuka” 2005, XII/1 (23), s. 61–75; eadem, Organizacja życia teatralno-muzycznego w Słucku w latach 1752–1760, „Przegląd Muzykologiczny” 2006, nr 6, s. 65–85; Słuck, teatr i muzyka w rezydencji Hieronima Floriana Radziwiłła, [w:] Dwór polski, zjawisko historyczne i kulturowe. Materiały VIII Seminarium, zorganizowanego przez Oddział Kielecki Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Domu Środowisk Twórczych w Kielcach. Kielce, 13–15 października 2005, Kielce 2006, s. 281–295; eadem, Epizod litewski w działalności Johannesa Baptisty Hochbruckera (1732–1812), [w:] Mozart i współcześni. Muzyka w Europie środkowej w XVIII wieku, red. R.D. Golianek, B. Stróżyńska, Łódź 2007, s. 155–165; eadem, Wzmianki o balecie egzotycznym na dworze Hieronima Floriana Radziwiłła (1715–1760), „Barok. Historia-Literatura-Sztuka” 2008, XV/1 (29), s. 189–203; eadem, Mecenas i tyran. Życie muzyczne w rezydencjach Hieronima Floriana Radziwiłła (1715–1760) w świetle kontraktów służbowych zawieranych z artystami, [w:] Środowiska kulturotwórcze i kontakty kulturalne Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do XIX wieku, red. U. Augustyniak, Warszawa 2009, s. 55–67; eadem, The Music Ensemble of Prince Hieronim Florian Radziwiłł (1715–1760), [w:] Polish Studies on Baroque Music, red. Sz. Paczkowski, A. Ryszka-Komarnicka, Warszawa 2009, s. 65–89; eadem, Muzykalia i teatralia w zbiorach biblioteki ordynackiej w Nieświeżu w XVII i I połowy XVIII wieku. Zbiory bialskie, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 2010, nr 8, s. 37–57; eadem, The musical life in Slutsk in the years 1733–1760 in light of archival materials, „Interdisciplinary Studies in Musicology” [w druku]. Ponadto liczne krótkie wzmianki w pracach o charakterze przekrojowym.

[22] J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit.

[23] E. Głuszcz-Zwolińska, Muzyka nadworna ostatnich Jagiellonów, Kraków 1988.

[24] H. Dymnicka-Wołoszyńska, hasło Radziwiłł Hieronim Florian, [w:] Polski Słownik Biograficzny (dalej PSB), 1987, t. XXX/1, z. 124, s. 185–188.

ROZDZIAŁ I

Hieronim Florian Radziwiłł
i jego rezydencje

1. ZARYS SYLWETKI KSIĘCIA

Hieronim Florian Filip Jakub Radziwiłł urodził się w Białej 4 maja 1715 roku jako najmłodsze, czternaste dziecko Karola Stanisława Radziwiłła i trzydziestodziewięcioletniej już wówczas Anny z Sanguszków Radziwiłłowej. Był najukochańszym dzieckiem swojej matki, z którym wiązała największe nadzieje. W wieku czterech lat książę stracił ojca i do piętnastego roku życia pozostawał pod opieką matki. Stosunki księcia z bardzo go kochającą, ale i apodyktyczną rodzicielką, były trudne i w znacznym stopniu wpłynęły na jego nieokrzesany charakter i nieudane życie prywatne.

Staropolscy pamiętnikarze i XIX-wieczni publicyści utrwalili w świadomości powszechnej przerysowany obraz Hieronima Floriana jako zdegenerowanego satrapy będącego uosobieniem zła[1]. Przypisywano mu odrażające okrucieństwo, rzekomą rozwiązłość i fizyczne podobieństwo do cara Piotra I, z sugestią pochodzenia z nieprawego łoża, a także odpychającą powierzchowność, mierny rozum i – co zupełnie niedorzeczne w jego przypadku – alkoholizm[2]. Także w pracach niektórych współczesnych badaczy[3] pobrzmiewają echa tego stereotypowego obrazu. Tymczasem książę (niewątpliwie nie stanowiąc wzoru cnót) był jedną z ciekawszych postaci swojego czasu ze względu na rozległe zainteresowania, którym z pasją oddawał się przez całe życie.

