Zofia Helman

MIĘDZY ROMANTYZMEM A NOWĄ MUZYKĄ
1900-1939

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ
pod redakcją Stefana Sutkowskiego
Tom 6
Fragment

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją
Stefana Sutkowskiego

I Średniowiecze – część 1

I Średniowiecze – część 2

II Renesans

III Barok – część 1

III Barok – część 2

IV Klasycyzm

V Romantyzm – część 1

V Romantyzm – część 2

VI Okres między Romantyzmem a Współczesnością

VII Współczesność – część 1

VII Współczesność – część 2

Sutkowski Edition Warsaw

00-414 Warszawa, ul. Orłowicza 8 m. 36

OD WYDAWCY

Pragnę tym wstępem dać odpowiedź, zapewne niepełną, na pytanie, dlaczego podjąłem trud wydawania HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku polskim i angielskim. Otóż muzyka i jej historia w Polsce – temat niezwykle interesujący, bogaty, a w niektórych okresach wręcz fascynujący – jest dziedziną, której poświęciłem bardzo znaczną część swego życia, warto więc zakończyć te prace jakimś trwałym akcentem. To jakby wyznanie osobiste, ale to byłoby za mało, aby podejmować tak wielki wysiłek. Celem wydawnictwa jest przedstawienie rozwoju muzyki w naszym kraju od czasów najdawniejszych do współczesności. Ukazanie więc tego wszystkiego, co jest nam znane, również w języku najbardziej dostępnym na świecie, a tym samym wypełnienie luki, która negatywnie ciąży na znajomości naszych osiągnięć muzycznych w świadomości obcokrajowców w każdej części kuli ziemskiej. Jest to miłym, aczkolwiek niełatwym obowiązkiem, choć – nie ma co ukrywać – przyjemnością.

Atutem muzyki polskiej w światowej jej prezentacji – a takim przedsięwzięciem jest również edycja historii pewnego okresu lub wielu okresów – jest zaistnienie w percepcji światowej wielkiej twórczości Fryderyka Chopina. Twórczości, której znaczna część powstała poza krajem urodzenia, ale której polskości nie da się podważyć. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że największa liczba ludzi na świecie kojarzy sobie Polskę z Chopinem. Dotyczy to nie tylko muzyków, artystów, czy w ogóle ludzi wykształconych, lecz także większej części obywateli każdego państwa. Nawet tylko to mogłoby wystarczyć jako powód do możliwie pełnego zaprezentowania za granicą kultury muzycznej kraju Fryderyka Chopina, jej uwarunkowań historycznych, międzynarodowych powiązań, bogactwa charakteru i cech stylistycznych.

Ze znajomością historii Polski i Polaków, jej osiągnięć i potknięć w dziedzinie polityki, gospodarki czy kultury jest w świecie bardzo, ale to bardzo źle. Nawet o naszej historii współczesnej ludzie na Zachodzie i Wschodzie wiedzą bardzo niewiele, nie mówiąc już o historii muzyki polskiej na przestrzeni wieków, z jej wzlotami i upadkami, ze wspaniałym barokiem – gdy kapela króla w Warszawie była chyba najznakomitszą w Europie, gdy Warszawa – po Florencji, Rzymie, Mantui, Neapolu i sporadycznie Bolonii – była jednym z przodujących w Europie, a więc i w świecie, ośrodków kultywujących włoską operę wczesnobarokową. Takich spektakularnych przykładów można przytoczyć znacznie więcej i wówczas staną się zrozumiałe i nie będą czymś zaskakującym zasłużone sukcesy naszych wybitnych twórców muzycznych. Ukazanie twórczości polskiej i wykonywanej w Polsce, myśli teoretycznej i szkolnictwa, prezentacja wykonawców, solistów i zespołów, wreszcie materialnych dowodów kultywowania muzyki, jak instrumenty muzyczne, sale koncertowe czy operowe, wszystko to będzie przedmiotem realizowanej przez wydawnictwo edycji.

Autorami poszczególnych tomów są polscy muzykolodzy specjalizujący się od lat w tych zagadnieniach, a tłumaczami osoby, których językiem ojczystym jest angielski. Podstawowym kanonem będzie okres historyczny, a więc:

Średniowiecze (w dwóch częściach)

Renesans

Barok (w dwóch częściach)

Klasycyzm

Romantyzm (w dwóch częściach)

Między romantyzmem a Nową Muzyką

Współczesność (w dwóch częściach)

Obok historii w ścisłym sensie wydawać będziemy prace monograficzne, wśród których ukazały się już następujące:

Polskie organy, prospekty organowe w Polsce jako dzieła sztuki

Fortepian polski

Recytatyw liturgiczny w średniowiecznej Polsce

Lutosławski – życie i muzyka

Planuje się też opracowania dotyczące instrumentów smyczkowych, teatru muzycznego, muzyki ludowej, rozwoju myśli muzycznej i edukacji i szereg innych.

Dla kogo jest przeznaczony ten cykl wydawniczy? Sądzę, że zaspokoi zapotrzebowanie – jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części – ośrodków naukowych (uniwersytety, szkoły muzyczne, biblioteki), a także tych wszystkich, którzy nie będąc ścisłymi profesjonalistami w dziedzinie historii i sztuki muzycznej, będą chcieli się dowiedzieć czegoś szczegółowego o naszej twórczości i życiu muzycznym. Brak takiego wydawnictwa w przeszłości i – tym bardziej – dziś jest dotkliwie odczuwalny zwłaszcza w kontaktach naszej kultury muzycznej ze światem i świata artystycznego z Polską i Polakami. Niech ten pierwszy krok będzie przyczynkiem do przełamania tej sytuacji.

Bez względu na to, jak liczne są argumenty przemawiające za rozpowszechnianiem w świecie HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku angielskim, trudno sobie wyobrazić, aby wydanie to nie miało być dostępne dla polskiego czytelnika, w jego ojczystym języku. Ten postulat niejako wynika z faktu, że – jak już wspomniałem – autorami poszczególnych części cyklu są polscy muzykolodzy, a więc – zanim powstanie angielska wersja językowa któregokolwiek tomu, może on już ukazać się na rynku w wersji „oryginalnej”.

Redaktor cyklu

Stefan Sutkowski

WSTĘP

Książka Od romantyzmu do Nowej Muzyki składa się z dwóch części: Modernizm a tradycje klasyczno-romantyczne w muzyce polskiej (1900-1939) oraz Neoklasycyzm w muzyce polskiej XX wieku[1].

Podstawą bardziej szczegółowej periodyzacji chronologicznego zakresu pierwszej części, obejmującej okres od około 1900 do 1939 roku, stały się przede wszystkim kryteria immanentnie muzyczne (podział na kierunki muzyczne i pokolenia kompozytorów) z uwzględnieniem wszakże czynników pozamuzycznych, takich jak ważne wydarzenia historyczne związane z datami 1914-1918-1939. W drugiej części natomiast próba całościowej charakterystyki neoklasycyzmu w muzyce polskiej spowodowała przekroczenie przyjętej granicy chronologicznej, jaką jest rok 1939. Procesy historyczno-muzyczne odznaczają się bowiem swoistą autonomią, a wydarzenia polityczne, nawet tej rangi co wojny światowe czy zmiana ustroju po 1945 roku, nie spowodowały automatycznie wygaśnięcia rozwijających się wcześniej kierunków w muzyce i przeformułowania norm kompozytorskich. Neoklasycyzm polski nie zakończył się więc z chwilą wybuchu wojny, lecz był kontynuowany, a w latach czterdziestych i pierwszej połowie lat pięćdziesiątych powstały dzieła najbardziej dla tego kierunku charakterystyczne i ważkie pod względem artystycznym. Przesunięcie granicy chronologicznej w przypadku neoklasycyzmu nie łączy się jednak z pretendowaniem do pełnej charakterystyki muzyki pierwszego okresu po drugiej wojnie światowej (1945 – ok. 1956).

Okres zawarty w przedziale czasowym 1900-1939 w historii muzyki nie jest jednolity pod względem stylistycznym, na co wskazuje już tytuł książki, akcentujący znaczenie przemian, jakie się dokonały w myśleniu kompozytorskim i przejściu od ustalonych norm klasyczno-romantycznych do nowych założeń techniki kompozytorskiej. Historyk muzyki w konfrontacji z wielością muzycznych zdarzeń, krzyżujących się programów estetycznych i ideowych oraz różnych modeli recepcyjnych staje z jednej strony przed koniecznością wyboru twórców i dzieł, poddanych bliższym dociekaniom, z drugiej – przed określeniem „nadrzędnego systemu odniesień” pozwalającego wyjaśnić zachodzące w twórczości procesy. Inspirujące pod tym względem stały się rozważania Carla Dahlhausa, zawarte w pracy Podstawy historii muzyki, zwłaszcza w rozdziale Myśli o historii strukturalnej.

Zasada, na którą wskazuje termin „historia strukturalna” – wyobrażenie, że działania osób lub grup są stale uwarunkowane przez nadrzędny system odniesień (Bezugssystem), który przez swe fundamentalne znaczenie stanowi podstawowy przedmiot historiografii – jest tak nowa, jak sugeruje to nazwa korzystająca z atrakcyjności pojęcia „struktury”. W historii muzyki zawarta była zawsze jakaś cząstka historii strukturalnej, zarówno w ukazywaniu instytucji i ról społecznych, jak i w określaniu norm stylistyczno-kompozytorskich oraz panujących idei estetycznych[2].

Dahlhaus w dalszym ciągu pracy zwraca uwagę, że „historie muzyki były na ogół ujmowane przede wszystkim jako historie kompozytorów, form lub gatunków i narodowości”. Podstawowym założeniem tej ostatniej kategorii było urzeczywistnianie się „ducha narodowego” (Volksgeist).

W pierwszej połowie XX wieku właśnie w Polsce powstawały ujęcia historii muzyki polskiej rozumianej jako historia „polskiego stylu narodowego” z periodyzacją opartą na historii politycznej i systemem wartości zorientowanym na łatwą rozpoznawalność w percepcji polskiego charakteru, wyrażonego w melodiach i rytmach o ludowej proweniencji[3]. Muzyka polska była postrzegana jako zjawisko odrębne od muzyki powszechnej i przeciwstawiana także tzw. nurtowi „kosmopolitycznemu” w twórczości rodzimej na zasadzie „swój – obcy”. Z tego punktu widzenia „obce wpływy” były traktowane jako zdrada sprawy narodowej. Po II wojnie światowej tego rodzaju opcje historyczne ulegały stopniowej rekonceptualizacji, m.in. Mirosław Perz zakwestionował rozumienie muzyki polskiej jako „kategorii oddzielnej w całości muzyki europejskiej”[4].

Założeniem niniejszej książki jest traktowanie muzyki polskiej jako części muzyki europejskiej, nie na zasadzie epigońskiego naśladownictwa, lecz uczestnictwa w aktualnych kierunkach muzycznych. Od siły talentu kompozytora i jego indywidualności twórczej zależy, czy jego dzieło wpisuje się w kontekst ponadnarodowy czy też pozostaje na jego peryferiach. Dzieje muzyki polskiej pierwszej połowy XX wieku ujmuję zatem w powiązaniu z nurtami muzyki europejskiej – późnego romantyzmu, modernizmu przełomu stuleci, nowoczesnych szkół narodowych oraz neoklasycyzmu – w powiązaniu z ich estetycznym podłożem i z środkami techniki kompozytorskiej. Punktem wyjścia w wyborze dzieł poddanych analizie i próbom interpretacji była ich artystyczna wartość, tak jak ją rozumiał Roman Ingarden – jako występujące w dziele „szczególne kwalifikacje”, zdolności wzbudzania przeżyć estetycznych w odbiorcy[5]. Z tego założenia wynika świadoma koncentracja na dziełach kultury wysokiej, z pominięciem kultury masowej, muzyki popularnej, rozrywkowej i użytkowej. Nie neguję faktu istnienia tej sfery muzyki, ale badanie jej należy raczej do historii społecznej i wymaga innych narzędzi poznawczych. Toteż nawet deskryptywne ujęcie życia muzycznego w omawianym okresie dotyczy w gruncie rzeczy instytucji obsługujących muzykę elitarną (filharmonia, opera, wyższe szkolnictwo muzyczne, stowarzyszenia twórcze). Nieliczne tylko wzmianki odnoszą się do zagadnień upowszechnienia muzyki i do muzyki użytkowej (religijnej i świeckiej).

Struktura pracy wynika z przemian zachodzących w muzyce na osi czasu, które wyznaczają podział na części i rozdziały. Trzy z nich zostały poświęcone omówieniu życia muzycznego i twórczości kompozytorów Młodej Polski (1900-1918). Zarysował się wówczas konflikt pomiędzy starszym pokoleniem twórców, kontynuujących akademickie tradycje klasyczno-romantyczne, a nieliczną grupą młodych kompozytorów określanych muzyczną Młodą Polską. Miano to zrosło się wprawdzie w historii muzyki tylko z członkami Spółki Nakładowej Młodych Kompozytorów Polskich (Grzegorz Fitelberg, Karol Szymanowski, Ludomir Różycki, Apolinary Szeluta), ale krąg ten został w pracy poszerzony o Mieczysława Karłowicza i Eugeniusza Morawskiego. Również inni kompozytorzy – Henryk Melcer, Henryk Opieński, Zdzisław Jachimecki – w niektórych przynajmniej utworach dołączają do grona młodopolan. W odróżnieniu od starszego pokolenia, uznającego pozytywistyczne założenia „służby narodowej” za podstawowy cel sztuki, młodzi kompozytorzy skłaniali się ku estetyce modernizmu i nawiązywali do stylu szkoły nowoniemieckiej uchodzącej wówczas w środowisku polskim, ale też austriacko-niemieckim, za „muzykę przyszłości”.

Wewnętrzna cezura, jaką stanowi rok 1914 (wybuch I wojny światowej), oznacza wprawdzie istotne zmiany w życiu muzycznym Polski, jednak z punktu widzenia historyczno-muzycznego dotyczy głównie rozwoju stylu indywidualnego Karola Szymanowskiego. To w jego twórczości późnoromantyczny świat dźwiękowy ustępuje wówczas miejsca poszukiwaniu nowych jakości w zakresie harmoniki, tonalności i kolorystyki, choć nie zmienia się jego postawa estetyczna zakorzeniona w modernizmie. Również cezura roku 1918, ważna z powodów politycznych, oznaczająca też zakończenie literackiej Młodej Polski, wiąże się głównie z przełomem stylistycznym w muzyce Szymanowskiego w latach 1919-1920, kiedy kompozytor tworzy swój program stylu narodowego, odkrywczego i otwartego na nowe zjawiska kultury europejskiej.

Istotna cezura w historii muzyki polskiej zachodzi pod koniec lat dwudziestych, kiedy kształtujący się po I wojnie światowej w muzyce europejskiej neoklasycyzm staje się przedmiotem szerszych zainteresowań młodego pokolenia kompozytorów. Właśnie ta cezura wyznaczyła w książce niniejszej podział na dwie części. Jednakże zazębianie się kierunków w muzyce trwało nadal. Wciąż zaznaczał swą obecność tradycjonalny nurt muzyki, reprezentowany przez twórców najstarszego pokolenia. Z kolei nurt młodopolski zainicjowany przez kompozytorów Spółki Nakładowej w pierwszej dekadzie stulecia nie skończył się w 1918 roku, lecz był w latach dwudziestych kontynuowany przez jednych kompozytorów (np. Eugeniusza Morawskiego czy Ludomira Różyckiego), przez innych podjęty na nowo, ale w nawiązaniu do stylu Szymanowskiego ze środkowego okresu twórczości. Największe znaczenie w okresie międzywojennym przypada natomiast kierunkowi folklorystyczno-narodowemu, reprezentowanemu głównie przez Szymanowskiego i jego kontynuatorów, ale budzącemu też zainteresowanie wśród twórców od niego niezależnych, jak Ludomir Rogowski, Stanisław Wiechowicz, Aleksander Tansman, Józef Koffler czy Szymon Laks.

Neoklasycyzm rozwijał się początkowo w muzyce twórców działających w Paryżu (Aleksander Tansman), a nieco później został zaakceptowany przez przyjeżdżających do Paryża na studia (najczęściej do Nadii Boulanger) młodych adeptów kompozycji, którzy założyli tam pod koniec 1926 roku Stowarzyszenie Młodych Muzyków Polaków w Paryżu. Ta sama grupa twórców działała później w okresie II wojny światowej i w okresie powojennym.

Jeśli w pierwszej części pracy uwaga była skierowana na twórców i pojedyncze dzieła, to w rozdziałach poświęconych neoklasycyzmowi podjęto z jednej strony próbę kodyfikacji norm języka muzycznego na przykładach twórczości kompozytorów polskich, a z drugiej rekonstrukcji estetyki tego kierunku na podstawie artykułów prasowych i rozpraw pióra krytyków, kompozytorów i teoretyków. W Polsce najbardziej oryginalna była pod tym względem rozprawa Konstantego Regameya Treść i forma w muzyce (Warszawa 1933), oparta na koncepcji czystej formy Stanisława Ignacego Witkiewicza. W ostatnim rozdziale przypomniano często podkreślaną w piśmiennictwie XX wieku opozycję neoklasycyzmu i ekspresjonizmu Szkoły Wiedeńskiej, dwóch głównych kierunków uosabianych przez dwie wielkie indywidualności twórcze: Strawińskiego i Schönberga. Z dzisiejszego punktu widzenia obydwa kierunki oznaczały propozycję nowej muzyki. Szkoła Wiedeńska zapoczątkowała ruchy awangardowe, neoklasycyzm oznaczał próbę ustanowienia nowego, uniwersalnego ładu. Obydwie propozycje miały istotne znaczenie dla przyszłości muzyki. Szkoła Wiedeńska – dzięki nowatorstwu swych poszukiwań, neoklasycyzm – dzięki szerokiemu spojrzeniu na tradycję minionych pokoleń i jej restytuowanie.

[1] Część druga jest przedrukiem książki pod tym samym tytułem (Kraków, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1985) z niewielkimi zmianami w podrozdziale III.2. Lata międzywojenne. Dyskusje i spory wokół nowej muzyki polskiej a neoklasycyzm.

[2] C. Dahlhaus, Podstawy historii muzyki, przekład Z. Skowron, Warszawa 2010 (wydanie oryginalne: Grundlagen der Musikgeschichte, Köln 1977).

[3] Por. A. Poliński, Dzieje muzyki polskiej w zarysie, Lwów 1907; H. Opieński, Polski styl muzyczny, w: Muzyka polska. Monografia zbiorowa, red. M. Gliński, Warszawa 1927; idem, La musique polonaise, Paris 1928; J. Reiss, Najpiękniejsza ze wszystkich jest muzyka polska, Kraków 1946, wyd. 3 Kraków 1984.