1, 2. Po lewej: Karol Stanisław Radziwiłł (1669–1716); Po prawej: Anna z Sanguszków Radziwiłłowa (1676–1746)

Hieronim Florian był mężczyzną wysokiego wzrostu, dość przystojnym, z wiekiem mającym coraz bardziej postawną posturę. Miał kruczoczarne włosy, które w wieku trzydziestu lat przyprószone już były siwizną[4]. Matce, wbrew usilnym staraniom, nie udało się wyeliminować w dzieciństwie jego wady wymowy – jąkania[5], które towarzyszyło mu przez całe życie. W dość młodym wieku nękały księcia już liczne dolegliwości zdrowotne – hemoroidy, problemy żołądkowe, częste migreny[6]. Był też w coraz gorszym stanie psychicznym – coraz bardziej podejrzliwy i nieufny, zgorzkniały, mający chwiejne nastroje, zabobonny, nieustająco lękający się owłasne życie[7]. W 1745 roku Radziwiłł pisał o sobie: „bywam robiony z różnego metalu, mam dziurę w sobie”[8].

Hieronim Florian, podobnie jak i jego starszy brat, nie odziedziczył po matce chęci do nauki. Książę odebrał wykształcenie domowe, nie wykazując przy tym skłonności intelektualnych, nad czym niezmiernie ubolewała jego matka. Michał Kazimierz Radziwiłł pisał o sobie: „uczyłem się bardzo tempo”, co chyba można odnieść i do Hieronima[9], czytając rozpaczliwe listy jego matki, nawołującej do nauki: „Dla Boga, do książęk się applikuj, żebyś wiedział przecie, co się dzieje na świecie”[10]. Na początku lat 30. Hieronim Florian dwukrotnie wysyłany był w edukacyjne podróże zagraniczne. W roku 1730 na kilka miesięcy wybrał się do Lipska i Drezna, natomiast w latach 1733–1735 prawie dwa lata spędził w Mannheim, pod koniec pobytu (wiosną–jesienią 1735 roku) odwiedzając szereg miast niemieckich i niderlandzkich: Frankfurt nad Menem, Kolonię, Düsseldorf, Utrecht, Amsterdam, Hagę, a w drodze powrotnej ponownie Lipsk i Drezno[11]. Miejsca odwiedzone podczas podróży edukacyjnej księcia pobudzają wyobraźnię muzykologa. Były to bowiem jedne z najważniejszych ośrodków muzycznych Europy. W pierwszej połowie lat 30. elektorsko-królewski dwór Augusta II w Dreźnie uznawany był za najwspanialszy ośrodek muzyczny Europy. Dwór Wittelsbachów w Mannheim, choć jeszcze nie osiągnął wówczas swojej największej muzycznej świetności, mógł poszczycić się wielką i dobrze zorganizowaną kapelą. W Lipsku natomiast działał znakomity Jan Sebastian Bach. Przebywając w Mannheim książę zatrzymał się na dworze palatyna Karola III Filipa Wittelsbacha. Niestety, nic nie wiadomo o aktywności artystycznej Hieronima Floriana w tym czasie. Nie można jednak wykluczyć, że podobnie jak starszy brat, książę spędzał popołudnia na wizytach, komediach, operach i różnych „spectaculach”, balach i kolacjach[12], co bez wątpienia wpłynęło na jego gust muzyczny. Dzięki pobytom za granicą, książę stosunkowo dobrze opanował język niemiecki i francuski, nabrał ogłady, a także upodobał sobie wiele niemieckich zwyczajów.