[4] M. Perz, Koncepcja historii muzyki polskiej jako dyscypliny naukowej, w: Z zagadnień muzykologii współczesnej, red. A. Neuer, Warszawa, s. 49.

[5] Por. R. Ingarden, Wartości artystyczne i wartości estetyczne oraz Zagadnienia systemu jakości estetycznie doniosłych, w: idem, Studia z estetyki, t. III, Warszawa 1970, s. 266-287 i 288-315.

Kalendarium epoki

(Zestawienie najważniejszych wydarzeń z zakresu historii muzyki polskiej i powszechnej, historii Polski i świata, historii nauki oraz kultury i sztuki w Polsce i na świecie w latach 1900-1939)

1900

Historia i kultura świata

Kwantowa teoria promieniowania cieplnego M. Plancka

E. Husserl formułuje podstawy fenomenologii w Logische Untersuchungen (-1901)

15 IV Powszechna Wystawa Światowa w Paryżu; prezentacja m.in. oryginalnej muzyki i tańców z Jawy, Kambodży, Japonii i Chin

Historia i kultura Polski

4 X otwarcie Teatru Miejskiego we Lwowie (dramat, opera, operetka), prapremiera opery Janek W. Żeleńskiego

S. Wyspiański, Rapsod o Bolesławie Śmiałym oraz Rapsod o Kazimierzu Wielkim (-1902)

S. Przybyszewski, Na drogach duszy

S. Żeromski, Ludzie bezdomni

Muzyka Europy

14 I w Rzymie prapremiera opery Tosca G. Pucciniego

A. Dvořák komponuje operę Rusałka

M. Reger komponuje Phantasie und Fuge über B-A-C-H na organy

3 XI / 22 X w Moskwie prapremiera opery Baśń o carze Sałtanie N. Rimskiego-Korsakowa

Muzyka polska

7 II – Towarzystwo Akcyjne Filharmonia Warszawska wpłaca całkowity wkład kapitałowy, prezesem Zarządu zostaje L. Kronenberg, wiceprezesem S. Lubomirski, dyrektorem zarządzającym A. Rajchman

14 IV w Berlinie prawykonanie prologu do dramatu Bianca da Molena M. Karłowicza

30 XII w Teatrze Wielkim w Warszawie polska premiera Jeziora łabędziego P. Czajkowskiego

1901

Historia i kultura świata

Theodore Roosevelt zostaje prezydentem Stanów Zjednoczonych

Pierwsze bezprzewodowe połączenie między Ameryką a Europą (G. Marconi)

Th. Mann, Die Buddenbrooks

Historia i kultura Polski

Premiera dramatu Wesele S. Wyspiańskiego

W Warszawie ukazuje się 1. numer czasopisma literacko-artystycznego „Chimera” pod redakcją Z. Przesmyckiego

J. Kasprowicz, Ginącemu światu

27 III w Teatrze Miejskim we Lwowie premiera Złotego runa S. Przybyszewskiego

Muzyka Europy

27 I w Mediolanie umiera G. Verdi

27 X w Moskwie prawykonanie II Koncertu fortepianowego c-moll S. Rachmaninowa (dyr. A. Siloti)

25 XI w Monachium prawykonanie IV Symfonii G. Mahlera

Muzyka polska

29 V w Dreźnie prapremiera Manru I. J. Paderewskiego

5 XI inauguracja Filharmonii Warszawskiej

F. Nowowiejski komponuje oratorium Powrót syna marnotrawnego

1902

Historia i kultura świata

Anglia zdobywa całą Afrykę południową

E. Hartmann, Die Weltanschauung der modernen Physik

D. Mierieżkowski, Leonardo da Vinci

Historia i kultura Polski

Ukazuje się tom poezji T. Micińskiego W mroku gwiazd

J. Kasprowicz, Moja pieśń wieczorna

A. Nowaczyński, Małpie zwierciadło

Pierwszy polski film fabularny Powrót birbanta, reż. K. Prószyński

Muzyka Europy

30 IV w paryskiej Opéra-Comique prapremiera Peleasa i Melizandy C. Debussy’ego

Muzyka polska

M. Karłowicz komponuje Koncert skrzypcowy

1903

Historia i kultura świata

Podział Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji na mienszewików i bolszewików

Pierwszy lot braci Wright

W Wiedniu pierwsza wystawa obrazów G. Klimta

Historia i kultura Polski

M. Skłodowska-Curie i Piotr Curie otrzymują nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki

Pierwsza elektrownia miejska w Warszawie

Ukazuje się powieść W. Berenta Próchno

K. Tetmajer, Na skalnym Podhalu (-1910)

S. Wyspiański, dramaty Wyzwolenie oraz Achilleis

Muzyka Europy

C. Debussy, La mer na orkiestrę (-1905) i Estampes na fortepian

M. Ravel, Kwartet smyczkowy i Shéhérazade na głos i orkiestrę

R. Strauss kończy Sinfonię domestica

Muzyka polska

24 II w Teatrze Wielkim w Warszawie polska premiera Walkirii R. Wagnera (dyr. V. Podesti)

21 IV w Teatrze Wielkim w Warszawie Pajace R. Leoncavalla pod dyrekcją kompozytora

Ogłoszenie konkursu K. Wołłodkowicza na operę Maria wg A. Malczewskiego

1904

Historia i kultura świata

8 II Japonia wypowiada wojnę Rosji

Rozpoczęcie budowy Kanału Panamskiego

Ukazuje się 1. tom powieści R. Rollanda Jan Krzysztof (-1907)

W Paryżu wystawa obrazów H. Matisse’a

Historia i kultura Polski

S. Żeromski, Popioły (1. wydanie)

S. Wyspiański, dramaty Akropolis oraz Noc listopadowa

We Lwowie premiera dramatu J. Żuławskiego Eros i Psyche

Ukazują się drukiem dwa tomy tetralogii powieściowej Chłopi W. Reymonta (-1909)

Muzyka Europy

21 I w Brnie prapremiera opery Jenufa L. Janáčka

17 II w Mediolanie prapremiera opery Madama Butterfly G. Pucciniego

6 VIII umiera E. Hanslick

3 X w Petersburgu prapremiera opery Pan wojewoda N. Rimskiego-Korsakowa

8 X w Kolonii prawykonanie V Symfonii G. Mahlera

Muzyka polska

16 II prapremiera opery Maria H. Melcera w Teatrze Wielkim w Warszawie

14 IX prapremiera opery Filenis R. Statkowskiego

W Filharmonii Warszawskiej 28 XI pierwsze wykonanie poematu symfonicznego Powracające fale M. Karłowicza pod dyrekcją kompozytora

W Warszawie powstaje pierwsza wytwórnia płyt gramofonowych J. Feigenbauma

1905

Historia i kultura świata

22 I „krwawa niedziela” w Petersburgu, początek rewolucji w Rosji

27-28 V w bitwie pod Cuszimą zostaje całkowicie rozbita flota rosyjska przez Japończyków

W czerwcu bunt na pokładzie pancernika „Potiomkin”, powstanie marynarzy floty czarnomorskiej

5 IX w Portsmouth zawarcie pokoju między Rosją a Japonią

W Paryżu wystawa retrospektywna obrazów V. van Gogha i G. Seurata

„Szczególna teoria względności” A. Einsteina

W Dreźnie powstaje ekspresjonistyczne ugrupowanie artystyczne „Die Brücke”

Historia i kultura Polski

27-31 I – strajk powszechny w Warszawie

Strajk uczniów szkół średnich w Królestwie Polskim

22 VI strajk powszechny w Łodzi

24-26 VI demonstracje i strajki w Warszawie

24 i 27 XII w Teatrze Wielkim w Warszawie główne obchody 50. rocznicy śmierci A. Mickiewicza

H. Sienkiewicz otrzymuje literacką nagrodę Nobla

W Krakowie powstaje kabaret „Zielony Balonik”

L. Staff, tom poezji Ptakom niebieskim

Muzyka Europy

25 I w Wiedniu prawykonanie poematu symfonicznego A. Schönberga Pelleas und Melisande

29 I w Wiedniu prawykonanie Kindertotenlieder G. Mahlera

M. Ravel komponuje Sonatinę oraz Miroirs na fortepian

9 XII w Dreźnie prapremiera Salome R. Straussa (wg O. Wilde’a)

W wydawnictwie M. Bielajewa ukazuje się III Symfonia (Boski poemat) A. Skriabina

Muzyka polska

Założenie w Berlinie Spółki Nakładowej Młodych Kompozytorów Polskich; latem w Zakopanem koncert kameralny kompozytorów Spółki

K. Szymanowski komponuje Uwerturę koncertową op. 12 i Fantazję na fortepian op. 14

G. Fitelberg komponuje poemat symfoniczny Pieśń o sokole

L. Różycki komponuje poemat symfoniczny Bolesław Śmiały

1906

Historia i kultura świata

10 V w Petersburgu pierwsze obrady rosyjskiej Dumy (rozwiązanej 22 VII). Nowa konstytucja

Pierwszy film barwny (kinemakolor; wynalazek G. A. Smitha dla Charles Urban Trading Co., Anglia)

W październiku zwołanie drugiej rosyjskiej Dumy

Historia i kultura Polski

T. Miciński, dramat Kniaź Patiomkin

S. Żeromski, Powieść o Udałym Walgierzu

Muzyka Europy

27 V w Essen prawykonanie VI Symfonii G. Mahlera

M. Ravel komponuje Histoires naturelles na głos i fortepian

Muzyka polska

6 II i 9 II w Filharmonii Warszawskiej pierwsze koncerty kompozytorów Spółki Nakładowej zwanych „Młodą Polską” (G. Fitelberg, L. Różycki, A. Szeluta, K. Szymanowski)

1 III w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera Marii R. Statkowskiego

30 III pierwszy koncert kompozytorów Młodej Polski w Berlinie

15 XI w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera Wyroku Z. Noskowskiego

M. Karłowicz kończy poemat symfoniczny Odwieczne pieśni oraz Rapsodię litewską

G. Fitelberg zostaje 1. dyrygentem Filharmonii Warszawskiej

1907

Historia i kultura świata

15 VI – 18 X Międzynarodowa Konferencja Pokojowa w Hadze z udziałem 44 państw

H. Bergson, L’évolution créatrice

E. Cassirer, Kant und moderne Mathematik

Wynalazek braci Lumière – kolorowa fotografia

Początki kubizmu w malarstwie: P. Picasso, G. Braque

Założenie przez S. Diagilewa Baletów Rosyjskich

Historia i kultura Polski

S. Wyspiański, Powrót Odysa

28 XI w Krakowie umiera S. Wyspiański

A. Brückner, Dzieje języka polskiego

Muzyka Europy

C. Debussy komponuje Images II na fortepian

10 V w Opéra Comique w Paryżu premiera opery Ariane et Barbe-Bleue P. Dukasa

W maju pierwszy „Sezon Diagilewowski” w Paryżu – 5 koncertów muzyki rosyjskiej

G. Mahler kończy VIII Symfonię („Tausendsymphonie”)

M. Ravel komponuje operę L’heure espagnole (-1909)

N. Rimski-Korsakow kończy operę Złoty kogucik

A. Skriabin kończy Poemat ekstazy na orkiestrę

Muzyka polska

M. Karłowicz komponuje poemat symfoniczny Stanisław i Anna Oświecimowie

K. Szymanowski komponuje 12 pieśni do słów poetów niemieckich op. 17

21 III drugi koncert kompozytorów Młodej Polski w Berlinie (M. Karłowicz, G. Fitelberg, L. Różycki, K. Szymanowski)

15 X premiera Salome R. Straussa w Teatrze Wielkim w Warszawie

G. Fitelberg komponuje II Symfonię A-dur

1908

Historia i kultura świata

5 X ogłoszenie aneksji Bośni i Hercegowiny przez Austrię

Rewolucja (młodoturecka) w Turcji

Proklamowanie niepodległości Bułgarii

Aneksja Konga przez Belgię

Historia i kultura Polski

Zamach na namiestnika Galicji, Andrzeja Potockiego

L. Staff wydaje tom poezji Gałąź kwitnąca

S. Żeromski, Dzieje grzechu

Muzyka Europy

19 V w Paryżu drugi „Sezon Diagilewowski”, wykonanie Borysa Godunowa Musorgskiego z F. Szalapinem

M. Ravel kończy trzy poematy na fortepian Gaspard de la nuit

G. Mahler komponuje Das Lied von der Erde

B. Bartók komponuje Deux portraits na orkiestrę i 14 bagatel op. 6 na fortepian

Muzyka polska

20 II w Teatrze Wielkim w Warszawie Salome R. Straussa pod dyrekcją kompozytora

20 III we Lwowie pierwsze wykonanie Pentezilei op. 18 na głos i orkiestrę K. Szymanowskiego

13 XI w Filharmonii Warszawskiej pierwsze wykonanie Smutnej opowieści M. Karłowicza

Z Filharmonii odchodzi dyrektor A. Rajchman. Zastępuje go H. Melcer

L. Różycki kończy operę Bolesław Śmiały

Wytwórnia płyt gramofonowych J. Feigenbauma przyjmuje nazwę „Syrena-Record”

1909

Historia i kultura świata

25 VII przelot L. Blériota nad kanałem La Manche

20 II F. T. Marinetti ogłasza w „Le Figaro” Manifeste du futurisme

6 IV R. E. Peary osiąga biegun północny

Historia i kultura Polski

S. Żeromski, Róża

T. Miciński, W mrokach złotego pałacu czyli Bazylissa Teofanu

Muzyka Europy

25 I w Dreźnie prapremiera Elektry R. Straussa, dyr. E. von Schuch

S. Rachmaninow komponuje III Koncert fortepianowy; 1 V prawykonanie jego poematu symfonicznego Wyspa umarłych w Moskwie

A. Schönberg komponuje Drei Klavierstücke op. 11, Fünf Orchesterstücke op. 16 i monodram Erwartung op. 17

18 V trzeci „Sezon Diagilewowski” w Paryżu, wystawienie baletów

24 IX w Moskwie premiera baletu N. Rimskiego-Korsakowa Złoty kogucik

Muzyka polska

M. Karłowicz kończy Epizod na maskaradzie; 8 II ginie w Tatrach pod lawiną śnieżną

11 II we Lwowie prapremiera Bolesława Śmiałego L. Różyckiego

K. Szymanowski komponuje II Symfonię B-dur op. 19 (-1910)

8 XII Preludium i fuga cis-moll K. Szymanowskiego zdobywają jedną z nagród na konkursie „Signale für die musikalische Welt” w Berlinie

1910

Historia i kultura świata

B. Russell, A. N. Whitehead, Principia mathematica (-1913)

H. Walden zakłada w Berlinie tygodnik „Der Sturm” propagujący idee ekspresjonizmu

S. Freud, Vorlesungen zur Einführung in die Psychoanalyse oraz Psychoanalyse

Historia i kultura Polski

Obchody 500. rocznicy bitwy pod Grunwaldem

W Krakowie ukazuje się tragedia S. Żeromskiego Sułkowski

S. Brzozowski, Legenda Młodej Polski

T. Miciński, Nietota. Księga tajemna Tatr

Muzyka Europy

C. Debussy, Preludia I  na fortepian

A. Skriabin komponuje poemat symfoniczny Prometeusz (Poemat ognia) na orkiestrę

25 VI w Paryżu premiera baletu Ognisty ptak I. Strawińskiego (Balety Rosyjskie, dyr. G. Pierné)

12 IX w Monachium 1. wykonanie VIII Symfonii G. Mahlera

10 XII w Nowym Jorku prapremiera opery G. Pucciniego La Fanciulla del West

Muzyka polska

L. Różycki komponuje poemat symfoniczny Król Kofetua

K. Szymanowski komponuje II Sonatę fortepianową

K. Szymanowski otrzymuje I nagrodę na konkursie we Lwowie za I Sonatę fortepianową

22-28 X we Lwowie obchody 100. rocznicy urodzin F. Chopina połączone z I Zjazdem Muzyków Polskich

1911

Historia i kultura świata

18 IX w Kijowie ginie w zamachu szef rządu carskiego P. Stołypin

E. Rutheford stwierdza istnienie jądra atomowego

14 XII R. Amundsen zdobywa biegun południowy

18 XII w Monachium I Wystawa grupy „Der Blaue Reiter” (W. Kandinsky, F. Marc, A. Schönberg, R. Delaunay i H. Rousseau)

Historia i kultura Polski

W. Berent, Ozimina

J. Weyssenhoff, Soból i panna

23 XII M. Skłodowska-Curie otrzymuje nagrodę Nobla w dziedzinie chemii

Muzyka Europy

20 I w Dreźnie prapremiera opery Der Rosenkavalier R. Straussa

26 IV w Hellerau otwarcie Instytutu E. Jaques-Dalcroze’a (wprowadzenie gimnastyki rytmicznej)

22 V w Châtelet prapremiera misterium Debussy’ego Le Martyre de Saint-Sébastien z Idą Rubinstein w roli tytułowej

13 VI w Paryżu prapremiera Pietruszki I. Strawińskiego (Balety Rosyjskie, dyr. P. Monteux)

A. Schönberg kończy kantatę Gurrelieder

Muzyka polska

Luty. W Operze lwowskiej wykonanie całej tetralogii Wagnera, dyr. A. Ribera

7 IV w Filharmonii Warszawskiej 1. wykonanie II Symfonii K. Szymanowskiego, dyr. G. Fitelberg

K. Szymanowski komponuje Pieśni Hafiza na głos i fortepian op. 24

E. Morawski kończy poemat symfoniczny Nevermore

1. dyrygentem Filharmonii Warszawskiej zostaje Z. Birnbaum

Na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie powstaje zakład muzykologii (kierownik: Z. Jachimecki)

1912

Historia i kultura świata

B. Russell, Problems of philosophy

W lutym w Monachium II Wystawa grupy „Der Blaue Reiter”; w maju ukazuje się almanach artystyczny grupy

13/14 IV brytyjski parowiec „Titanic” zderza się z górą lodową i tonie

Wybuch 1. wojny bałkańskiej (koalicja państw bałkańskich przeciw Turcji)

Historia i kultura Polski

Rząd carski wcielił do Rosji ziemię chełmską, odrywając ją od Królestwa Polskiego