Hieronim Florian interesował się sprawami artystycznymi i techniczno-naukowymi, dość dobrze był zorientowany w sprawach architektury. Brał na przykład czynny udział w projektowaniu przebudowy pałacu i miasta w Białej, doradzał też bratu Michałowi Kazimierzowi „Rybeńko” w sprawie przeróbek teatru w Nieświeżu w 1756 roku[13]. W jego prywatnych zbiorach bibliotecznych odnotowano między innymi książkę dotyczącą architektury włoskiej Architecture Italiene (Amsterdam 1755)[14]. W rezydencjach wzniósł książę liczne pałacyki, maneże, stajnie, wozownie, karuzele, zbudował też wiele mostów i dróg[15]. Był zapalonym myśliwym. Sporo na ten temat pisał w listach, Diariuszu, i nawet poświęcił sprawom myślistwa oddzielną rozprawę. Na potrzeby polowań Hieronim sprowadzał z zagranicy piękne konie, psy gończe, a także pikierów i waltornie. Miał wielkie psiarnie i menażerie, według jego zaleceń zbudowano przeszło dziesięć przepięknych zwierzyńców. Urządzał liczne wystawne polowania dla gości, odwaga jednak nie była jego mocną stroną. W swoich posiadłościach zgromadził liczące około sześciu tysięcy szabel prywatne wojsko, dobrze zorganizowane, kierowane głównie przez cudzoziemskich oficerów[16]. Dowodzi to jego talentu wojskowego, choć kariera militarna go nie interesowała.

Książę dość chętnie sięgał po pióro, tak jak ojciec i brat. Pisał pamiętniki (dysponujemy jedynie fragmentami jego zapisków diariuszowych z lat 1747–1751, 1756)[17], próbował swoich sił w poezji[18], pozostawił też pisma o treści gospodarczej, myśliwskiej i pedagogicznej[19].

W Białej zgromadził znaczną kolekcję obrazów, powiększając zbiory odziedziczone po rodzicach. Gromadził także militaria i numizmaty, miał również gabinet osobliwości.

Po matce (poza nękającą go przez całe życie migreną) książę odziedziczył zdolności muzyczne[20]. Hieronim Florian otrzymał podstawową edukację w tym względzie. Podczas podróży zagranicznej pobierał lekcje gry na lutni[21], zdaje się że potrafił grać na klawesynie – w 1747 roku bratowa obdarowała go szpinetem, na którym miał „profitować nieomylnie w muzyce”[22]. Podobno miał, tak jak matka, piękny głos. Dość dobrze opanował (zapewne pod wpływem rodzicielki) wokalny repertuar kościelny. W listach od niechcenia podawał tytuły poszczególnych psalmów i hymnów: „obligował mię tę piosenkę śpiewając Ecce quam bonum et quam jucundum, habitare fratres in unum [Ps132], abym WM Pana z nim w zapadłe mozyrskie posłał kraje […] bo do Piekła oczekuje droga, żart lub prawdę zakończywszy obliguję WP abyś text Veni Sancte Spiritus jeśli umiesz po łacinie często sobie repetując”[23].

Przy budowie w Białej carillonu nie tylko doglądał odlewania dzwonów i sprawdzał czystość ich brzmienia[24], ale i zasugerował zestaw psalmów, jakie instrument miał wygrywać na wieży ratuszowej[25].

Pasji muzyczno-teatralnej Hieronim mógł się w pełni oddać dopiero po śmierci matki, której postawa i styl życia studziły żywsze zainteresowania muzyczno-teatralne księcia[26]. W prywatnych zbiorach bibliotecznych Hieronima Floriana odnajdziemy ciekawe pozycje muzyczne, między innymi czterotomowe L'Histoire de la musique et de ses effets Jacquesa Bonnet-Bourdelota (Haga 1743)[27] oraz dzieło dotyczące między innymi zagadnień komponowania i wykonywania muzyki wokalnej L'esprit de l'art musical, ou Réflexions sur la musique et ses différentes parties Charlesa Henriego de Blainville'a (Genewa 1754)[28]. Nie wydaje się, by książę bliżej zgłębiał zawartość tych ksiąg, jednak już sama chęć ich posiadania jest znamienna. W kolekcji Hieronima odnajdziemy także zbiory tekstów pieśni francuskich, siedem tomów Nouveau récueil de chansons choisies (Haga 1731)[29] wykorzystywanych być może przez księcia do prywatnego muzykowania. O tym, że książę chętnie śpiewał, dowodzi między innymi jego prośba wystosowana do nadwornego koniuszego Karola Wendorfa, by przesłał mu do nucenia partię Pantalone z komedii dell'arte o Dziewce holenderskiej[30], która była wystawiana w Słucku. W prywatnej garderobie podróżnej księcia, obok różnych papierów odnotowano w 1758 roku także „partesy wiedeńskie do muzyki”[31]. Najpewniej była to część muzykaliów (niestety, nie zachowała się ich specyfikacja) najbardziej przez księcia lubiana i często podczas wyjazdów dla niego wykonywana.

3. Jakub Wessel (1710–1780), Portret Hieronima Floriana Radziwiłła (1715–1760), ok. 1746, olej, płótno, 215 x 140,5 cm, zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. MP 2436.

4. Jakub Wessel (1710–1780), Portret Magdaleny z Czapskich Radziwiłłowej (zm. po 1761), ok. 1746, olej, płótno, 216,5 x 142,5 cm, zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. MP 2437.

Radziwiłła nie interesowała kariera polityczna, rzadko bywał na sejmach. Książę pełnił kolejno urzędy podczaszego wielkiego litewskiego (od 1739), starosty krzyczewskiego i przemyskiego, chorążego wielkiego litewskiego (1750). W roku 1731 został odznaczony przez palatyna Renu Orderem św. Huberta, a w 1748 roku August III nadał mu Order Orła Białego. Postawę księcia trafnie ujął Edward Kotłubaj pisząc: „Nie dbał o żadne urzęda i nie starał się o nie, czując się wyższym, w mniemaniu i dumie swojej, nad nie, przez swoje urodzenie, bogactwa i potęgę”[32].

Hieronim Florian, podobnie jak i cała familia radziwiłłowska, nosił tytuł księcia Sacri Romani Imperii, Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Włączało to ród radziwiłłowski w krąg elit europejskich i stwarzało poczucie szczególnej predyspozycji do objęcia korony Rzeczypospolitej[33]. Książę był przekonany, że zostanie władcą[34]. Poczucie dumy rodowej i elitarności towarzyszyły większości jego spektakularnych poczynań gospodarczych i artystycznych, które miały być godnymi króla Rzeczypospolitej.

W życiu prywatnym Hieronimowi Florianowi nie dopisało szczęście. Pierwsze małżeństwo zaplanowano z księżniczką neuburską z domu Sulzbach, wnuczką Ludwiki Karoliny z Radziwiłłów Wittelsbachów i Karola Filipa Wittelsbacha, księcia neuburskiego. Po kilku latach palatyn reński zerwał jednak umowę przedślubną. W 1739 roku Hieronim za namową matki (raczej pod przymusem) poślubił Teresę Sapieżankę, córkę Józefa Sapiehy i Krystyny Branickiej. Małżeństwo nie było szczęśliwe, tak pisał o nim później: „ten dla mnie fatalny mariaż, który w przymusie Księżny Jej Mci Matki mojej był mi opactwem, lecz w konsolacyjach onego prawdziwym i nigdy nie wygasłym był mi piekłem”[35]. W roku 1745 doszło do rozwodu, a książę poślubił, tym razem bez poparcia matki, Magdalenę z Czapskich, córkę wojewody pomorskiego Piotra Czapskiego. Było to jedyne emocjonalnie liczące się dla księcia małżeństwo. Pierwsze lata pożycia układały się bardzo pomyślnie[36]. Małżonkowie słali do siebie czułe listy, a Anna z Sanguszków Radziwiłłowa piekliła się, niewybrednie pisząc do syna: „Było po co żądać żony twojej, moje dziecię, do Boćków, żeby się teraz bawiła z kurwą Borotyńską, i słyszę, nierozerwalne kochanie, gdyż i u rodziców mało co siedzi, co ojciec podobno i boleje z tego”[37]. Jednak po paru latach stosunki małżonków zaczęły się psuć i Magdalena, podobnie jak jej poprzedniczka, uciekła od księcia (1750), domagając się rozwodu, do którego ostatecznie doszło w 1753 roku. Książę był rozgoryczony takim obrotem sprawy i coraz bardziej pogrążał się w ponurym nastroju. Tak pisał do księdza Ludwika I. Riaucoura w 1752 roku: „z głowy mi jednak wyniść nie może, chytrość niewieścia z którą żona moja tyle lat ze mną żyjąc iść mogła, jak się teraz oświadcza. Czemu mniej wierzam by być mogło za mój afekt, którym miał do niej”[38]. W roku 1755 Hieronim po raz trzeci wstąpił w związek małżeński, poślubiając Anielę (Angelikę) Miączyńską, córkę wojewody czernichowskiego Piotra Miączyńskiego i Antoniny Rzewuskiej, która wytrwała na dworze książęcym do śmierci Radziwiłła w 1760 roku. Hieronim nie pozostawił potomstwa.