W Warszawie ukończono budowę gmachu Teatru Polskiego

B. Leśmian, zbiór wierszy Sad rozstajny

S. Żeromski, Wierna rzeka oraz Uroda życia

T. Żeleński-Boy, Słówka

Muzyka Europy

21 I w Paryżu premiera baletu Ma mère l’oye M. Ravela

31 III w Wiedniu prawykonanie 5 Orchester-Lieder A. Berga do słów P. Altenberga

16 X w Berlinie prawykonanie cyklu Pierrot lunaire A. Schönberga

8 VI w Paryżu premiera baletu Dafnis i Chloe M. Ravela, dyr. P. Monteux

25 X w Stuttgarcie prapremiera opery Ariadne auf Naxos R. Straussa

Muzyka polska

22 I koncert kompozytorski L. Różyckiego w Filharmonii Warszawskiej

K. Szymanowski i G. Fitelberg podpisują kontrakt wydawniczy z firmą Universal Edition w Wiedniu

K. Szymanowski komponuje operę Hagith (-1913)

G. Fitelberg zostaje dyrygentem Hofoper w Wiedniu (-1913)

26 X w Teatrze Wielkim w Warszawie prawykonanie opery Meduza L. Różyckiego, dyr. P. Cimini

28 XII w Teatrze Wielkim w Warszawie prawykonanie opery Megaë A. Wieniawskiego

Na Uniwersytecie we Lwowie powstaje zakład muzykologii (kierownik: A. Chybiński)

1913

Historia i kultura świata

Wybuch 2. wojny bałkańskiej (koalicja państw bałkańskich przeciw Bułgarii; 10 VIII traktat pokojowy w Bukareszcie)

Th. W. Wilson zostaje prezydentem Stanów Zjednoczonych

A. Einstein formułuje ogólną teorię względności

Niels Bohr przedstawia teorię kwantowej budowy atomu wodoru

M. Proust, W poszukiwaniu straconego czasu (-1927)

Historia i kultura Polski

Budowa gmachu Biblioteki Publicznej w Warszawie

T. Miciński, Xiądz Faust

Muzyka Europy

15 III w Wiedniu prapremiera opery Das Spielwerk und die Prinzessin F. Schrekera

31 III w Wiedniu prawykonanie 6 Orchesterstücke op. 6 A. Weberna

15 V w nowo otwartym

Théâtre des Champs-Elysées w Paryżu premiera baletu Jeux C. Debussy’ego (Balet Diagilewa)

29 V tamże premiera baletu I. Strawińskiego Święto wiosny (Balet Diagilewa) wywołuje skandal

A. Schönberg ukończył dramat Die glückliche Hand

Muzyka polska

9 X w Teatrze Wielkim w Warszawie wykonanie Requiem Verdiego

30 X w Filharmonii Warszawskiej S. Rachmaninow wykonuje swój II Koncert fortepianowy c-moll, dyr. Z. Birnbaum

4 XI tamże recital fortepianowy H. Melcera (artysta wykonał 34 utwory)

Z. Birnbaum odchodzi z Filharmonii Warszawskiej

L. Różycki wyjeżdża do Berlina (zostaje tam do 1918), komponuje Kwintet fortepianowy c-moll op. 35

1914

Historia i kultura świata

28 VI w Sarajewie zostaje zabity następca tronu Austro-Węgier arcyksiążę Ferdynand i jego małżonka Zofia

28 VII Austro-Węgry wypowiadają wojnę Serbii

1 VIII Niemcy wypowiadają wojnę Rosji, a 3 VIII – Francji

4 VIII Wielka Brytania wypowiada wojnę Niemcom

23 VIII Japonia wypowiada wojnę Niemcom

6-10 IX bitwa nad Marną kończy się zwycięstwem Francji

Historia i kultura Polski

6 VIII J. Piłsudski na czele oddziałów strzeleckich wyrusza z Krakowa i przekracza granicę Królestwa

16 VIII w Krakowie powstaje Naczelny Komitet Narodowy, dążący do połączenia w monarchii habsburskiej Galicji i Królestwa

We wrześniu Rosjanie zajmują Lwów

6 XII wojska niemieckie zajmują Łódź

Muzyka Europy

26 V w Paryżu prapremiera bajki muzycznej Słowik I. Strawińskiego (Balety Rosyjskie, dyr. P. Monteux)

W Londynie w czerwcu sezon Baletów Rosyjskich Diagilewa

A. Webern, Drei kleine Stücke op. 11 na wiolonczelę i fortepian

Muzyka polska

11 II w Filharmonii Warszawskiej 1. wykonanie dokończonego przez G. Fitelberga Epizodu na maskaradzie M. Karłowicza

28 IV w Filharmonii Warszawskiej koncert kompozytorski L. Rogowskiego

K. Szymanowski po podróży do Włoch i północnej Afryki, a potem do Paryża i Londynu powraca do Tymoszówki przed wybuchem wojny światowej; komponuje Pieśni miłosne Hafiza op. 26 i rozpoczyna III Symfonię „Pieśń o nocy” op. 27 (-1916)

1915

Historia i kultura świata

Kampania wojenna w cieśninie Dardanele

7 V zatopienie brytyjskiego transatlantyku „Lusitania” przez niemiecką łódź podwodną

Włochy przystępują do wojny po stronie ententy

Pierwszy film Ch. Chaplina Charlie włóczęga

Historia i kultura Polski

Latem Królestwo Polskie i Galicja są opanowane przez wojska państw centralnych; wojska austriackie wchodzą do Przemyśla i Lwowa; 5 VIII wojska niemieckie zajmują Warszawę, a 18 IX – Wilno

15 XI w Warszawie władze niemieckie zezwalają na otwarcie Politechniki i Uniwersytetu

18 XII powstaje Centralny Komitet Narodowy z inicjatywy Piłsudskiego

Muzyka Europy

15 IV w Madrycie premiera opery El Amor brujo M. de Falli

D. Milhaud pisze Les Choéphores wg Ajschylosa w przeróbce P. Claudela

28 X w Berlinie prawykonanie Symfonii alpejskiej R. Straussa

Muzyka polska

1 XI otwarcie nowego gmachu Instytutu Muzycznego w Warszawie przy ul. Okólnik

K. Szymanowski komponuje Nokturn i Tarantelę op. 28 oraz Mity. Trzy poematy na skrzypce i fortepian op. 30, Metopy op. 29 na fortepian oraz Pieśni księżniczki z baśni op. 31 i Trzy pieśni op. 32 do słów D. Dawydowa

L. Różycki komponuje Kwartet smyczkowy d-moll op. 49

1916

Historia i kultura świata

1 I pierwsza transfuzja krwi z użyciem krwi przechowywanej, schłodzonej (Korpus Medyczny Armii Brytyjskiej)

21 II początek walk pod Verdun

F. de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego: podstawy strukturalizmu

A. Einstein rozwija ogólną teorię względności i wprowadza nowe pojęcie „przestrzeni”

Film Nietolerancja, reż. D. Griffith

Historia i kultura Polski

Wyodrębnienie Galicji z Austro-Węgier

5 XI cesarze Niemiec i Austrii wydali akt o utworzeniu z ziem polskich należących wcześniej do Rosji samodzielnego państwa

15 XI zgon Henryka Sienkiewicza w Vevey (Szwajcaria)

S. Żeromski, trylogia Walka z szatanem (-1919)

Muzyka Europy

29 I w Petersburgu prawykonanie Suity scytyjskiej S. Prokofiewa

9 IV w Madrycie prawykonanie Noches en los jardines de España M. de Falli

Muzyka polska

K. Szymanowski komponuje 12 Etiud na fortepian op. 33 i I Koncert skrzypcowy op. 35, kończy III Symfonię op. 27 i Maski na fortepian op. 34

L. Różycki komponuje operę Eros i Psyche

W sierpniu nadano Instytutowi Muzycznemu w Warszawie nazwę Konserwatorium (Tymczasowa Ustawa)

1917

Historia i kultura świata

Rewolucja lutowa w Rosji

5 IV Stany Zjednoczone wypowiadają wojnę Niemcom

Rewolucja październikowa w Rosji. Powstaje Rada Komisarzy Ludowych z W. Leninem jako przewodniczącym

18 i 25 XI zamieszki w Berlinie

20 XI – 6 XII pod Cambrai Francuzi użyli w natarciu 400 czołgów

S. Freud, Wstęp do psychoanalizy

Historia i kultura Polski

22 VII w wyniku tzw. kryzysu przysięgowego J. Piłsudski i płk K. Sosnkowski zostają internowani w twierdzy magdeburskiej

15 VIII w Paryżu powstaje Komitet Narodowy Polski pod przewodnictwem R. Dmowskiego

15 IX powstaje polska Rada Regencyjna i obejmuje władzę tymczasową. 7 XII powołuje rząd z premierem J. Kucharzewskim

4 XI w Krakowie I Wystawa Ekspresjonistów Polskich (początek formizmu w sztuce)

Muzyka Europy

12 V w Budapeszcie prapremiera baletu B. Bartóka Drewniany książę

18 V w Châtelet premiera baletu E. Satie Parade wg scenariusza J. Cocteau (Balety Rosyjskie Diagilewa)

M. Ravel komponuje Le Tombeau de Couperin na fortepian

S. Prokofiew komponuje Symfonię klasyczną

O. Respighi komponuje poemat symfoniczny Fontanny rzymskie

A. Berg rozpoczyna kompozycję opery Wozzeck (-1921)

Muzyka polska

K. Szymanowski komponuje III Sonatę fortepianową op. 36 i I Kwartet smyczkowy C-dur op. 37 oraz kantaty Demeter i Agawe (szkice)

10 III prapremiera Erosa i Psyche L. Różyckiego we Wrocławiu (w wersji niemieckiej)

1918

Historia i kultura świata

Abdykacja cara Mikołaja II

8 I prezydent Th. W. Wilson w programie pokojowym żąda utworzenia niezależnego państwa polskiego

30-31 I bombardowanie Paryża przez samoloty niemieckie

3 III traktat pokojowy w Brześciu między Rosją a Niemcami

8 VIII zmasowany atak czołgów brytyjskich nad Marną, odwrót wojsk niemieckich

14 VIII w Niemczech zapada decyzja wszczęcia rokowań pokojowych

29 VIII Rosja unieważnia traktaty rozbiorowe

10 XI cesarz Wilhelm po abdykacji udaje się na wygnanie do Holandii

11 XI Niemcy podpisują zawieszenie broni w Compiègne na warunkach kapitulacji

11 XI podpisanie układu pokojowego w Rethondes-sur-Aisne w pobliżu Soissons kończącego I wojnę światową

Zamordowanie cara Mikołaja II wraz z rodziną

Historia i kultura Polski

9 II państwa centralne na mocy tajnego porozumienia z Centralną Radą Ukraińską przyznają Ukrainie znaczną część ziem polskich we wschodniej Galicji z Lwowem

23 X powstaje gabinet J. Świeżyńskiego z J. Piłsudskim jako ministrem spraw wojskowych (dymisja 5 XI)

31 X / 1 XI oddziały ukraińskie zajmują Lwów i Galicję Wschodnią. Obrona Lwowa, odzyskanego 22 XI z pomocą oddziałów wojskowych z Przemyśla i Krakowa

7 XI ogłoszenie w Lublinie „Ludowego Rządu Republiki Polskiej”

10 XI J. Piłsudski przybywa do Warszawy

11 XI przekazanie władzy wojskowej Piłsudskiemu, rozbrojenie wojsk niemieckich w Warszawie

13 XI wybuch powstania w Poznańskiem, na Pomorzu i Górnym Śląsku

18 XI powstaje rząd niepodległej Polski z premierem J. Moraczewskim

27 XII powstanie w Poznaniu, usunięcie wojsk niemieckich z Poznania

Muzyka Europy

15 I w Paryżu w teatrze Vieux Colombier odbył się 1. koncert grupy 6 kompozytorów (później nazwanych Grupą Sześciu)

25 III umiera w Paryżu C. Debussy

28 IX w Lozannie premiera Historii żołnierza I. Strawińskiego

B. Bartók komponuje balet Cudowny mandaryn (-1919)

Muzyka polska

20 III premiera Erosa i Psyche L. Różyckiego w Warszawie w Teatrze Wielkim (w wersji polskiej)

27 IV w Poznaniu premiera Erosa i Psyche L. Różyckiego (w wersji niemieckiej)

K. Szymanowski komponuje 4 pieśni do słów Rabindranatha Tagore op. 41, Pieśni muezina szalonego op. 42. Pisze powieść Efebos; razem z J. Iwaszkiewiczem pracuje nad librettem do opery Król Roger

Po odzyskaniu niepodległości gmach Filharmonii przejmuje w dzierżawę R. Chojnacki, 1. dyrygentem zostaje Z. Birnbaum

1919

Historia i kultura świata

Konferencja pokojowa w Paryżu. Zapewniono uznanie kilkunastu nowym państwom

28 VI traktat wersalski – uznanie niepodległości państwa polskiego

Wojna domowa w Rosji (-1921)

Upadek imperium osmańskiego

16 III w Weimarze powstaje uczelnia artystyczna Bauhaus utworzona przez W. Gropiusa, jej pierwszego dyrektora

Historia i kultura Polski

16 I dymisja rządu J. Moraczewskiego. Powstaje gabinet I. J. Paderewskiego (-9 XII)

23 I czeskie wojska zajmują Śląsk Cieszyński (Zaolzie); ugoda 24 II

14 II na Białorusi początek walk wojsk polskich z Armią Czerwoną

19-22 IV odrzucenie Ukraińców spod Lwowa

21 IV zajęcie Wilna a w sierpniu Mińska przez wojsko polskie

11 VIII (-26 VIII) walki zbrojne na Górnym Śląsku

13 XII gabinet L. Skulskiego

Muzyka Europy

22 VII w Londynie prapremiera baletu M. de Falli El sombrero de tres picos (Trójgraniasty kapelusz), dyr. E. Ansermet

10 X prapremiera opery R. Straussa Frau ohne Schatten (libr. H. von Hofmannsthal)

S. Prokofiew komponuje operę Miłość do trzech pomarańczy

D. Milhaud, Machines agricoles na głos i 7 instrumentów

F. Poulenc, Le bestiaire do słów G. Apollinaire’a

Muzyka polska

10 I w Filharmonii Warszawskiej koncert z okazji powrotu do Polski I. J. Paderewskiego

7 II Instytut Muzyczny zostaje przemianowany na Państwowe Konserwatorium Muzyczne, dyrektorem zostaje E. Młynarski

24 III wznawia działalność Teatr Wielki we Lwowie (scena operowa)

W lipcu E. Młynarski obejmuje dyrekcję Teatru Wielkiego

31 VIII inauguracja Teatru Wielkiego w Poznaniu, dyrektorem zostaje A. Dołżycki

23 XI w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera opery Grajek T. Joteyki

24 XII K. Szymanowski przyjeżdża z Ukrainy razem z rodziną do Warszawy

1920

Historia i kultura świata

Powstanie Ligi Narodów

Początki ekspresjonizmu w filmie Gabinet doktora Caligari (reż. R. Wiene)

W Rosji powstaje konstruktywistyczny teatr W. Meyerholda

Historia i kultura Polski

Kontrofensywa bolszewicka. J. Piłsudski zostaje marszałkiem Polski

23 VI Gabinet W. Grabskiego

VI–VII odwrót wojsk polskich z Ukrainy i Wilna

24 VII rząd W. Witosa

12-16 VIII walki pod Warszawą, 15 VIII zwycięska bitwa i kontrofensywa polska

8 X gen. L. Żeligowski zajmuje Wilno

18 X zawieszenie broni na froncie polsko-rosyjskim

Muzyka Europy

16 I w paryskim czasopiśmie „Comoedia” po raz pierwszy pojawia się określenie „Les Six” (Grupa Sześciu) dotyczące D. Milhauda, L. Dureya, G. Aurica, A. Honeggera, F. Poulenca i G. Tailleferre

15 V w Paryżu prapremiera baletu ze śpiewem Pulcinella I. Strawińskiego (Balety Rosyjskie, dyr. E. Ansermet)

M. Ravel komponuje La valse na orkiestrę

I. Strawiński komponuje Symfonie instrumentów dętych

Muzyka polska

W marcu wykonanie w Filharmonii Warszawskiej Verklärte Nacht A. Schönberga pod dyrekcją O. Frieda

15 VI w Teatrze Polskim w Warszawie premiera baletu Mandragora K. Szymanowskiego (na zakończenie komedii Moliera Mieszczanin szlachcicem, reż. L. Schiller)

27 IX w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera opery Dola B. Wallek-Walewskiego

Rozpoczyna działalność Państwowe Konserwatorium Muzyczne w Poznaniu

1921

Historia i kultura świata

Zniesienie protektoratu angielskiego nad Egiptem

Historia i kultura Polski

24 II w Rydze układ o repatriacji między Polską a Rosją i Ukrainą

17 III uchwalenie konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

18 III zawarcie pokoju polsko-rosyjskiego w Rydze

20 III plebiscyt na Górnym Śląsku

2 V (-5 VII) nowe powstanie na Górnym Śląsku

19 IX gabinet A. Ponikowskiego

12 X Liga Narodów wydaje orzeczenie o podziale Górnego Śląska

29 XI Rada Ligi Narodów ustala linię demarkacyjną między Litwą Kowieńską a Wileńszczyzną

We Lwowie organizacja corocznych międzynarodowych Targów Wschodnich

Muzyka Europy

11 VI w Mézières prawykonanie psalmu dramatycznego Le roi David (Król Dawid) A. Honeggera

4 VI 1921 w Stuttgarcie prapremiery 2 oper P. Hindemitha: Mörder, Hoffnung der Frauen do libretta O. Kokoschki oraz Nusch-Nuschi do libretta F. Bleia

E. Varèse komponuje Amériques na orkiestrę

Muzyka polska

24 I w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera Tristana i Izoldy R. Wagnera pod dyrekcją E. Młynarskiego

9 V tamże prapremiera baletu Pan Twardowski L. Różyckiego

E. Młynarski po śmierci Z. Birnbauma zostaje 1. dyrygentem Filharmonii Warszawskiej

K. Szymanowski komponuje cykl pieśni Słopiewnie

1922

Historia i kultura świata

Faszystowski zamach stanu we Włoszech, do władzy dochodzi B. Mussolini

L. Wittgenstein, Tractatus logico-philosophicus

N. Bohr – teoria budowy atomu

R. Martin du Gard, Rodzina Thibault (-1940)

J. Galsworthy, Saga rodu Forsyte’ów (wyd. polskie 1930)

J. Joyce, Ulisses

Film Nosferatu, reż. F. W. Murnau

Historia i kultura Polski

2 III akt złączenia Wileńszczyzny z Rzeczpospolitą

15 V traktat polsko-niemiecki w Genewie w sprawie Górnego Śląska

9 XII G. Narutowicz wybrany prezydentem Rzeczypospolitej

16 XII zamordowanie prezydenta Narutowicza. Premierem zostaje gen. W. Sikorski

20 XII S. Wojciechowski wybrany prezydentem Rzeczypospolitej

S. I. Witkiewicz, Szkice estetyczne

Muzyka Europy

26 III we Frankfurcie prapremiera opery Sancta Susanna P. Hindemitha do libretta A. Stramma

3 VI w Paryżu prapremiera opery buffa Mawra I. Strawińskiego (Balety Rosyjskie, dyr. J. Fitelberg)

31 VII na festiwalu w Donaueschingen 1. wykonanie Kammermusik nr 1 na 12 instrumentów solo P. Hindemitha

P. Hindemith, cykl pieśni Das Marienleben (1. wersja) do słów R. M. Rilkego (-1923)

Muzyka polska

W styczniu na Uniwersytecie w Poznaniu powstaje Katedra Muzykologii (kieruje nią Ł. Kamieński)

Dyrektorem Opery w Poznaniu zostaje P. Stermich-Valcrociata

W styczniu dyrekcję Konserwatorium w Warszawie obejmuje H. Melcer

13 V w Teatrze Wielkim w Warszawie prapremiera opery Hagith K. Szymanowskiego

1 XI w Filharmonii Warszawskiej prawykonanie I Koncertu skrzypcowego K. Szymanowskiego

1923

Historia i kultura świata

Turcja republiką

Utworzenie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich

Hiperinflacja w Niemczech

E. Cassirer, Philosophie der symbolischen Formen (-1929)

Le Corbusier, Vers une architécture

Historia i kultura Polski

16 III Rada ambasadorów ustala wschodnie granice Polski

28 V gabinet W. Witosa

27 IX Liga Narodów zatwierdza decyzję Rady ambasadorów w sprawie granic wschodnich

13 XII uznanie przez Polskę ZSRR

20 XII premierem zostaje W. Grabski

S. I. Witkiewicz, Teatr. Wstęp do teorii czystej formy w teatrze

Muzyka Europy

13 VI w Paryżu prapremiera Les Noces (Wesele) I. Strawińskiego (Balety Rosyjskie)

A. Honegger komponuje Pacific 231 na orkiestrę (w tytule nazwa lokomotywy)

Prawykonanie baletu La création du monde (Stworzenie świata) D. Milhauda

E. Křenek, opera Orpheus und Eurydike

Muzyka polska

4 V w Teatrze Wielkim w Warszawie prapremiera baletu Bajka L. M. Rogowskiego

8 VI w Teatrze Wielkim w Warszawie prapremiera opery Casanova L. Różyckiego

1924

Historia i kultura świata

21 I śmierć W. Lenina

Wybór P. Hindenburga na prezydenta Niemiec

Partia hitlerowska (NSDAP) tworzy pierwsze oddziały SS

Uznanie ZSRR przez państwa europejskie

Podstawy mechaniki kwantowej (de Broglie)

Th. Mann, Czarodziejska góra

B. Shaw, Święta Joanna

Manifest surrealizmu A. Brétona

Historia i kultura Polski

28 IV otwarcie Banku Polskiego i wprowadzenie nowej waluty – złotego polskiego

3 X otwarcie Teatru Narodowego w Warszawie

3 XII utworzenie ambasady polskiej w Paryżu

K. Irzykowski, Dziesiąta Muza. Zagadnienia estetyczne kina

S. Żeromski, Przedwiośnie

Z. Nałkowska, Romans Teresy Hennert

Muzyka Europy

A. Schönberg ukończył Kwintet dęty op. 26

12 II prawykonanie w Nowym Jorku Rhapsody in Blue (Błękitnej rapsodii) G. Gershwina na fortepian i jazz-band

6 XI w Brnie prapremiera opery L. Janáčka Przygody Liszki Chytruski pod dyrekcją F. Neumanna

Prawykonanie baletu Le train bleu D. Milhauda

W Monte Carlo prawykonanie baletu Les Biches F. Poulenca

Muzyka polska

G. Fitelberg zostaje 1. dyrygentem Filharmonii Warszawskiej

11 IV prawykonanie III Symfonii K. Szymanowskiego (bez chóru) pod dyrekcją G. Fitelberga

3 V w Teatrze Wielkim we Lwowie prapremiera opery Panie Kochanku M. Sołtysa

23 XI I. J. Paderewski doktorem h.c. Uniwersytetu w Poznaniu

28 XI w Teatrze Wielkim w Poznaniu prapremiera Legendy Bałtyku F. Nowowiejskiego

Utworzenie polskiej sekcji Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej

1925

Historia i kultura świata

B. Mussolini ogłosił przejęcie władzy we Włoszech

Emisja radiowa próbnych programów stereofonicznych

Film Pancernik Potiomkin, reż. S. Eisenstein

Przeniesienie uczelni Bauhaus do Dessau

Film Gorączka złota, reż. Ch. Chaplin

A. Gide, Fałszerze

F. Kafka, Proces

Historia i kultura Polski

10 II podpisanie konkordatu Polski z Watykanem

27 II w Warszawie w teatrze Reduta premiera sztuki S. Żeromskiego Uciekła mi przepióreczka w inscenizacji J. Osterwy

20 VII Sejm uchwala reformę rolną

20 XI gabinet A. Skrzyńskiego

22 XII utworzenie województwa wileńskiego

Muzyka Europy

A. Schönberg komponuje Drei Satiren op. 28 na chór mieszany do własnego tekstu

E. Varèse komponuje Intégrales na kameralną orkiestrę dętą i 15 perkusistów

W Dreźnie prapremiera opery Doktor Faustus F. Busoniego (ukończonej przez Ph. Jarnacha)

A. Berg, Lyrische Suite (-1926)

Muzyka polska

6 III w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera Godziny hiszpańskiej M. Ravela

27 III w Filharmonii Warszawskiej prawykonanie poematu symfonicznego Ulalume E. Morawskiego

16 IV tamże prawykonanie poematu symfonicznego Nevermore E. Morawskiego

29 VIII w Teatrze Wielkim w Warszawie prapremiera opery Zygmunt August T. Joteyki

Utworzenie w WTM Sekcji Współczesnych Kompozytorów Polskich

1926

Historia i kultura Polski

Oficjalne otwarcie 1. stacji Polskiego Radia w Warszawie

10 V gabinet W. Witosa

12-14 V zamach stanu. Walki w Warszawie. Obalenie rządu Witosa i objęcie władzy przez marszałka Piłsudskiego

15 V premierem zostaje K. Bartel

1 VI wybór I. Mościckiego na prezydenta Rzeczypospolitej

2 VIII zmiana konstytucji. Wzmocnienie władzy prezydenta

J. Piłsudski generalnym inspektorem sił zbrojnych i od 1 X premierem

Muzyka Europy

25 IV w Mediolanie prapremiera opery Turandot G. Pucciniego pod dyrekcją A. Toscaniniego

9 XI w Dreźnie prapremiera opery P. Hindemitha Cardillac (wg Fräulein von Scudery E.T.A. Hoffmanna)

18 XII w Brnie prapremiera opery L. Janáčka Sprawa Makropulos wg dramatu K. Čapka, pod dyrekcją F. Neumanna

B. Bartók, I Koncert fortepianowy

E. Křenek, opera Jonny spielt auf

Muzyka polska

18 IV inauguracja rozgłośni Polskiego Radia w Warszawie

19 VI w Teatrze Wielkim w Warszawie prapremiera opery Król Roger K. Szymanowskiego

14 XI odsłonięcie pomnika Chopina w parku Łazienkowskim

W Warszawie powstaje Stowarzyszenie Miłośników Dawnej Muzyki

Sekcja Współczesnych Kompozytorów Polskich przekształcona w Stowarzyszenie Kompozytorów Polskich

K. Szymanowski kończy partyturę Stabat Mater

1927

Historia i kultura świata

M. Heidegger, Byt i świat

Pierwszy lot nad Atlantykiem (Lindbergh)

Pierwszy film dźwiękowy: Śpiewak jazzbandu (reż. G. Hollingshead, A. Crosland; Stany Zjednoczone)

Historia i kultura Polski

15 II uruchomienie rozgłośni Polskiego Radia w Krakowie

24 IV uruchomienie rozgłośni Polskiego Radia w Poznaniu

X założenie Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem

4 XII uruchomienie rozgłośni Polskiego Radia w Katowicach

Rozpoczęcie budowy portu w Gdyni

S. I. Witkiewicz, Pożegnanie jesieni

Muzyka Europy

30 V w Paryżu prapremiera opery-oratorium Oedipus Rex I. Strawińskiego

B. Bartók, III Kwartet smyczkowy

Muzyka polska

23-30 I w Warszawie I Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina

30 I 1927 w Teatrze Wielkim w Warszawie prapremiera opery L. Różyckiego Beatrix Cenci

22 II K. Szymanowski mianowany dyrektorem Konserwatorium Warszawskiego

27 III w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera Parsifala R. Wagnera

1928

Historia i kultura świata

Stalin ogłasza program kolektywizacji rolnictwa

Historia i kultura Polski

15 I uruchomienie rozgłośni Polskiego Radia w Wilnie

27 VI gabinet K. Bartla

24 II ustanowienie Biblioteki Narodowej w Warszawie (otwarcie w 1930)

Muzyka Europy

27 IV w Waszyngtonie prapremiera baletu I. Strawińskiego Apollon Musagète

27 XI w Paryżu prapremiera baletu Le baiser de la fée I. Strawińskiego (balet Idy Rubinstein)

Muzyka polska

3 II we Lwowie 1. wykonanie III Symfonii K. Szymanowskiego w pełnej obsadzie (z chórem) pod dyrekcją A. Sołtysa

28 IV w Teatrze Wielkim w Warszawie prapremiera opery-baletu Syrena W. Maliszewskiego

12 V rozstrzygnięcie konkursu kompozytorskiego w Paryżu zorganizowanego przez Stowarzyszenie Młodych Muzyków Polaków; laureaci nagród: J. Fitelberg, T. Kassern, M. Kondracki

7 IX w Teatrze Wielkim w Warszawie prapremiera opery Królowa Jadwiga T. Joteyki

Założenie w Warszawie Wydawnictwa Dawnej Muzyki Polskiej

1929

Historia i kultura świata

Początek największego w dziejach Stanów Zjednoczonych kryzysu ekonomicznego

A. Flemming – pierwszy antybiotyk, penicylina

J. Galsworthy, Nowoczesna komedia

J. Giraudoux, sztuka Amfitrion 38

W. Majakowski, Pluskwa

Historia i kultura Polski

14 IV gabinet K. Świtalskiego

16 V otwarcie Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu

29 XII gabinet K. Bartla

J. Kaden-Bandrowski, Czarne skrzydła

J. Tuwim, Rzecz czarnoleska

Powstaje blok 6 partii tzw. „Centrolew”

Muzyka Europy

P. Hindemith, Neues vom Tage

O. Messiaen, Preludia na fortepian

O. Respighi, Feste romane na orkiestrę

A. Schönberg, opera Von heute auf morgen

D. Szostakowicz, III Symfonia

Muzyka polska

11 I w Filharmonii Warszawskiej 1. wykonanie Stabat Mater K. Szymanowskiego

18-21 V w Poznaniu Wszechsłowiański Zjazd Śpiewaczy; prawykonanie Psalmu 136 Jeruzalem – Ojczyzna F. Nowowiejskiego

IX dyrekcję Opery warszawskiej przejmuje P. Stermich-Valcrociata

16 X w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera baletu Ostatni Pierrot K. Rathausa

14 XII tamże prapremiera opery P. Rytla Ijola

J. Koffler, Trio smyczkowe

J. Maklakiewicz, Koncert wiolonczelowy

1930

Historia i kultura świata

Ruchy rewolucyjne i strajki w Hiszpanii

Początki praskiej szkoły lingwistycznej – rozwój metody strukturalnej w badaniach nad językiem i literaturą

H. Hesse, Narcyz i Złotousty

W. Majakowski, Łaźnia

Historia i kultura Polski

15 I uruchomienie rozgłośni Polskiego Radia we Lwowie

2 II uruchomienie rozgłośni Polskiego Radia w Łodzi

29 III gabinet W. Sławka

29 VI Kongres Centrolewu w Krakowie. Rezolucja potępiająca rządy Piłsudskiego

25 VIII gabinet marszałka J. Piłsudskiego

9-10 IX internowanie posłów opozycji w Brześciu n. Bugiem

5 XII premierem ponownie W. Sławek

R. Ingarden, Das literarische Kunstwerk

S. I. Witkiewicz, Nienasycenie

Muzyka Europy

18 I w Leningradzie prawykonanie opery Nos D. Szostakowicza pod dyrekcją S. Samosuda

13 XII w Brukseli prawykonanie Symfonii psalmów I. Strawińskiego

B. Bartók, II Koncert fortepianowy

Muzyka polska

11 II A. Sołtys dyrektorem Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie

15 III w Teatrze Wielkim w Warszawie prapremiera opery-baletu W. Maliszewskiego Boruta

7 XI inauguracja Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie, rektorem zostaje K. Szymanowski; na koncercie prawykonanie jego Veni Creator

21 XI w Filharmonii Warszawskiej koncert kompozytorski S. Prokofiewa

12 XII K. Szymanowski doktorem h.c. Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie

W Warszawie powstaje Towarzystwo Wydawnicze Muzyki Polskiej

1931

Historia i kultura świata

Proklamowanie republiki w Hiszpanii

J. Galsworthy, Koniec rozdziału (-1933)

Historia i kultura Polski

27 V gabinet A. Prystora

T. Sinko, Literatura grecka

Muzyka Europy

M. Ravel, I Koncert fortepianowy i II Koncert fortepianowy (na lewą rękę)

P. Hindemith, kantata Das Unaufhörliche

E. Varèse kończy Ionisation na orkiestrę perkusyjną

Muzyka polska

6 V w Teatrze Wielkim uroczysty koncert z okazji 25-lecia Młodej Polski w muzyce

13 V w Teatrze Wielkim prapremiera baletu Świtezianka E. Morawskiego

M. Kondracki, Mała symfonia góralska

1932

Historia i kultura świata

Przeniesienie uczelni Bauhaus z Dessau do Berlina

Historia i kultura Polski

13 I wyrok w procesie przeciw członkom Centrolewu; niektórym umożliwiono wyjazd za granicę

25 VII podpisanie polsko-radzieckiego paktu o nieagresji

M. Dąbrowska, Noce i dnie (-1934)

18 III w Teatrze Wielkim we Lwowie premiera Dziadów A. Mickiewicza w reżyserii L. Schillera

15 V tamże premiera sztuki S. Trietiakowa Krzyczcie Chiny w inscenizacji L. Schillera

Muzyka Europy

S. Prokofiew, V Koncert fortepianowy

A. Schönberg, opera Mojżesz i Aaron

R. Strauss, opera Arabella

Muzyka polska

20 I decyzja MWRiOP o likwidacji Wyższej Szkoły Muzycznej

16 II uroczysty koncert z okazji 50. rocznicy założenia Filharmonii Warszawskiej

6 III K. Szymanowski zgłasza dymisję ze stanowiska profesora Wyższej Szkoły Muzycznej

6-23 III w Warszawie II Międzynarodowy Konkurs im. F. Chopina

9 X w Poznaniu prawykonanie IV Symfonii K. Szymanowskiego (partia fortepianu – kompozytor, dyr. G. Fitelberg)

E. Morawski mianowany rektorem Państwowego Konserwatorium w Warszawie

1933

Historia i kultura świata

Franklin Delano Roosevelt prezydentem Stanów Zjednoczonych

W Niemczech przejęcie władzy przez Hitlera (stanowisko kanclerza Niemiec)

Th. Mann, Józef i jego bracia (-1943)

Historia i kultura Polski

9 V rząd J. Jędrzejewicza

Założenie Polskiej Akademii Literatury

M. Choromański, Zazdrość i medycyna

B. Schulz, Sklepy cynamonowe

J. Tuwim, Biblia cygańska

J. S. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce

L. Chwistek, Zagadnienia kultury duchowej w Polsce

Muzyka Europy

15 X w Leningradzie prawykonanie Koncertu c-moll D. Szostakowicza na fortepian, trąbkę i orkiestrę smyczkową

S. Prokofiew, V Koncert fortepianowy

Muzyka polska

E. Morawski otrzymuje Nagrodę Państwową za balet Świtezianka

7 IV w Filharmonii Warszawskiej Polski Koncert Europejski, organizowany przez Polskie Radio

6 X w Filharmonii Warszawskiej prawykonanie II Koncertu skrzypcowego K. Szymanowskiego

13 X tamże koncert kompozytorski K. Szymanowskiego (m.in. prawykonanie Litanii do Marii Panny op. 59)

K. Regamey, Treść i forma w muzyce

1934

Historia i kultura świata

H. Himmler mianowany szefem gestapo

Czystki w Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego

Odkrycie sztucznej promieniotwórczości (I. i F. Joliot-Curie)

Zamknięcie uczelni Bauhaus przez hitlerowców

Historia i kultura Polski

26 I podpisanie w Berlinie paktu o nieagresji na 10 lat

1 IV ukończenie budowy portu w Gdyni

5 V podpisanie w Moskwie przedłużenia na 10 lat paktu o nieagresji

14 V gabinet L. Kozłowskiego

2 VIII S. Starzyński prezydentem Warszawy

29 IX amnestia dla członków Centrolewu, którzy nie wyemigrowali z kraju

15 XII w Teatrze Polskim w Warszawie premiera Dziadów A. Mickiewicza w reżyserii L. Schillera

Muzyka Europy

22 I w Leningradzie prawykonanie opery Ledi Makbet mcenskogo ujezda D. Szostakowicza pod dyrekcją S. Samosuda

B. Bartók, V Kwartet smyczkowy

P. Hindemith, Symfonia „Mathis der Maler”

9 II w Paryżu prawykonanie L’Ascension (Quatre méditations symphoniques) O. Messiaena

30 IV w Paryżu prawykonanie melodramatu Perséphone I. Strawińskiego (balet Idy Rubinstein)

E. Varèse, Equatorial na głos i instrumenty

Muzyka polska

15 II w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera opery E. Křeneka Jonny spielt auf (pt. Murzyn, jazzband i kobiety)

W maju G. Fitelberg ustępuje ze stanowiska 1. dyrygenta Filharmonii Warszawskiej. Pod koniec roku obejmuje Orkiestrę Symfoniczną Polskiego Radia

Założenie w Warszawie Instytutu Fryderyka Chopina

Dyrektorem muzycznym Polskiego Radia zostaje E. Rudnicki

1935

Historia i kultura świata

21 V przemówienie Hitlera w Reichstagu, akcentujące przyjazne stosunki z Polską

Podbój Abisynii przez Włochy

Historia i kultura Polski

15 I uruchomienie rozgłośni Polskiego Radia w Toruniu

28 III gabinet W. Sławka

12 V zgon marszałka Józefa Piłsudskiego, 17-18 V uroczystości pogrzebowe w Warszawie i w Krakowie

20 V manifestacyjna dymisja gabinetu W. Sławka

13 X gabinet M. Kościałkowskiego

30 X rozwiązanie BBWR

Z. Nałkowska, Granica

2 XI w Teatrze Polskim w Warszawie premiera Kordiana J. Słowackiego w reżyserii L. Schillera

Muzyka Europy

A. Berg kończy operę Lulu (1928-) i komponuje Koncert skrzypcowy

4 IX prawykonanie w Pradze Koncertu na 9 instrumentów

A. Weberna

10 X prapremiera opery G. Gershwina Porgy and Bess

A. Honegger, oratorium Jeanne d’Arc au bûcher

S. Prokofiew, II Koncert skrzypcowy

I. Strawiński, Concerto na 2 fortepiany

A. Webern, kantata Das Augenlicht na chór i orkiestrę

Muzyka polska

TWMP powołuje Organizację Ruchu Muzycznego (ORMUZ) zajmującą się upowszechnianiem muzyki