5, 6. Po lewej: Hieronim Florian Radziwiłł (1715–1760); Po prawej: Aniela z Miączyńskich Radziwiłłowa (ok. 1731–1790)

Prawie nic nie wiadomo o upodobaniach muzycznych kolejnych żon Hieronima Floriana. Ostatnia z nich, Aniela z Miączyńskich Radziwiłłowa, nauki muzyki pobierała dopiero na mężowskim dworze. Jej nauczycielem miał być organista i kompozytor Mayer. Nie umiała też zdaje się dobrze tańczyć: „o tańcu francuskim, jak go mam tańcować nie umiawszy i do tego zapomniawszy”[39]. Podobnie jak książę, Aniela z Miączyńskich Radziwiłłowa szczególnie gustowała w muzyce harfowej, wielokrotnie korzystając z usług przysyłanego jej harfisty, Johanna Baptista Hochbruckera[40].

7. Stefan Cybulski, Portret Anieli z Miączyńskich Radziwiłłowej, 1755

Hieronim Florian zmarł gwałtownie 17 maja 1760 roku w wieku zaledwie 45 lat. Początkowo podejrzewano otrucie, lecz nie odnaleziono śladów trucizny w jego ciele[41]. Książę został pochowany w nekropolii rodzinnej Radziwiłłów w Nieświeżu. Wspaniałe uroczystości pogrzebowe, urządzone przez jego starszego brata Michała Kazimierza Radziwiłła, trwały tydzień – od 31 sierpnia do 7 września 1760 roku. Wzięły w nich udział dwa zespoły muzyczne: Michała Kazimierza Radziwiłła „Rybeńko” i muzycy Hieronima Floriana Radziwiłła[42].

[1] Por. M. Matuszewicz, Diariusz życia mego, t. 2, 1758–1764, tekst opracował i wstępem poprzedził B. Królikowski, komentarz Z. Zielińskiej, Warszawa 1986, s. 101; J. Bartoszewicz, Zamek Bialski, dzieje miasteczka, obrazy z życia magnatów, Akademia Bialska, Lwów 1881, s. 98–107; E. Kotłubaj, Galerja Nieświeżska portretów Radziwiłłów opisana historycznie przez Edwarda Kotłubaja z drzeworytami Michała Starkmana, Wilno 1857, s. 424–427; J. I. Kraszewski, Na bialskim zamku. Powieść historyczna z czasów Augusta III, t. 1–2, Warszawa 1950, s. 7.

[2] Por. H. Rzewuski, Pamiątki Jaśnie Pana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego, Paryż 1868, rozdział Pan Ryś, s. 227–228.

[3] „[…] oligarcha o cechach odrażających […]”, [w:] A. Sajkowski, Od Sierotki do Rybeńki…, op.cit., s. 180; „[…] upośledzony umysłowo wielmoża […]”, [w:] T. Zielińska, Magnateria polska epoki saskiej, Wrocław 1977, s. 76.