11 V prapremiera sceniczna Harnasiów K. Szymanowskiego w Pradze

1936

Historia i kultura świata

Wojna domowa w Hiszpanii (-1939)

W ZSRR stalinowska konstytucja

Historia i kultura Polski

15 V gabinet gen. F. Sławoj-Składkowskiego

11 XI mianowanie gen. E. Śmigłego-Rydza marszałkiem

M. Kuncewiczowa, Cudzoziemka

J. Parandowski, Niebo w płomieniach

Muzyka Europy

19 IV w Barcelonie prawykonanie Koncertu skrzypcowego A. Berga

3 VII w Paryżu pierwszy koncert grupy „La jeune France” (Y. Baudrier, D. Lesur, A. Jolivet, O. Messiaen)

B. Bartók, Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i czelestę

S. Prokofiew kończy balet Romeo i Julia (1935-)

Muzyka polska

27 IV w Théâtre National de l’Opéra w Paryżu premiera baletu Harnasie K. Szymanowskiego

12 VII inauguracja Dni Krakowa – festiwalu sztuki polskiej

A. Szałowski, Uwertura

1937

Historia i kultura świata

Wojna japońsko-chińska

25 V-25 XI – Międzynarodowa Wystawa Światowa w Paryżu pod hasłem „Sztuka i technika w życiu codziennym”. W dziale techniki Polska zaprezentowała parowóz Pm 36-1 osiągający szybkość 140 km/h. Pawilon Polski został zbudowany wg projektu B. Pniewskiego i S. Brukalskiego

Historia i kultura Polski

1 III uruchomienie stacji radiowej Warszawa II na falach średnich

1 III Zjazd przedstawicieli 200 miast: proklamowanie Obozu Zjednoczenia Narodowego

W. Gombrowicz, Ferdydurke

B. Schulz, Sanatorium pod klepsydrą

Muzyka Europy

W Paryżu prawykonanie Fête des belles eaux na sekstet fal Martenota O. Messiaena

27 IV w Nowym Jorku prawykonanie baletu I. Strawińskiego Jeu de cartes

21 XI w Leningradzie prawykonanie V Symfonii D. Szostakowicza pod dyrekcją J. Mrawińskiego

B. Britten, Variations on a Theme by F. Bridge na orkiestrę smyczkową

F. Poulenc, Messe G-dur na chór mieszany

Muzyka polska

21 II – 12 III w Warszawie III Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina

29 III zgon Karola Szymanowskiego w Lozannie (wg czasu w Polsce 28 III godz. 23⁰⁵)

14 VI utworzenie na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego Zakładu Muzykologicznego

2. festiwal sztuki polskiej Dni Krakowa

2-10 X w Warszawie Festiwal Sztuki Polskiej

W czasie Wystawy Światowej w Paryżu prezentowano nową muzykę polską, m.in. wykonano 3 balety: R. Palestra Pieśń o ziemi, M. Kondrackiego Baśń krakowską i L. Różyckiego Apollo i dziewczyna

1938

Historia i kultura świata

13 III Aneksja Austrii przez III Rzeszę

13 IX układ monachijski

Aneksja obszaru Sudetów przez III Rzeszę

Historia i kultura Polski

1 VII powstała stacja nadawcza Polskiego Radia w Baranowiczach

1 X wojska polskie zajmują Zaolzie

Muzyka Europy

16 I w Bazylei prawykonanie Sonaty na 2 fortepiany i perkusję B. Bartóka

8 V w Waszyngtonie prawykonanie Concerto in Es „Dumbarton Oaks” I. Strawińskiego pod dyrekcją N. Boulanger

P. Hindemith, Nobilissima visione na orkiestrę

O. Messiaen, Deux Monodies en quarts de ton na fale Martenota

A. Schönberg, Kol Nidre na głos, chór i orkiestrę

A. Webern, Kwartet smyczkowy

Muzyka polska

9 IV w Teatrze Wielkim w Poznaniu prawykonanie sceniczne Harnasiów K. Szymanowskiego

15 VI – 3. festiwal sztuki polskiej Dni Krakowa poświęcony pamięci Szymanowskiego

J. Koffler, III Symfonia

W. Lutosławski, Wariacje symfoniczne

1939

Historia i kultura świata

Zwycięstwo gen. Franco w Hiszpanii

15 III wojska niemieckie zajmują ziemie czeskie

23 VIII podpisanie niemiecko-radzieckiego paktu o nieagresji (pakt Ribbentrop–Mołotow)

1 IX wybuch II wojny światowej

Historia i kultura Polski

28 IV Hitler odrzuca pakt polsko-niemiecki

1 IX inwazja Niemiec na Polskę

17 IX zajęcie obszarów wschodnich Polski przez Armię Czerwoną

Muzyka Europy

23 III w Amsterdamie prawykonanie II Koncertu skrzypcowego B. Bartóka

5 XI w Leningradzie prawykonanie VI Symfonii D. Szostakowicza pod dyrekcją J. Mrawińskiego

L. Dallapiccola, opera Nocny lot

B. Bartók, VI Kwartet smyczkowy

Muzyka polska

14-21 IV w Warszawie i w Krakowie XVII Festiwal Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej

Część I
MODERNIZM A TRADYCJE KLASYCZNO-ROMANTYCZNE W MUZYCE POLSKIEJ (1900-1939)

I. KULTURA MUZYCZNA NA ZIEMIACH POLSKICH (1900-1918)

1. Sytuacja polityczna w latach 1900-1914 i sprawa polska w czasie Wielkiej Wojny

Lata przełomu XIX i XX wieku nie przyniosły zmian w sytuacji politycznej ziem polskich podzielonych między trzy państwa zaborcze. Klęska powstania styczniowego (1863) spowodowała utratę nadziei na odzyskanie niepodległego bytu państwowego, a ogrom represji – rezygnację z dążeń wolnościowych na dłuższy czas. Zapanowała polityka ugody, „trójlojalizmu” w stosunku do rządów zaborczych, oraz oczekiwanie, że umożliwi ona przynajmniej ustępstwa na rzecz rozwoju kultury narodowej. W zaborze austriackim taką postawę reprezentowało przede wszystkim konserwatywne stronnictwo stańczyków, a stosunkowo liberalny system rządów monarchii austro-węgierskiej stwarzał większe niż w innych zaborach możliwości swobód narodowych. Galicja miała własny rząd i sejm, a w administracji, sądownictwie i oświacie można było posługiwać się językiem polskim. W zaborze pruskim natomiast władze kontynuowały rozpoczęte przez Ottona Bismarcka akcje germanizacji Polaków, rugowania ich z majątków ziemskich i stopniowego usuwania na margines życia społecznego. Podobnie w Królestwie Polskim pod koniec XIX wieku wzmogły się procesy rusyfikacji i represje polityczne. Nowy system gospodarczy w Rosji, mający na celu uprzemysłowienie kraju, nie dotyczył ziem okupowanych, na których zwiększano jedynie ucisk ekonomiczny i polityczny[6].

Narastająca opozycja wobec rządów zaborczych przybrała na sile po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej (1904). Porażki Rosji wywołały nową falę dążeń niepodległościowych w Królestwie Polskim. Jednocześnie rosnące bezrobocie i obniżki płac doprowadziły już w 1904 roku do demonstracji i ulicznych zamieszek, brutalnie stłumionych przez policję (28 IX w Białymstoku, 13 XI w Warszawie w okolicach placu Grzybowskiego). Niedługo później „krwawa niedziela” w Petersburgu (9/22 I 1905) dała hasło do wystąpień rewolucyjnych w różnych częściach imperium carskiego, m.in. spowodowała bunt załogi czarnomorskiego pancernika Potiomkin (właśc. „Kniaź Potiomkin-Tawriczeskij”), bunty marynarzy w Kronsztadzie, Sewastopolu i Władywostoku, strajk powszechny i powstanie w Moskwie (10/23 XII 1905), rozruchy w innych miastach. Z kolei w Warszawie i w większych miastach Królestwa rozpoczęły się strajki szkolne, których uczestnicy domagali się prawa nauczania w języku polskim. W Łodzi w wyniku strajku powszechnego (VI 1905) doszło do trzydniowych walk ulicznych; przeciwko protestującym wystąpiło carskie wojsko. Jak podaje Norman Davies, w latach 1905-1906 wybuchło łącznie 6991 strajków, a udział w nich wzięło ok. 1,3 miliona osób[7]. Poza strajkami robotniczymi wybuchały strajki chłopskie. Trwała podziemna wojna, zainicjowana przez organizację bojową PPS, zdarzały się napady na posterunki policji, na kasy rządowe i pociągi pocztowe.

Inicjatywę przejęły dwa główne ugrupowania polityczne działające na ziemiach polskich: Narodowa Demokracja (ND) i Polska Partia Socjalistyczna (PPS). ND z Romanem Dmowskim (1864-1939) na czele reprezentowała stanowisko ugodowe, dążąc do uzyskania autonomii środkami legalnymi i kładąc nacisk na walkę o język polski i pracę oświatowo-wychowawczą. PPS, której przewodził Józef Piłsudski (1867-1935), propagowała natomiast akcje zbrojne skierowane przeciw władzy carskiej.

Wszystkie te działania na terenie Polski były wynikiem osłabienia Rosji w czasie wojny na Dalekim Wschodzie. Bitwa pod Cuszimą (27-28 V 1905), podczas której flota Rosji została niemal całkowicie zniszczona, przyspieszyła rokowania pokojowe. W wyniku ugody zawartej w amerykańskiej miejscowości Portsmouth (IX 1905) Rosja utraciła część terytoriów Mandżurii, Port Arthur wraz z półwyspem Liaotung i część wyspy Sachalin oraz zmuszona była uznać prawa Japonii do Korei. Co więcej, wojna ukazała słabość i nieudolność niezwyciężonego, zdawałoby się, mocarstwa, a wydarzenia rewolucyjne w imperium ostatecznie zmusiły władze carskie do pewnych ustępstw. 30 października 1905 roku car wydał manifest zapowiadający przeobrażenie Rosji w państwo konstytucyjne, w którym władzę ustawodawczą i kontrolę nad rządem przyznano Dumie Państwowej (parlamentowi rosyjskiemu), wybieranej w głosowaniu powszechnym. W Dumie mieli prawo zasiadać Polacy. Konstytucję uchwalono w 1906 roku. Po wyborach do I Dumy (IV–VII 1906) Koło Polskie liczyło 55 członków, w tym 32 przedstawicieli ND oraz dodatkowo 23 posłów wybranych na Litwie, Białorusi i Ukrainie. W II Dumie (zwołanej w październiku 1906) na czele Koła Polskiego liczącego 46 osób stanął Roman Dmowski; już jednak w III Dumie na skutek zmian w ordynacji wyborczej znalazło się zaledwie 11 posłów z Koła Polsko-Litewsko-Białoruskiego. W wyborach do IV Dumy (1912) Dmowski przegrał. Szybko się okazało, że konstytucja 1906 roku nie przyniosła Polakom w zaborze rosyjskim ani większych zmian w autokratycznym systemie władzy, ani liberalizacji rządów. Osiągnięto jednak wolność wyznania, swobodę zrzeszania się w związki oraz prawo nauczania w języku polskim w szkołach prywatnych (w państwowych obowiązywał nadal rosyjski).

Polski ruch narodowy nie był jednolity, stale dawały o sobie znać wewnętrzne rozłamy i spory, a ponadto nietolerancja wobec mniejszości narodowych oraz rozbudzanie nienawiści na tle rasowym i religijnym osłabiały dążenia wolnościowe. Lewicowcy z PPS byli bardziej nastawieni na rewolucję społeczną przy współpracy z rosyjskim ruchem robotniczym, niż na walkę o niepodległość i autonomię Królestwa, w związku z czym nastąpił rozłam partii na PPS-Lewicę (Feliks Kon, 1864-1941 i Henryk Walecki, właśc. Maksymilian Horwitz, 1877-ok. 1937) i PPS-Frakcję Rewolucyjną pod przewodnictwem Piłsudskiego, która stawiała na pierwszym miejscu ruch wolnościowy. W następnych latach Piłsudski przeniósł się do Galicji, gdzie znalazł korzystniejsze warunki do organizowania legalnych, paramilitarnych oddziałów zbrojnych (drużyny strzeleckie).

We wszystkich trzech zaborach nastąpiło w tym czasie wyraźne ożywienie ruchu narodowego, przy czym większość Polaków opowiadała się za polityką ND. Jednakże zamach w Kijowie (1/14 IX 1911) na Piotra Stołypina (1862-1911), rosyjskiego premiera nowego gabinetu sformowanego pod koniec 1906 roku, spowodował nową falę represji skierowanych przeciwko uczestnikom ruchów rewolucyjnych. W 1912 roku rząd carski oderwał od Królestwa ziemię chełmską wcielając ją do Rosji. Nastał kres reform i ponownie wzmogły się tendencje rusyfikacyjne. Jednocześnie narastające napięcia między mocarstwami budziły nadzieje na powrót sprawy polskiej niepodległości na forum międzynarodowe.

W ciągu pierwszych kilkunastu lat XX wieku pokój w Europie był zagrożony z powodu rozbieżności interesów politycznych i gospodarczych dwóch bloków mocarstw – trójprzymierza Niemiec, Austro-Węgier i Włoch, datującego się od 1882 roku i później kilka razy odnawianego, oraz trójporozumienia (ententa), formującego się od ostatniej dekady XIX wieku i zawartego ostatecznie w 1907 roku między Wielką Brytanią, Francją i Rosją. Konflikt międzynarodowy podsycały imperialistyczne rywalizacje, wyścig zbrojeń i kryzys bałkański. Zwycięstwa Serbów w wojnach bałkańskich spowodowały narastanie konfliktów z monarchią habsburską, obawiającą się aneksji Bośni i Hercegowiny. Bezpośrednim powodem wybuchu wojny stał się zamach (28 VI 1914) na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda (1863-1914), następcę tronu austro-węgierskiego, i jego małżonkę Zofię w czasie oficjalnej wizyty w stolicy Bośni, Sarajewie. Wysiłki dyplomatów w ciągu kolejnego miesiąca, by powstrzymać konflikt zbrojny, pozostały daremne. 28 lipca Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę. Rosja zdecydowała się poprzeć Serbię i 30 lipca ogłosiła powszechną mobilizację. W odpowiedzi na ten krok Niemcy 1 sierpnia wypowiedziały wojnę Rosji, a 3 sierpnia Francji. Gdy wojska niemieckie zaatakowały neutralną Belgię, kierując się ku granicy francuskiej, do wojny przystąpiła Wielka Brytania. W następnych miesiącach wojna ogarnęła dalsze państwa. Po stronie państw centralnych stanęła Turcja i Bułgaria, natomiast Włochy, wbrew wcześniejszym układom, w 1915 roku przystąpiły do ententy. Walki toczyły się na kilku frontach. Na froncie zachodnim przebiegały na terenie Francji (bitwa nad Marną, bitwy pod Arras, Ypres, nad Sommą, pod Verdun w 1916 roku). W 1917 roku do wojny dołączyły Stany Zjednoczone, co znacznie wzmocniło siły alianckie. W 1918 roku Niemcy przeszły do kontrofensywy, nie przełamały jednak linii frontu. Zmasowany atak czołgów brytyjskich nad Marną 8 sierpnia spowodował odwrót wojsk niemieckich, a wybuch rewolucji w Monachium zadecydował o zakończeniu wojny na froncie zachodnim. Układ pokojowy został podpisany 11 listopada 1918 roku. Cesarz Wilhelm II zbiegł do Holandii i abdykował 28 listopada 1918 roku. Niemcy ogłosiły się republiką.

Na froncie wschodnim, po początkowych sukcesach armii rosyjskiej (wkroczenie do Prus Wschodnich i walki w Galicji zakończone zajęciem Lwowa), wojska niemieckie i austro-węgierskie podjęły ruchy ofensywne. W sierpniu 1915 roku Niemcy weszli do Warszawy, a w ciągu 1916 i 1917 roku zajęli całe ziemie polskie, a ponadto Łotwę, Litwę i Białoruś. Wojska austro-węgierskie wyparły Rosjan ze Lwowa i opanowały Ukrainę zachodnią. Do klęski militarnej Rosjan przyczynił się wybuch rewolucji w kraju. W wyniku pierwszej rewolucji lutowej abdykował car Mikołaj II (15 III 1917) i został utworzony Rząd Tymczasowy. Październikowy zamach stanu i przejęcie władzy przez bolszewików zadecydowały o zawarciu pokoju między Rosją a Niemcami i Austro-Węgrami (traktat w Brześciu Litewskim[8] 3 III 1918).

Na froncie bałkańskim państwa centralne zyskiwały z początku przewagę, podbijając Serbię, Czarnogórę i Albanię oraz Rumunię. Wojska alianckie przystąpiły do generalnej ofensywy na Bałkanach dopiero w 1918 roku, pokonały Bułgarię i Turcję, zajęły Serbię i Rumunię. W październiku załamała się armia austro-węgierska; deklaracje niepodległości ogłosiły wówczas: Czechosłowacja, Jugosławia, Węgry i Ukraina zachodnia. 3 listopada Austro-Węgry ogłosiły kapitulację.

Polacy, wcieleni do armii zaborczych, zmuszeni byli walczyć przeciwko sobie, po obu stronach frontu. Choć i Rosja, i kraje centralne (Austro-Węgry i Niemcy) starały się pozyskać Polaków jako sprzymierzeńców, składając różne obietnice, nie zamierzały w gruncie rzeczy rezygnować z zajętych terytoriów. W polskich planach zbrojny konflikt mocarstw zaborczych należało wykorzystać do działań na rzecz odzyskania niepodległości, ale wśród ugrupowań partyjnych nie było pod tym względem jednomyślności. W Krakowie powołano Naczelny Komitet Narodowy (prezesem był Juliusz Leo, 1862-1918), a na czele departamentu wojskowego stanął płk Władysław Sikorski (1881-1943), którego ideą było zjednoczenie ziem polskich pod patronatem Austrii. Z NKN pozostawał w kontakcie Józef Piłsudski. Z założonych przez siebie na terenie Galicji organizacji strzeleckich uformował 1. Pułk Piechoty Legionów (16 VIII 1914). Wkrótce Legiony Polskie liczyły trzy brygady, a Piłsudski stanął na czele Pierwszej. W Królestwie Polskim natomiast lider polityczny Roman Dmowski i Narodowa Demokracja mieli inną koncepcję odzyskania niepodległości – opartą na sojuszu ze stroną rosyjską. Sytuacja zaczęła się zmieniać, gdy wojska niemieckie 5 sierpnia 1915 roku wkroczyły do Warszawy. 5 listopada 1916 roku cesarze Niemiec i Austro-Węgier proklamowali akt zapowiadający utworzenie Królestwa Polskiego z ziem zaboru rosyjskiego. Piłsudski wszedł do Tymczasowej Rady Stanu, przejmując kierownictwo spraw wojskowych. Po rewolucji lutowej 1917 roku w Petersburgu rosyjski Rząd Tymczasowy zadeklarował wprawdzie prawo Polski do niepodległości, jednakże przy założeniu sojuszu wojskowego z Rosją, i to w sytuacji, gdy ziemie polskie w całości były zajęte przez wojska niemieckie i austro-węgierskie. W wyniku tzw. kryzysu przysięgowego w lipcu 1917 roku (odmowa złożenia przysięgi przez legionistów, którzy mieli być wcieleni do „Polnische Wehrmacht” – formacji wojskowej wspomagającej działania państw centralnych) Piłsudski został aresztowany (22 VII) i osadzony w twierdzy magdeburskiej, a razem z nim płk Kazimierz Sosnkowski (1885-1969).

15 września 1917 roku pod auspicjami państw centralnych powstała polska Rada Regencyjna, która objęła władzę tymczasową i powołała rząd z Janem Kucharzewskim (1876-1952) na czele. W grudniu rozpoczęły się pertraktacje pokojowe w Brześciu, ale przedstawicielstwo polskie nie brało w nich udziału. Wyniki brzeskiego traktatu pokojowego (3 III 1918) nie były korzystne dla strony polskiej, gdyż na mocy tajnego porozumienia z Centralną Radą Ukraińską (9 II 1918) państwa centralne przyznały jej znaczną część ziem polskich we wschodniej Galicji, z Lwowem włącznie. Wywołało to falę polskich protestów, wieców i demonstracji przeciwko Niemcom i Austro-Węgrom. Dawna II Brygada Legionów pod wodzą płk. Józefa Hallera (1873-1960) przebiła się przez linię frontu, została jednak otoczona i rozbita przez Niemców pod Kaniowem. Sam płk Haller przez Murmańsk dotarł do Francji, gdzie w randze generała stanął na czele nowo utworzonej armii polskiej. W kwietniu 1919 wrócił na jej czele do kraju.

7 października 1918 roku Rada Regencyjna ogłosiła orędzie do narodu polskiego, w którym zapowiedziała utworzenie niepodległej Polski i powołanie rządu. 23 października powstał gabinet Józefa Świeżyńskiego (1868-1948) ze Stanisławem Głąbińskim (1862-ok. 1943) jako ministrem spraw zagranicznych oraz Józefem Piłsudskim (nadal internowanym) jako ministrem spraw wojskowych. Piłsudski, zwolniony z twierdzy magdeburskiej, przybył do Warszawy 10 listopada. Wieczorem 11 listopada przejął władzę nad wojskiem, zaś 18 listopada uformował się pierwszy rząd niepodległej Polski pod przewodnictwem Jędrzeja Moraczewskiego (1870-1944). 21 listopada rząd ten uchwalił dekret, przyznający Piłsudskiemu najwyższą władzę do czasu powołania sejmu ustawodawczego.

Równocześnie narastał konflikt w Ukrainie zachodniej. Centralna Rada Ukraińska zamierzała utworzyć niezależne państwo, związane z monarchią habsburską. W nocy z 31 października na 1 listopada oddziały ukraińskie zajęły Lwów i Galicję Wschodnią. Już 1 listopada ochotnicze oddziały polskie, w których znajdowały się też kobiety i uczniowie szkół lwowskich (Orlęta Lwowskie), pod wodzą kapitana Czesława Mączyńskiego (1880-1935) podjęły obronę miasta. Na odsiecz ruszyły oddziały wojskowe z Przemyśla i z Krakowa i po krwawych walkach odzyskały miasto (22 XI). Jednak wojna polsko-ukraińska na terenach Galicji Wschodniej toczyła się nadal, do 1 września 1919 roku.

2. Instytucje muzyczne w Warszawie (1900-1914)

Przełom XIX i XX wieku, pomimo niezmienionych układów politycznych na podzielonych ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, przynosi szereg zmian w zakresie życia społecznego i narodowego, rozwoju oświaty i kultury. Pozostaje wprawdzie aktualny pozytywistyczny program pracy organicznej, jednakże równolegle pojawiają się nowe ruchy umysłowe i koncepcje filozoficzne, zagrażające ustalonym modelom obyczajowym i światopoglądowym. Postawie ugody i lojalności w życiu politycznym sprzeciwiały się nowe orientacje, zmierzające ku agresywnemu nacjonalizmowi. Odżyły aspiracje wolnościowe, wzniecane szczególnie w latach rewolucji 1905 roku.

W tym skomplikowanym układzie przemian życie muzyczne z jednej strony toczyło się dawnym nurtem wytyczonym w XIX wieku, z drugiej podlegało presji nowych prądów. W środowisku muzycznym budziły się dążenia do reorientacji postaw estetycznych i przeobrażeń mentalności twórców i odbiorców.

Centrami kultury muzycznej były główne miasta: Warszawa w Królestwie Polskim oraz Lwów i Kraków w Galicji. Marginalne znaczenie miały natomiast pozostałe ośrodki: Poznań pod zaborem pruskim, Lublin i Łódź w Królestwie oraz Wilno wcielone do Cesarstwa Rosyjskiego, choć i w tych miastach rodziły się inicjatywy w zakresie szkolnictwa muzycznego, organizacji koncertów i krytyki muzycznej.

Warszawa na początku XX wieku była formalną stolicą Królestwa Polskiego (zwanego „krajem przywiślańskim”) i centrum życia politycznego, miała jednak, podobnie jak w ubiegłym stuleciu, charakter peryferyjnej prowincji rosyjskiej, a w rozwoju kultury i nauki nie dorównywała innym miastom. Dopiero na przełomie XIX i XX wieku w Warszawie powstawały podstawowe urządzenia miejskie, jak instalacja wodociągowo-kanalizacyjna i gazownia, a w 1903 i 1908 roku założono pierwsze elektrownie i elektryczną sieć tramwajową. Mimo niekorzystnej sytuacji politycznej po powstaniu styczniowym, uzależnienia od Rosji i postępujących akcji rusyfikacyjnych, obejmujących wszystkie dziedziny życia, w Warszawie stale wzrastała liczba mieszkańców i dokonywał się stopniowy rozwój ekonomiczny. Miasto rozbudowywało się przestrzennie, zmieniał się jego wygląd dzięki nowym ulicom, parkom i skwerom. Powstawały nowe gmachy, m.in. Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych (1898-1900), Politechniki (1899-1901), Filharmonii (1898-1901), Teatru Polskiego (1912), Biblioteki Publicznej (1913-1914). Niezwykle trudna była natomiast sytuacja szkolnictwa i wyższych uczelni. Rusyfikacja szkolnictwa elementarnego i średniego powodowała, że organizowano tajne kursy prywatne, a nawet tajne szkoły średnie oraz inne formy upowszechniania wiedzy, jak np. tajny Uniwersytet Latający. Rewolucyjne napięcia w czasie wojny rosyjsko-japońskiej już w 1904 roku doprowadziły do powszechnych strajków, do których dołączyli się uczniowie szkół średnich. Bojkot szkół rosyjskich zmusił władze do zezwolenia na tworzenie szkół z polskim językiem wykładowym. Królewski Uniwersytet Warszawski, zamknięty w 1831 roku, na krótko tylko wznowił działalność pod nazwą Szkoła Główna w latach 1862-1869. W 1898 roku powstał Instytut Politechniczny Cesarza Mikołaja II, z rosyjskim językiem wykładowym, a w 1905 roku założono Rosyjski Uniwersytet Cesarski, obie uczelnie na ogół bojkotowane przez Polaków. Dopiero w 1910 roku zaczęła działać katedra literatury polskiej z polskim językiem wykładowym. Nauka polska rozwijała się wszakże dzięki mecenatowi prywatnemu i inicjatywom polskich uczonych. Kontynuowali oni m.in. pracę nad Wielką encyklopedią powszechną ilustrowaną (t. 1-56, 1890-1914), ponadto już w 1900 roku zaczął się ukazywać Słownik języka polskiego Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (t. 1-8, ukończony w 1927). Funkcjonowały wydawnictwa Gebethnera i Wolffa, Michała Arcta, Ferdynanda Hoesicka, księgarnie i antykwariaty. Ukazywały się dzienniki i liczne czasopisma.

Silniej niż w innych miastach zaznaczył się w Warszawie rozwój w dziedzinie muzyki. Głównym ośrodkiem kultury muzycznej od XIX wieku był Teatr Wielki ze sceną dramatyczną, operową i baletową; od 1861 roku funkcjonował Instytut Muzyczny, będący kontynuacją Elsnerowskiego konserwatorium, zamkniętego w 1831 roku. Działało nadal Warszawskie Towarzystwo Muzyczne oraz tworzyły się nowe stowarzyszenia amatorskie i zawodowe. Powstawały liczne chóry, z których najważniejsze przetrwały do dziś, jak „Lutnia”, „Echo” czy chór męski „Harfa”. Ukazywały się czasopisma muzyczne oraz literacko-artystyczne z muzyką jako jednym z działów[9]. W 1901 roku została otwarta Filharmonia Warszawska, która stała się obok sceny operowej w Teatrze Wielkim głównym centrum ogniskującym życie muzyczne. W Warszawie debiutowała grupa twórców młodego pokolenia, asymilująca nowe prądy muzyki europejskiej i nową estetykę, wykształconą w twórczości literackiej Młodej Polski.

2.1. Teatr Wielki. Scena operowa i baletowa

U progu XX wieku Teatr Wielki, obejmujący scenę dramatyczną, operową i balet, funkcjonował na podobnych zasadach jak w ubiegłym stuleciu. Podlegał instytucji pod nazwą Warszawskie Teatry Rządowe i jej prezesowi, którym był wysoki urzędnik cesarski bądź generał, mianowany przez generała-gubernatora Królestwa Polskiego. W latach 1901-1908 stanowisko to zajmował Konstanty Herschelman. Bezpośredni nadzór nad teatrem sprawowała dyrekcja rządowa, której byli podporządkowani dyrektorzy i reżyserzy poszczególnych działów. Pomimo nadzoru cenzury i ograniczeń finansowych ostatnie dwudziestolecie XIX i początek XX wieku stanowi pomyślny okres w dziejach opery warszawskiej. Ówcześni dyrektorzy: Adam Münchheimer (1830-1904), Józef Řebiček (1844-1904) i Cezary Trombini (1839-1898) wiele się przyczynili do podniesienia poziomu artystycznego warszawskiej sceny operowej, która nie ustępowała wówczas innym teatrom europejskim[10]. Zwłaszcza w latach 1897-1900 generał-gubernator Warszawy Aleksandr Konstantinowicz Imeretyński (1837-1900) wprowadził łagodniejszy kurs polityki, dążąc do porozumienia ze społecznością Warszawy. Niewykluczone, że to na jego zaproszenie przybył do Warszawy Emil Młynarski, wykształcony w Petersburgu i prowadzący w latach dziewięćdziesiątych żywą działalność koncertową w Rosji, w miastach niemieckich, Warszawie i Londynie[11]. W 1898 roku objął on w Teatrze Wielkim funkcję dyrektora opery polskiej (miał kontrakt do końca czerwca 1902) obok Vittoria Podestiego jako dyrektora opery włoskiej. Ponadto Młynarski prowadził w Salach Redutowych oraz w wielkiej sali teatru koncerty symfoniczne, kontynuując w ten sposób działalność Józefa Řebička z lat 1885-1891. Repertuar koncertów Młynarskiego obejmował głównie symfonikę XIX wieku. Nowszą polską muzykę reprezentował jedynie Prolog symfoniczny do dramatu Nowińskiego „Biała gołąbka” Mieczysława Karłowicza (wykonany 7 XII 1900). Na prośbę Młynarskiego Maurycy hr. Zamoyski podarował orkiestrze zestaw 76 instrumentów sprowadzonych z zagranicy.

Do zespołu operowego w czasie dyrekcji Młynarskiego dołączyły znakomite śpiewaczki ze Lwowa: Salomea Kruszelnicka (1873-1952) i Janina Korolewiczówna (1876-1955). Obie miały kontrakt do 1902 roku. Pierwszą polską operą, którą Młynarski dyrygował w Teatrze Wielkim, była Hrabina (3 XI 1898) w znakomitej reżyserii Józefa Chodakowskiego z Kruszelnicką w roli tytułowej i Korolewiczówną w roli Broni. W następnym roku miały miejsce wznowienia Verbum nobile (21 II), Strasznego dworu (23 II) i Halki (3 X). Z kolei 20 lutego 1900 roku Młynarski stanął na podium dyrygenckim na premierze Widm Moniuszki w reżyserii Chodakowskiego. Tego samego wieczoru prowadził operę Kurpińskiego Zamek na Czorsztynie czyli Bojomir i Wanda. Jubileuszowe, pięćsetne przedstawienie Halki, również w reżyserii Chodakowskiego i w choreografii Aleksandra Gillerta, pod batutą Młynarskiego (9 XII), skrytykował Antoni Sygietyński (1850-1923) w „Kurierze Warszawskim”, zarzucając dyrygentowi brak wyczucia rytmu mazurowego[12]. Poza niezawodnym repertuarem moniuszkowskim, Chodakowski i Młynarski próbowali zaprezentować nieznane opery polskie. W dniu 1 maja 1900 doprowadzili do prapremiery Mazepy Adama Münchheimera (z librettem M. Radziszewskiego według dramatu Juliusza Słowackiego), opery ukończonej w 1885 roku, której wystawienia w Teatrze Wielkim zakazała wówczas cenzura[13]. Opera Noskowskiego Livia Quintilla miała prapremierę we Lwowie (15 II 1898); na scenie warszawskiej ukazała się natomiast 19 IV 1902 pod dyrekcją Podestiego i w reżyserii Władysława Floryańskiego. Tenże reżyser i dyrygent przygotowali także operę Paderewskiego Manru (24 V 1902). Większość przedstawianego repertuaru stanowiła opera obca. Podesti wystawił m.in. Eugeniusza Oniegina (4 V 1899) i Damę pikową Piotra Czajkowskiego (8 XI 1900) oraz dał kilka interesujących wznowień, jak Richarda Wagnera Tannhäuser (14 IV 1901), Lohengrin (28 I 1901), Werther Jules’a Masseneta z Kruszelnicką i Giuseppem Anselmim (18 XI 1901), operę baśniową Jaś i Małgosia (Hänsel und Gretchen) Engelberta Humperdincka (9 I 1902) oraz Martę Friedricha Flotowa (14 V 1902), która należała do popularniejszych oper przedstawianych w Teatrze Wielkim. Gdy wydawało się, że przed operą polską otworzyły się pewne możliwości, sytuacja uległa zmianie. Po śmierci Aleksandra Imeretyńskiego (30 XI 1900) generałem-gubernatorem Królestwa od 6 IV 1901 został Michaił Iwanowicz Czertkow, mało przyjazny Polakom. O niepowodzeniach polskich przedstawień decydowały układy polityczne, ponadto – jak wyjaśnia autor artykułu w „Słowie” – opery polskich kompozytorów wystawiano w „najgorsze dni tygodnia”:

Premiery, interesujące wznowienia lub pierwsze występy znakomitych solistów zagranicznych nie przypadają ani na wtorki, ani na piątki, jako dni najsilniejszej konkurencji z Filharmonią. [...] Natomiast we wtorki i piątki przypadają przeważnie przedstawienia oper polskich kompozytorów, jak Halka, Straszny dwór lub Hrabina, lub też obce a marne [...] Nic przeto dziwnego, że Halka dana z niedostatecznymi siłami w dzień koncertu filharmonicznego – w środku pomiędzy poniedziałkowym a środowym wybornym wznowieniem Werthera Masseneta ze znakomitą obsadą Kruszelnickiej i Anselmiego – musi świecić pustkami i przemawiać na niekorzyść widowisk operowych polskich[14].

Innym powodem niepowodzeń oper kompozytorów polskich były różnice upodobań wśród zróżnicowanej, polsko-rosyjsko-żydowskiej widowni. Polacy z reguły bojkotowali przedstawienia rosyjskie, a w polskiej prasie krytyka utyskiwała na dominację opery włoskiej. Polskie przedstawienia nierzadko miały charakter patriotycznych manifestacji, co powodowało, że omijali je i Rosjanie, i Żydzi. Ci ostatni z kolei demonstracyjnie opuszczali widownię, jeśli w przedstawieniu były akcenty antysemickie. Natomiast na przedstawieniach nowych oper kompozytorów polskich widownia już po premierze pustoszała i po kilku powtórzeniach trzeba je było zdjąć z afisza. Opera była ustawicznie zadłużona, subwencje państwowe zmniejszały się z roku na rok. Gaże artystów Teatru Wielkiego były bardzo zróżnicowane, w chórze operowym wynosiły np. od 150 do 600 rubli rocznie, ale w zespole baletowym – od 36 rubli. Protagoniści w Operze zarabiali 1200-4872 rubli, w balecie od 700 do 1500 rubli. Reżyser operowy, np. Chodakowski – 5400 rubli rocznie (inni – tylko 2000); pensja Młynarskiego w 1902 roku wynosiła 4000 rubli; Podestiego i Stermicha – 5000 i 3000 rubli rocznie. Soliści byli opłacani od występu: Kruszelnicka otrzymywała np. 350, Floryański 200, Korolewiczówna 100 rubli, Gorski tylko 50 rubli, a Mattia Battistini – 550 rubli (dla porównania: wyższy urzędnik zarabiał 1200, a urzędnik niskiego stopnia – 360 rubli rocznie)[15].

Ostatnią operą, jaką dyrygował Młynarski w Teatrze Wielkim przed swym odejściem do Filharmonii, był Dalibor Bedřicha Smetany (20 III 1902). W następnych sezonach nastąpiło załamanie w operze – Józef Chodakowski wyjechał do Lwowa, przejmując w dzierżawę scenę operową Teatru Miejskiego, Janina Korolewiczówna w czerwcu również pożegnała obsadę i powróciła do Lwowa[16], opuściła też Warszawę Salomea Kruszelnicka.