[4] „Pan [Hieronim Florian] nieteraźniejszych wieków […] bo gwałt siwizny na łbie”, [w:] AGAD, AR IV, T. 6, kop. 9, fol. 621r, 24.IX.1745, b.m., list H.Fl. Radziwiłła do Reibnitza.

[5] Anna z Sanguszków Radziwiłłowa sprowadziła z Wrocławia Jana Fryderyka Bachstroma (1686–1742), teologa, przyrodnika i lekarza, by uleczył Hieronimka z jąkania, za: W. Karkucińska, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa (1676–1746). Działalność gospodarcza i mecenat, Warszawa 2000, s. 336.

[6] M. Brzezina, Hieronima Floriana Radziwiłła Diariusze i pisma różne, Warszawa 1998, s. 16.

[7] Hieronim czterokrotnie odnajdywał szkło w potrawach przeznaczonych dla niego, ponadto jego włoski lekarz chciał go ponoć otruć (książę otrzymał anonim o takiej treści), w 1749 roku wraz z pieczywem Hieronim połknął szpilkę, którą cudem udało się wydostać, por. M. Brzezina, Hieronima Floriana Radziwiłła…, op.cit., s. 16.

[8] AGAD, AR RBR, XV–8, fol. 9, Wiersze własną ręką JO Księcia Hieronima Floryana Radziwiłła Podczaszego Wielkiego Księstwa Litewskiego z roku 1745 zebrał i złożył Antoni Łomski-Romanowicz archiwista w zamku, Nieśwież roku 1881.

[9] E. Kotłubaj, Galerja Nieświeżska…, op.cit., s. 424 pisał: „Wychowanie pobierał on domowe, atoli nie wiele z niego korzystał […]”.

[10] Za W. Karkucińska, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa…, op.cit., s. 19–20.

[11] Na podstawie korespondencji H.Fl. Radziwiłła, AGAD, AR IV, T. 11, kop. 114, 115.

[12] AGAD, AR VI, II–80, fol. 131.

[13] AGAD, AR IV, T. 7, kop. 20, fol. 583v, 30.V.1756, Niechniewicze, list H.Fl. Radziwiłła do M.K. Radziwiłła „Rybeńko”; AGAD, AR V, 17123/V, fol. 91r–92r, 31.V.1756, Słuck, list K. Wendorfa do H.Fl. Radziwiłła.

[14] AGAD, AR RBR, I–14/III, sygn. 10, fol. 141r, nr A.1; NGAB, 694, op. 1, 454, fol. 205r, Regestr ksiąg z Biblioteki do Pokoju JXPana wziętych w January 1759; Architecture Italienne sont: les plans, et élévations des plus beaux Editices dela ville, de Genes leves et de sinne par Rubens – Architektura włoska, najprzedniejszych struktur genueńskich.

[15] J. Kowalczyk, Hieronima Floriana Radziwiłła…, op.cit., s. 37.

[16] H. Dymnicka-Wołoszyńska, hasło Radziwiłł Hieronim Florian…, op.cit.

[17] Fragmenty Diariuszy, [w:] BCzart. 2277 II (1747); BPP, sygn. 25 (1748); AGAD, AR VI, II–81 (1749–1751, 1756); współczesne wydanie: M. Brzezina, Hieronima Floriana Radziwiłła…, op.cit.

[18] Kilka wierszy księcia zachowało się w: AGAD, AR RBR, XV–8, fol. 9–14.

[19] Czart. 1721 III, fol. 1–207; współczesne wydania: M. Brzezina, Hieronima Floriana Radziwiłła…, op.cit.; A. Zamoyski (opracowanie i wstęp), Hieronim Florian Radziwiłł, Rzeczy którymi najgodniejszego mogę zabawić gościa, Warszawa 1998; zob. też J. Goliński, Magnacka troska o wychowanie spadkobierców. Nad »instrukcją dla synów« Hieronima Floriana Radziwiłła, [w:] Między Barokiem a Oświeceniem, Sarmacki konterfekt, red. St. Achremczyk, Olsztyn 2006, s. 344–356.