W sezonie 1902/1903 wystawiono na otwarcie Fra Diavolo Aubera (14 IX 1902); z ciekawszych wznowień dano Wilhelma Tella Rossiniego, a z oper polskich Ducha wojewody Ludwika Grossmana. Opera przygotowywała się do jubileuszu siedemdziesięciolecia gmachu Teatru Wielkiego. 24 lutego 1903 roku miała miejsce premiera Walkirii Wagnera (pierwsze wykonanie w Polsce, w języku polskim). Reżyserował Władysław Floryański, dyrygował Vittorio Podesti, a w głównych rolach wystąpili: Helena Zboińska-Ruszkowska (Brunhilda), Aleksander Bandrowski (Zygmunt) i Konrad Zawiłowski (Wotan). W „Kurierze Warszawskim” (25 II 1903) Aleksander Poliński niezwykle chwalił reżyserię Floryańskiego, uznając, „że pod względem wystawy Walkirii na naszej scenie mogą pozazdrościć nawet pierwszorzędne teatry europejskie”. Także dekoracje i kostiumy sprowadzone z Mediolanu (opłacone przez prezesa Herschelmana) budziły podziw:

Dekoracje mediolańskie przedstawiają się wspaniale i nadzwyczaj efektownie, równie jak bogate i malownicze kostiumy. W scenie „jazdy Walkirii”, po raz pierwszy w Europie (dotąd tylko w New Yorku), zastosowano żywą fotografię, czyli pleograf, zamiast manekinów uzmysławiających galopujące w obłokach Walkirie. Efekt cieniów amazonek, szybujących po przestworzach na swych dzikich rumakach, był tym większy, że naszemu Towarzystwu „Pleograf” udało się wywoływać cienie wraz z barwami kostiumów[17].

Po takim wydarzeniu sezonu zblednąć musiały następne. A były to m.in. warszawska premiera Janka Żeleńskiego (20 IV 1903) pod batutą Piotra Stermicha-Valcrociaty, pierwsze wykonanie w Polsce (w języku włoskim) Samsona i Dalili Saint-Saënsa (27 IV 1903) w reżyserii Władysława Floryańskiego i pod batutą Vittoria Podestiego oraz wizyta w Polsce Ruggiera Leoncavalla, który dyrygował 21 kwietnia w Teatrze Wielkim swoimi Pajacami „wobec dość pustej widowni”[18].

Sezon 1903/1904 został otwarty 14 września operą komiczną Sprzedana narzeczona Smetany (w języku polskim). W listopadzie natomiast (7 XI 1903) odbyła się warszawska premiera Toski Pucciniego z udziałem Gemmy Bellincioni w roli tytułowej oraz Giuseppe Anselmiego jako Cavaradossiego. Kolejnym premierowym przedstawieniem była opera Bizeta Poławiacze pereł (Les pêcheurs des perles) wykonana w wieczór sylwestrowy. Na rok 1904 przypadło przedstawienie opery Chopin Giacomo Oreficego (11 IV) oraz dwie ważne prapremiery polskie: Maria Henryka Melcera (z librettem Gustawa Stefana Szczawińskiego według poematu Maria Antoniego Malczewskiego) wykonana 16 lutego 1904 oraz Filenis[19] Statkowskiego do libretta H. Erlera (14 IX 1904, na otwarcie nowego sezonu). Wszystkie te dzieła reżyserował Władysław Floryański, a orkiestrą dyrygował Vittorio Podesti. W roli tytułowej w Marii Melcera wystąpiła Irena Bohuss-Hellerowa. Wbrew rozpowszechnionym opiniom Maria nie została napisana na ogłoszony w 1903 roku konkurs Konstantego Wołłodkowicza. Jej partytura była gotowa już w 1902 roku; nie otrzymała też pierwszej (ani drugiej) nagrody, gdyż Melcer w ogóle partytury na konkurs nie wysłał[20]. Dzieło, niewydane, a obecnie zaginione, znane jest z obszernych opisów krytyków: Stanisława Melińskiego w „Kurierze Lwowskim”, jeszcze przed prapremierą, oraz Aleksandra Polińskiego w „Kurierze Warszawskim”, po wykonaniu na scenie Teatru Wielkiego[21].

Choć wydawałoby się, że nowe dzieła polskie, wystawiane na scenie Teatru Wielkiego, winny cieszyć się poparciem krytyki, Filenis spotkała się z ostrymi zarzutami braku cech swojskich, zarówno w tematyce libretta, którego fabuła została osadzona w Grecji antycznej, jak i w muzyce, dalekiej od wzorów moniuszkowskich. Krytyk „Kuriera Teatralnego”, podobnie jak Antoni Miller w „Przeglądzie Tygodniowym”, zarzucał operze „kosmopolityzm”, naśladowanie obcych wzorów i oddalenie się od spraw bliskich uczuciom społeczeństwa[22]. Zapewne wiele w tych opiniach osobistych animozji wobec autora, który kształcił się i pracował w Rosji, w Kijowie i Moskwie, zanim przybył do Warszawy, by w 1904 roku objąć stanowisko profesora w Instytucie Muzycznym, zresztą na zaproszenie Młynarskiego. Jedynie Henryk Opieński dostrzegł w operze znamiona europejskiej kultury muzycznej, „pozwalające dziełu mierzyć się śmiało z płodami zagranicznej literatury muzycznej”[23].

Można mówić o znacznych osiągnięciach warszawskiej sceny operowej w tych latach, zarówno pod względem interesującego repertuaru, jak i doboru utalentowanych wykonawców, wśród których znajdowali się m.in. Salomea Kruszelnicka, Janina Korolewicz-Waydowa, Helena Zboińska-Ruszkowska (1877-1948), Michalina Frenklówna, Aleksander Bandrowski (1860-1913), Adam Didur (1874-1946), Tadeusz Leliwa (1875-1929), Henryk Drzewiecki, Ignacy Dygas (1881-1947). Pojawiło się więcej oper kompozytorów polskich, a dzieła obce, zwłaszcza włoskie, ukazywały się kilka lat po światowej premierze[24], w dodatku, częściej niż poprzednio, śpiewane były w języku polskim. Niestety, pomimo ustawicznego upominania się o polski repertuar, nowe opery kompozytorów polskich – Livia Quintilla Noskowskiego, Manru Paderewskiego, Maria Melcera i Filenis Statkowskiego – nie budziły zainteresowania polskich widzów i po paru przedstawieniach schodziły ze sceny.

Wybuch wojny japońsko-rosyjskiej i wrzenie rewolucyjne w Rosji szybko znalazły rezonans w Królestwie Polskim; już na początku 1905 roku zaczęły się strajki, manifestacje i rozruchy, które objęły też pracowników Opery warszawskiej. Po premierze opery Andrea Chénier Umberta Giordano (4 II 1905) cenzura zdjęła przedstawienie, ponieważ akcja dotyczyła Wielkiej Rewolucji Francuskiej. W dniu 16 lutego generał-gubernator Czertkow otrzymał dymisję, gdyż okazał się bezradny wobec rewolucyjnych wystąpień społeczności warszawskiej. Jego następca, Konstantin Kławdijewicz Maksymowicz, wytrwał zaledwie od marca do sierpnia 1905 roku. 28 sierpnia generałem-gubernatorem został mianowany Gieorgij Antonowicz Skałon. W Teatrze Wielkim odbyło się jeszcze parę wznowień i premiera Pana Wojewody Rimskiego-Korsakowa w reżyserii Józefa Chodakowskiego (25 V 1905), a w nowym sezonie (7 X 1905) pierwsze wykonanie opery Handzia Adolfa Sonnenfelda (libretto J. Grajnerta wg Wincentego Rapackiego). Natomiast od 1 do 24 listopada z powodu strajku pracowników Teatr był zamknięty. Rozpoczęły się protesty w obronie polskości teatru i opery. Na wiecu, odbywającym się na widowni Teatru Wielkiego 6 listopada, domagano się usunięcia Dyrekcji Teatrów Rządowych w Warszawie, zniesienia cenzury i oddania teatru na własność miastu. Ostatnie przedstawienia w roku miały charakter manifestacyjnie polski. Zaraz po zakończeniu strajku wystawiono Goplanę Żeleńskiego (25 XI), przekazując dochód na ubogich. Pięćdziesiątą rocznicę śmierci Mickiewicza Teatr Wielki uczcił dwoma koncertami (24 i 27 XII 1905), w czasie których recytowano wiersze poety oraz wykonano m.in. kantaty Moniuszki (Sonety krymskie i Widma), Kantatę mickiewiczowską Noskowskiego do słów Lucjana Rydla[25] i Poloneza As-dur op. 53 Chopina. Pomiędzy tymi uroczystościami odbyło się przedstawienie Strasznego dworu Moniuszki (26 XII).

Teatr Wielki w latach 1906-1907 nie był oficjalnie zamknięty, ale przedstawień było znacznie mniej niż w ubiegłych latach. Całymi miesiącami trwały pertraktacje z władzami rosyjskimi w sprawie „umiastowienia” teatrów rządowych i unarodowienia Opery[26], z góry skazane na niepowodzenie; gubernator Skałon długo zwodził Polaków obietnicami, a jednocześnie wstrzymywał aktorom wypłatę gaż. Jednakże w tym trudnym roku doszło do prapremier dwóch polskich oper: Marii Statkowskiego (1 III 1906) i Wyroku Noskowskiego (15 XI 1906). Za Marię (z librettem wg powieści poetyckiej Antoniego Malczewskiego) otrzymał Statkowski pierwszą nagrodę na konkursie operowym Konstantego Wołłodkowicza zorganizowanym przez Filharmonię Warszawską[27]. Po chłodno przyjętej Filenis kompozytor tym razem miał pełną satysfakcję. W liście do Władysława Żeleńskiego w odpowiedzi na jego gratulacje napisał:

Dzięki za te serdecznych słów kilka z dn. 12 bm. Rzeczywiście – powodzenie Marii jest wielkie, z mojego punktu widzenia – nadspodziewanie nawet, gdyż sądziłem, że publiczność nie pozna się na tym, co w dziele jest dobrego. Tymczasem – słuchają w skupieniu i uśmierzają nawet chęć oklaskiwania niektórych ustępów, aby wątku i nastroju nie mącić[28].

W operze Maria wystąpili: Helena Zboińska-Ruszkowska w roli tytułowej, Ignacy Dygas (Wacław) i Józef Chodakowski (Miecznik). Mimo niewątpliwych zalet i na ogół dobrych krytyk nie utrzymała się na scenie, a wznowiona została dopiero w 1924 roku.

Również Wyrok Zygmunta Noskowskiego po czterech przedstawieniach zniknął z repertuaru[29], pomimo dobrej reżyserii Józefa Chodakowskiego i znakomitej obsady, w której znaleźli się: Helena Zboińska-Ruszkowska, Henryk Drzewiecki i Gabriel Gorski, a orkiestrę prowadził Vittorio Podesti. Wprawdzie opera nie ma charakteru polskiego, akcja bowiem toczy się w Mesenii, a w muzyce pojawiają się wątki egzotyczne, ale historia miłości, zdrady i wykonania wyroku śmierci na kochanku osnuta była wokół zrywu patriotycznego Greków, walczących o wyzwolenie spod jarzma tureckiego w 1827 roku, co nadawało wydarzeniom scenicznym uniwersalny wymiar, aktualny też w zrewoltowanej Warszawie lat 1905-1906. Trudno się jednak dziwić, że publiczność nie dopisała. Pod koniec roku raczej stroniono od Teatru Wielkiego, gdy pobliski Ratusz był otoczony policją konną i żandarmami. Wyrok jednak później nie został wznowiony.

W dniu 27 stycznia 1907 roku odbyło się sześćsetne przedstawienie Halki z Heleną Zboińską-Ruszkowską w roli tytułowej i Ignacym Dygasem w roli Jontka, pod batutą Henryka Opieńskiego. W maju natomiast komisja teatralna uznała konieczność redukcji wydatków i wysunęła projekt zamknięcia Opery na cały rok, począwszy od 14 października, i zwolnienia całego personelu operowego z chórem i baletem włącznie. Decyzja zależała wszakże od generała-gubernatora. W czerwcu ustalono, że Dyrekcja Teatrów Rządowych przekaże Filharmonii Warszawskiej zarząd nad Operą na dwa lata, a Aleksander Rajchman (1855-1915) będzie sprawował funkcję dyrektora obu instytucji. 15 czerwca 1908 roku prezesem Teatrów Rządowych został Jurij Małyszew. W lipcu wyjechał z Warszawy Vittorio Podesti. Trudno powiedzieć, by po tych zmianach zaczął się nowy rozdział w dziejach Opery warszawskiej, raczej był to nieustający stan przejściowy. Niewątpliwie ważnym wydarzeniem była prezentacja na otwarcie nowego sezonu (1907/1908) Salome Richarda Straussa (15 X 1907, w reżyserii Józefa Chodakowskiego i pod dyrekcją Emila Reznička), tym bardziej że prapremiera w Dreźnie miała miejsce tylko dwa lata wcześniej (9 XII 1905), a już w latach 1906-1907 opera znalazła się w repertuarze kilkudziesięciu scen europejskich, m.in. w La Scali pod batutą Toscaniniego z Salomeą Kruszelnicką w roli tytułowej. Pytanie tylko, czy scenę warszawską (i publiczność) było stać na tak trudne i ryzykowne pod każdym względem przedsięwzięcie. Trudności szybko zaczęły się piętrzyć. Janina Korolewicz-Waydowa na miesiąc przed premierą zrezygnowała z roli Salome[30]. Zastąpiła ją Szipanek, czeska harfistka w Operze warszawskiej i (w drugiej obsadzie) Michalina Frenklówna. Jochanaana śpiewał Konrad Zawiłowski, a w drugiej obsadzie Wiktor Grąbczewski. Jednym z przedstawień (9 XI 1907) miał dyrygować Grzegorz Fitelberg, ale ponieważ dyrekcja Filharmonii nie umożliwiła mu dostatecznej liczby prób z orkiestrą, zrezygnował, i ostatecznie poprowadził przedstawienie Zygmunt Noskowski[31]. Salome miała już wcześniej swoich wielbicieli w osobach twórców młodopolskich – Mieczysława Karłowicza i Karola Szymanowskiego, ale żaden z nich na przedstawieniu nie był. Karłowicz w liście do Adolfa Chybińskiego wyjaśniał:

Choć, jak Pan wie, bardzo lubię chodzić na Salome (byłem dziewięć razy!), to jednak na premierze warszawskiej, przyprawionej w sosie z „rajchmaniny”, nie mam wcale ochoty być obecnym[32].

Natomiast Szymanowski, też nieobecny, w liście do Fitelberga powtórzył m.in. słowa Tali Neuhaus, że w Operze „były pustki. W Warszawie wszystko możliwe”[33]. Obojętność publiczności jeszcze bardziej zadziwiła na jednym z kolejnych przedstawień, 20 lutego 1908 roku, kiedy na podium dyrygenckim stanął sam sławny kompozytor, a widownia nie była zapełniona.

Rok 1908 rozpoczął się znów uroczystym przedstawieniem Halki w 50-lecie jej wystawienia w Warszawie.

Na kurtynie widniała pięćdziesiątka estetycznie z kwiatów spleciona. Rozpoczęto kantatą z Verbum nobile Moniuszki. Na scenie ukazał się biust mistrza otoczony zielenią. Wkoło – cały personel Opery, zaproszeni kompozytorowie polscy. Na fotelu siedziała sędziwa p. Rostkowska[34], najpierwsza Halka (wileńska), obok stała p. Dowiakowska[35], Halka przez tyle lat u nas oklaskiwana. Po odśpiewaniu kantaty wszyscy powstali z miejsc, zerwała się burza oklasków, która nie miała końca, wszystkich zaś ogarnęło uczucie dziwnego, serdecznego wzruszenia. Co się tyczy wykonania samej opery, to wspomnę, że jeden z nestorów naszego świata muzycznego, obecny na przedstawieniu, zapalony wielbiciel Moniuszki, pamiętający najświetniejsze czasy Halki – ustawicznie wzdychał, a po drugim akcie wyszedł z teatru. Orkiestra była prowadzona słabo przez p. Z. Noskowskiego. Zdarzały się rażące niezgodności między akompaniamentem a śpiewakami. Rytmiczność chwiejna, bezbarwna. W zespołach śpiewających powstawało niekiedy widoczne dla wszystkich zamieszanie. Mazur był bieganiną po scenie bez taktu i właściwych akcentów rytmicznych. Jedyną stronę świetną stanowił śpiew p. Korolewicz-Waydowej, która partię Halki zalicza do najlepszych ze swego repertuaru[36].

W następnym sezonie (1908/1909) odbyły się trzy warszawskie premiery operowe: Śpiewaków norymberskich Wagnera (22 X 1908), Madame Butterfly Pucciniego z Gemmą Bellincioni (3 XII 1908) i Thaïs Masseneta (2 III 1909), wszystkie trzy pod dyrekcją Reznička i w reżyserii Mikołaja Lewickiego. Ponieważ Aleksander Rajchman wyjechał z Polski we wrześniu 1908 roku, jego funkcję w kolejnym sezonie przejęli Kazimierz Leśkiewicz z Edwardem Reszkem (1853-1917), zresztą na krótko. W 1909 roku Opera została wydzierżawiona Towarzystwu Artystów Opery pod dyrekcją administracyjną Sergiusza Metaxiana, po czym w sezonie 1910/1911 przejął on całkowicie dyrekcję, a w 1911 Opera wróciła pod zarząd Warszawskich Teatrów Rządowych, ponieważ Rosjanie nie mogli żyć bez opery. W tym czasie pierwszym dyrygentem był Pietro Cimini, współpracujący z reżyserem Mikołajem Lewickim. Już począwszy od sezonu 1909/1910 zdecydowanie spadła w repertuarze liczba dzieł polskich; poza wznowieniami oper Moniuszki i Kurpińskiego odbyły się tylko trzy premiery dzieł polskich kompozytorów: Meduzy Ludomira Różyckiego (26 X 1912) oraz Megaë Adama Wieniawskiego (28 XII 1912), obie w reżyserii Mikołaja Lewickiego i pod dyrekcją Pietra Ciminiego. Trzecią operę, Mściciel Adama Münchheimera z 1897 roku, przygotowała Sekcja Muzyki Zbiorowej Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego z orkiestrą Teatru Wielkiego pod dyrekcją Feliksa Konopaska (7 V 1910). Do ciekawszych premierowych pozycji repertuarowych tych lat należały: Quo vadis Nouguèsa (8 X 1910), ze względu nie tyle na muzykę, ile na libretto wg powieści Henryka Sienkiewicza[37], Dziewczyna z Zachodu Pucciniego (5 X 1911), Potępienie Fausta Berlioza (24 XII 1911) i Mazepa Czajkowskiego (17 II 1912). W dniu 9 X 1913 roku uczczono setną rocznicę urodzin Verdiego wykonaniem jego Requiem.