[20] W. Karkucińska, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa…, op.cit., s. 24.

[21] „Teraz zaś przypominam sobie że, moje dziecię, na lutni uczysz się. To jest doskonałość bez końca. A lepiej by, żebyś śpiewać jął się, mając głos tak piękny, którego życzę nie tracić. Jeżeli masz sposób exercytuj się w nim”, [w:] AGAD, AR IV, b.d., b.m., list Anny z Sanguszków Radziwiłłowej do H.Fl. Radziwiłła, za W. Karkucińska, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa…, op.cit., s. 24. Także starszy brat księcia podczas pobytu za granicą uczył się gry na instrumencie – flecie poprzecznym, zatrudniając w 1722 roku w Paryżu jako swojego nauczyciela niejakiego Noudota. Por. AGAD, AR VI, II–80, fol. 131.

[22] AGAD, AR IV, Ks. 20, fol. 249r, 18.I.1747, Jeremicze, list H.Fl. Radziwiłła do Fr.U. Radziwiłłowej; o umiejętności gry na organach Hieronima Floriana wspominał H. Rzewuski: „Książę chorąży, który sam niezgorzej grywał na organach i nimi często się bawił, chwaląc Boga w swojej kojdanowskiej kaplicy”, [w:] zbiór gawęd Pamiątki…, Pan Ryś, op.cit., s. 227.

[23] AGAD, AR IV, T. 6, kop. 7, fol. 307r, 19.XII.1743, b.m., list H.Fl. Radziwiłła do nieznanego adresata.

[24] AGAD, AR IV, T. 14, kop. 158, fol. 141r, ok. IV.1759, Biała, list H.Fl. Radziwiłła do K. Wendorfa; AGAD, AR V, 17123/VII, fol. 50r–53r, 30.IV.1759, Słuck, list K. Wendorfa do H.Fl. Radziwiłła.

[25] BCzart. 1721 III, fol. 42–43 za J. Kowalczyk, Hieronima Floriana Radziwiłła…, op.cit., s. 30, 40.

[26] Kazania y mowy na walnym pogrzebowym akcie […] Anny z […] Sanguszków Radziwiłłowej, Wilno 1750 za W. Karkucińska, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa…, op.cit., s. 23. Anna z Sanguszków Radziwiłłowa nie uznawała bezinteresownego wspomagania artystów – wszystkie działania miały przysparzać chwały jej rodowi. Ibidem, s. 34. Księżna zadbała zatem o odpowiednie wykształcenie dzieci (w dobrym tonie była m.in. nauka gry na instrumencie muzycznym) i stosowną oprawę książęcego dworu (np. zatrudniła pierwszych muzyków dla dworu młodziutkiego Hieronima Floriana). Jako osoba prowadząca prawie ascetyczny tryb życia – nosiła wdowie szaty, była pedantyczna i surowa dla poddanych, nie tolerowała picia alkoholu – słuchała muzyki i śpiewała jedynie w kościele, a wszelkim muzyczno-teatralnym rozrywkom była bardzo niechętna.

[27] AGAD, AR RBR, I–14/III, sygn. 10, fol. 178r; ARAN-StP, f. 158, op. 1, 227, fol. 263r.

[28] AGAD, AR RBR, I–14/III, sygn. 10, fol. 158r, fol. 264r; ARAN-StP, f. 158, op. 1, 227, fol. 264r.

[29] AGAD, AR RBR, I–14/III, sygn. 10, fol. 170r; AGAD, AR RBR, sygn. 25, fol. 15r; ARAN-StP, f. 158, op. 1, 227, fol. 270r.

[30] „Pieśń Pantalona, której pierwszej strofy JOWXMPiD przypomnieć sobie nie mogłeś, kazałem przepisać, którą posyłam”, [w:] AGAD, AR V, 17123/III, fol. 44r, 6.XI.1752, Słuck, list K. Wendorfa do H.Fl. Radziwiłła.

[31] AGAD, AR XXVI, 474, fol. 43r: Regestr garderoby podróżnej, galanterii i innych rzeczy w Białej spisany 17.X.1758.

[32] E. Kotłubaj, Galerja Nieświeżska…, op.cit., s. 427.

[33] Por. T. Bernatowicz, Mitra…, op.cit. Poza familią radziwiłłowską do tej elitarnej grupy należeli jeszcze Lubomirscy, Jabłonowscy, Sułkowscy. Słynna jest historia związana z pobytem starszego brata księcia, Michała Kazimierza Radziwiłła „Rybeńko”, na dworze drezdeńskim w lutym 1722 roku. August II poprosił, by książę zajął podczas obiadu miejsce przy jego boku, co doprowadziło do ostrej wymiany zdań pomiędzy księciem a Michałem Czartoryskim, który zarzucił mu, iż zajął miejsce wyższe, niż urzędnicy koronni. Radziwiłł miał na to odpowiedzieć, iż nie są w Polsce, lecz w Cesarstwie i nie powinien ustępować miejsca urzędnikom Rzeczypospolitej, będąc princeps Imperii. Por. AGAD, AR VI, II–80 zapis z 8.II.1722, por. też J. Dygdała, Młody magnat na drezdeńskim dworze Augusta Mocnego. Fragment europejskiej podróży Michała Kazimierza Radziwiłła z 1722 r., [w:] Stosunki polsko-niemieckie w XVI–XVIII wieku, red. Jacek Wijaczka, Kielce 2002, s. 205–225, s. 211.

[34] Na podstawie snu oraz kabały, zob. AGAD, AR VI, II–81, zapis z 20.IV.1749.

[35] AGAD, AR IV, T. 7, kop. 10, fol. 1v, 3.I.1746, Gołębiewo, list H.Fl. Radziwiłła do L.I. Riaucoura.

[36] Por. na przykład: „Żonczyna moja w życiu najukochańsza dziś od rana do samego zmroku ciężkie i na życiu zdesperowane cierpiała torsje. Co widząc, z najukochańszą matką i dobrodziejką tejże, ja mąż kochający miejsca sercu spokojnego w żalach nie znajdując, nieprzystojne męstwu, lecz dożywotniemu przyjacielowi winne, łez wylewałem potoki”, [w:] BCzart. 2277 II, zapis z 7.VI.1747; ale też fragmenty listów odsłaniające prawdziwe oblicze Hieronima: „żona tam się w Słucku ma zostać; nie pozwalać jej z familią, ani też z obcymi żydami nie tylko stać, ale i gadać; lecz osobno ściśle bardzo, bez dostępu wszystkim zostawać ma do dalszej woli mej”, 5.XI.1748, Biała, list H.Fl. Radziwiłła do I. Koenigsecka oraz „proszę mię słuchać, bym nie dał dowodu że chcę być słuchany i będę!”, 22.XII.1748, Warszawa, list H.Fl. Radziwiłła do Magdaleny z Czapskich Radziwiłłowej, cytaty listów za E. Kotłubaj, Galerja Nieświeżska…, op.cit., s. 519, 521.

[37] Za W. Karkucińska, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa…, op.cit., s. 25, 336.

[38] AGAD, AR IV, Ks. 20, fol. 989r, 19.IV.1752, Słuck, list H.Fl. Radziwiłła do L.I. Riaucoura.

[39] AGAD, AR IV, T. 41, kop. 593, fol. 40r, 10.X. po 1755, Naliboki, list A. Radziwiłłowej do H.Fl. Radziwiłła.

[40] „Dziękuję Ci moja Dusza za przysłanie mi harfisty”, [w:] AGAD, AR IV, T. 41, kop. 593, fol. 40r, 10.X. po 1755, Naliboki, list A. Radziwiłłowej do H.Fl. Radziwiłła.

[41] M. Brzezina, Hieronima Floriana Radziwiłła…, op.cit., s. 9.

[42] „Addytament” do „Kuriera Polskiego” 1760, nr 38, s. 1–4, za J. Szwedowska, Muzyka w czasopismach…, op.cit., s. 113, 286–287.