Baletem Teatru Wielkiego na przełomie XIX i XX wieku kierowali Włosi[38]. W latach 1892-1902 na czele zespołu stał Raffaele Grassi, a po nim, od połowy stycznia 1902 Enrico Cecchetti (1850-1928). Przyjechał z Petersburga, gdzie należał do zespołu baletu cesarskiego, działał ponadto jako choreograf i pedagog szkoły baletowej. Od końca XIX wieku rozpoczęła się zatem współpraca z baletem rosyjskim. 30 grudnia 1900 roku miała miejsce polska premiera (pierwsza poza Rosją) Jeziora łabędziego Czajkowskiego w choreografii Grassiego, pod dyrekcją Piotra Stermicha-Valcrociaty, wzorowana zresztą na petersburskiej wersji Mariusa Petipy i Lwa Iwanowa. Następna prapremiera Grassiego była ukłonem w stronę Polaków, gdyż 18 II 1901 wystawił on dopiero co ukończony balet Noskowskiego Święto ognia czyli Noc Świętojańska do libretta Mariana Prażmowskiego, w scenografii Karola Klopfera i Aleksandra Kozłowskiego; solistami byli m.in. Janina Rutkowska, Helena Rządcówna, Aleksander Gillert, Jan Walczak, a partie wokalne wykonali Michalina Frenklówna i Wiktor Grąbczewski. Balet miał dobre recenzje, został wysoko oceniony ze względu na wartości muzyczne oraz choreografię i efekty sceniczne. Pomimo tych walorów Święto ognia zostało wznowione na scenie warszawskiej dopiero w 1930 roku. Enrico Cecchetti rozpoczął swoją działalność od przedstawienia kilku słabych baletów własnego układu: Ręka (1902), Halucynacje baletomana i Po balu. Wystawił też w roku 1903 dwie pozycje baletu petersburskiego: Las zaczarowany z muzyką Riccarda Drigo oraz balet Petera Ludwiga Hertla Lizetta – córka źle strzeżona (La fille mal gardée), w którym 8 marca wystąpiła gościnnie Olga Prieobrażenska (1871-1962). Primabaleriną sceny warszawskiej była Cecilia Cerri. Cecchetti zapraszał ponadto swoje uczennice z Petersburga, tańczyły więc także w Warszawie najwybitniejsze gwiazdy baletu rosyjskiego: Wiera Trefiłowa (1875-1943), Anna Pawłowa (1881-1931), Julia Siedowa oraz Matylda Krzesińska (1872-1971) z ojcem Feliksem (1823-1905). W 1905 roku Cecchetti opuścił niebezpieczną Warszawę i udał się do Turynu, ale wkrótce potem powrócił do Petersburga, gdzie prowadził własną szkołę, a w latach 1910-1918 był pedagogiem w Ballets Russes Diagilewa, niekiedy też występował sam jako tancerz.

Ciekawą inicjatywą była pierwsza w dziejach Teatru Wielkiego wystawa w salach Ratusza, otwarta w grudniu 1902 roku, ukazująca pamiątki sztuki teatralnej na terenie wszystkich trzech zaborów. Część poświęconą baletowi zorganizował Michał Kulesza, solista sceny warszawskiej. Eksponaty pochodziły z kolekcji prywatnych[39].

Po 1905 roku nastąpiło załamanie warszawskiego baletu, związane zresztą z sytuacją całego Teatru Wielkiego i jego sceny operowej. Po wyjeździe Cecchettiego i Cecilii Cerri prowadzenie baletu objęli rodzimi balemistrzowie, Michał Kulesza (1866-1964) i Jan Walczak (1872-1921). Działalność baletu z powodów finansowych ograniczała się jednak przeważnie do wznowień i wstawek tanecznych w operach. Kulesza wznowił m.in. narodowy balet Karola Kurpińskiego i Józefa Damsego Wesele w Ojcowie (12 X 1905). Pod koniec roku (10 XII 1905) balet wziął udział w patriotycznych obchodach w rocznicę śmierci Adama Mickiewicza, kiedy w Teatrze Wielkim wystawiono Pana Twardowskiego Adolfa Sonnenfelda (także wznowienie). Po drugiej odsłonie

podniosła się tylna dekoracja i widzowie ujrzeli posąg Wieszcza, uwieńczony laurem przez postać alegoryczną wyobrażającą sławę. Przed posągiem rozwinął się korowód polonezowy z udziałem Podkomorzego (pan Gillert), Telimeny (panna Witkówna), Tadeusza (pan Stefan Kamiński) i Zosi (panna Pawińska). Tadeusz i Zosia odłączyli się od korowodu i ponieśli wspaniały wieniec z szarfami narodowymi pod stopnie posągu, składając go w hołdzie nieśmiertelnemu poecie[40].

Nazajutrz wieniec ten złożono u stóp pomnika Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu. Kulesza, zachęcony powodzeniem i wykorzystując chwilowe złagodzenie cenzury, miał w planach cykl baletów osnutych na motywach najwybitniejszych dzieł polskiej literatury. Skończyło się jednak na Panu Tadeuszu i Zosi (premiera 26 IV 1906) w choreografii Kuleszy do muzyki ułożonej przez Sonennfelda, będącej opracowaniem polonezów Ogińskiego i Kurpińskiego oraz znanych polskich pieśni i utworów innych kompozytorów. Ponadto w marcu, oraz ponownie na jesieni, Teatr Wielki gościł grupę tancerzy petersburskich, m.in. występowali: Tamara Karsawina, Lidia Kiakszt, Aleksandr Szyriajew, Olga Prieobrażenska, Julia Siedowa i Samuił Andrianow. Z kolei w grudniu 1908 roku przyjechał do Warszawy Michaił Fokin i wystawił dwa balety we własnej choreografii: Chopinianę (osiem utworów Chopina w orkiestracji Aleksandra Głazunowa i Maurice’a Kellera) oraz Eunice z muzyką Nikołaja Szczerbaczowa i librettem wg epizodów z powieści Quo vadis Sienkiewicza. W sezonie 1910/11 odbyło się parę przedstawień baletowych, zrealizowanych przez zaproszonego do zespołu czeskiego baletmistrza i choreografa Augustina Bergera. Natomiast 10 III 1913 miała miejsce polska premiera baletowa Szeherezady Rimskiego-Korsakowa (wg suity symfonicznej pod tym samym tytułem) pod dyrekcją Pietra Ciminiego, w choreografii Piotra Zajlicha (wg Michaiła Fokina) i scenografii Stanisława Jasińskiego (wg Leona Baksta). Warszawska Szeherezada została wystawiona w niespełna trzy lata po słynnej prapremierze paryskiej (4 VI 1910) w wykonaniu Baletów Rosyjskich Sergiusza Diagilewa w choreografii Fokina i scenografii Baksta.

Rozważania nad działalnością warszawskiej sceny operowej i baletowej wyłącznie z punktu widzenia sytuacji politycznej byłyby skazane na niechybne uproszczenie. Zrozumiała i umotywowana była obrona polskiego dobra publicznego, upominanie się na łamach prasy o polski repertuar i o popieranie polskich artystów czy protesty przeciw ograniczeniom cenzury i patriotyczne wystąpienia przeciw narzuconemu zwierzchnictwu Warszawskich Teatrów Rządowych. Niejednokrotnie jednak pozytywistyczna ideologia nastawiona na służbę społeczną, podtrzymywanie jedności narodowej i sztukę ku „pokrzepieniu serc” prowadziła do ksenofobicznego odgradzania się od kultury europejskiej i wartości uniwersalnych. Włoski, a zwłaszcza rosyjski czy niemiecki repertuar operowy stawał się przy takim myśleniu czynnikiem zagrażającym korzeniom etniczno-plemiennym, „swojskości” i polskiej tradycji. Z perspektywy czasu uwidoczniają się natomiast niewątpliwe osiągnięcia Opery warszawskiej, nieustępującej w latach szczytowego rozwoju scenom europejskim. Trzeba przy tym wziąć pod uwagę, że żadna scena operowa nie była poświęcona wyłącznie rodzimej twórczości, a polski repertuar operowy był wówczas niezmiernie szczupły. Wszystkie bardziej (i mniej) wartościowe dzieła operowe polskich kompozytorów drugiej połowy XIX i początków XX wieku miały swe premiery na scenie warszawskiej bądź lwowskiej. Nie utrzymywały się jednak w repertuarze ani Paderewskiego Manru, ani Maria (tak Melcera, jak i Statkowskiego), ani opery i balet Noskowskiego. Postawa niechęci wobec cudzoziemszczyzny, połączona z otwartą wrogością wobec modernistycznych prądów w sztuce, musiała doprowadzić do konfliktu między grupą warszawskich pozytywistów a młodymi kompozytorami. Z drugiej strony pojawił się rozdźwięk między zwolennikami narodowej sceny operowej a przeciętną publicznością warszawską, która stroniła od Teatru Wielkiego, masowo kierowała się natomiast ku warszawskiej scenie operetkowej. Niekoniecznie oznaczało to brak patriotyzmu, o czym najlepiej świadczyły wydarzenia lat 1905-1907, raczej decydował niewyrobiony smak odbiorców.

2.2. Operetka warszawska

Już w drugiej połowie XIX wieku pojawiły się na scenie warszawskiej operetki Jacques’a Offenbacha, Franza Suppégo, Johanna Straussa syna, Karla Zellera i wielu innych kompozytorów, w tym także polskich, jak Stanisław Duniecki (Pokusa i Paziowie królowej Marysieńki)[41]. Scena operetkowa mieściła się najpierw w Teatrze Wielkim, potem kolejno w Teatrze Małym, a w miesiącach letnich w Letnim i w Nowym. W 1901 roku otrzymała do dyspozycji nowo wybudowany gmach Teatru Nowości, z centralnym ogrzewaniem i oświetleniem elektrycznym. Właściciel i projektant budynku, Feliks Antoni Stępiński wydzierżawił go Warszawskim Teatrom Rządowym i tam odbywały się do 1915 roku wszystkie przedstawienia operetkowe. Dyrektorem został w 1890 roku Ludwik Śliwiński, który okazał się znakomitym antreprenerem; potrafił zadbać zarówno o różnorodny, bogaty repertuar, jak o widowiskową i muzyczną stronę przedstawień, a przy tym operetka była jedynym działem Warszawskich Teatrów Rządowych, który przynosił zyski, pokrywając niedobory innych działów. Śliwiński otrzymywał za to od WTR dodatkowe gratyfikacje i nagrody. W repertuarze Teatru Nowości w latach 1901-1914 Witold Filler wyliczył 81 premier[42], przy czym na jeden rok przypadało od 5 do 9 przedstawień premierowych. Królowały w Warszawie operetki Jacques’a Offenbacha, znane z poprzednich lat, ale ukazywane w nowej inscenizacji i zawsze popularne. Na początku XX wieku przebojami światowymi stały się operetki Franza Lehára, poczynając od Druciarza (1904) do najmodniejszych: Wesołej wdówki (1906), Hrabiego Luxemburga (1910) i Cygańskiej miłości (1910). Nieśmiertelne były, oczywiście, operetki Johanna Straussa: Wiedeńska krew, Zemsta nietoperza i Baron cygański. Wprowadzał ponadto Śliwiński wszystkie aktualności operetkowe tych lat, m.in.: Lizystratę, Wenus w Warszawie i Gri-gri Paula Linckego, Dziewczynę z fiołkami Josefa Hellmesbergera, Krysię leśniczankę (Förster-Christel) Georga Jarno, Mikada Arthura Sullivana. Inny, modny węgierski kompozytor operetkowy, Imre Kálmán, był reprezentowany Manewrami jesiennymi (1910). Rzadko pojawiały się nazwiska polskich kompozytorów: dwukrotnie Wincenty Rapacki syn (Pajacyki, Chwila szczęścia) oraz Aleksander Wiliński (Zaza). Właśnie w tym czasie największego powodzenia operetki w Warszawie i we Lwowie skomponował Karol Szymanowski swoją Loterię na mężów do libretta Juliana Krzewińskiego[43], jednakże nigdy nie zdecydował się na złożenie partytury w teatrze[44].

Gwiazdami operetki warszawskiej były: Adolfina Zimajer (1852-1939), Wanda Manowska, Wiktoria Kawecka, Michalina Święcka, Lucyna Messal (1886-1960), Kazimiera Niewiarowska, Mieczysława Ćwiklińska. Spośród panów zabłysnęli: Rufin Morozowicz, Józef Redo i Wincenty Rapacki syn (1865-1943).

Witold Filler[45] zwraca uwagę, że na styku operetki, ofenbachowskiego kankana, walca straussowskiego oraz polki Sonnenfelda i kujawiaków Noskowskiego „szukać należy początków tworzenia się muzyczno-teatralnej kultury masowej w Warszawie” u progu XX wieku.

2.3. Filharmonia Warszawska

Założenie Filharmonii Warszawskiej miało podstawowe znaczenie w rozwoju kultury muzycznej Warszawy. Wyznaczyło cezurę, oddzielającą XIX-wieczne polskie życie muzyczne od jego nowoczesnych form. Towarzystwo Akcyjne pn. „Filharmonia Warszawska. Spółka Akcyjna” powstało w 1899 roku, a jego celem było zbudowanie gmachu, stworzenie stałej orkiestry symfonicznej i organizacja koncertów. 21 lipca tegoż roku statut Spółki został zatwierdzony przez władze rządowe w Petersburgu. Prezesem Zarządu wybrano Leopolda Kronenberga, wiceprezesem Stefana Lubomirskiego, a akcjonariuszami stali się wybitni przedstawiciele arystokracji i burżuazji warszawskiej, znani naukowcy i artyści. Dyrektorem artystycznym i pierwszym dyrygentem mianowano Emila Młynarskiego, drugim dyrygentem Karola Prohazkę, a dyrektorem zarządzającym Aleksandra Rajchmana[46]. Inauguracyjny koncert odbył się 5 listopada 1901 roku w nowym gmachu, a orkiestrą Filharmonii Warszawskiej dyrygował Emil Młynarski. W programie znalazły się następujące utwory: kantata uroczysta Władysława Żeleńskiego Żyj pieśni na baryton, chór i orkiestrę do słów Or-Ota (Artura Oppmana), I Symfonia d-moll op. 17 Zygmunta Stojowskiego, uwertura Bajka Stanisława Moniuszki, Koncert fortepianowy a-moll op. 17 Ignacego Paderewskiego (w wykonaniu kompozytora), poemat symfoniczny Step op. 66 Zygmunta Noskowskiego oraz utwory Chopina w wykonaniu Paderewskiego: Ballada As-dur op. 47, Nokturn G-dur op. 37 nr 2, Mazurek fis-moll op. 59 nr 3 i Polonez As-dur op. 53. W wykonaniu kantaty Żeleńskiego, specjalnie zamówionej na ten koncert, brał udział Wiktor Grąbczewski (baryton) oraz połączone chóry warszawskiej i łódzkiej „Lutni”.

Okres 1901-1904, związany z działalnością Emila Młynarskiego – pomimo różnych zastrzeżeń ze strony krytyki i niektórych kompozytorów (m.in. Karłowicza) – powszechnie uznaje się za sukces współtwórców Filharmonii i jej pierwszego dyrygenta. Doświadczony już w pracy z orkiestrą, gdyż od 1898 roku prowadził orkiestrę Opery warszawskiej i organizował z nią stałe koncerty muzyki symfonicznej, rozpoczął działalność z rozmachem, tak pod względem podejmowanych zadań, jak repertuaru i udziału solistów, nierzadko zapraszanych z zagranicy. Orkiestra liczyła wówczas 75 osób, przy czym wielu spośród jej członków zapraszano z innych miast, gdyż w Warszawie brakowało instrumentalistów, zwłaszcza z grupy instrumentów dętych[47]. Koncertmistrzem był Jan Buchtele, pochodzący z Pragi. W orkiestrze grali m.in.: Paweł Kochański (I skrzypce, solista), Józef Ozimiński, Henryk Opieński, Grzegorz Fitelberg (II skrzypce). W 1902 roku pod kierownictwem Opieńskiego powstał chór, który jednak był zaangażowany na stałe jedynie przez dwa sezony. W tym samym roku utworzono kwartet smyczkowy w składzie: J. Buchtele, P. Kochański, E. Młynarski, Fryderyk Waszke. Poza piątkowymi koncertami abonamentowymi odbywały się bardziej elitarne koncerty wtorkowe oraz koncerty popularne w soboty, niedziele i święta. Raz w miesiącu urządzano wieczory kameralne. Ponadto w okresie letnim orkiestra występowała w Dolinie Szwajcarskiej. Repertuar był bogaty i obejmował dzieła muzyki klasycznej i romantycznej po modernistyczną współczesność. Na jednym z koncertów pierwszego sezonu (21 III 1902) Młynarski prowadził IX Symfonię Ludwiga van Beethovena. W programach znajdowały się utwory kompozytorów polskich: Chopina, Moniuszki, Wieniawskiego, Paderewskiego, Romana Statkowskiego, a ponadto dzieła m.in. Hectora Berlioza, Roberta Schumanna, Franza Liszta, Piotra Czajkowskiego, Vincenta d’Indy’ego, Césara Francka, Richarda Wagnera, Richarda Straussa, Gustava Mahlera, Antona Brucknera, Johannesa Brahmsa, Antonína Dvořáka. Debiutowali też w Filharmonii młodzi kompozytorzy: Witold Maliszewski, Mieczysław Karłowicz, Grzegorz Fitelberg, Juliusz Wertheim (koncert kompozytorski 21 I 1903), Mikalojus Čiurlionis (1875-1911). W pierwszych sezonach Młynarski organizował koncerty kompozytorskie, m.in. w 1902 roku: Zygmunta Stojowskiego (9 I), Zygmunta Noskowskiego (25 II), Władysława Żeleńskiego (17 IV), Edvarda Griega (22 IV); w 1903 roku: Richarda Straussa (3 I), powtórnie Griega (14 IV), Ruggiera Leoncavalla (28 IV)[48]. Orkiestra wyjeżdżała też na gościnne występy, m.in. do Paryża (29 III 1903), do Lwowa i do Krakowa (5 X i 6 X 1903), a w sezonie 1904/1905 w miesiącach letnich koncertowała na Łotwie – w Rydze i w kurortach pod Rygą. Występowali w Warszawie znani soliści, m.in. pianiści: Maria Teresa Carreño (1853-1917), Aleksander Michałowski (1851-1938), Maurycy Rosenthal (1862-1946), Juliusz Wertheim (1880-1928), Raoul Pugno (1852-1914), Henryk Melcer (1869-1928); skrzypkowie: Leopold Auer (1845-1930), Stanisław Barcewicz (1858-1929), Fritz Kreisler (1875-1962), Eugène Ysaÿe (1858-1931), Paweł Kochański (1887-1934); śpiewacy: Aleksander Bandrowski, Salomea Kruszelnicka, Aleksander Myszuga (1853-1922), Adam Didur, Gemma Bellincioni (1864-1950), Mattia Battistini (1857-1928); organista Charles-Maria Widor (1844-1937); dyrygenci: Edvard Grieg (1843-1907), Ruggiero Leoncavallo (1857-1919), Richard Strauss (1864-1949) oraz Arthur Nikisch (1855-1922) z orkiestrą Berliner Philharmoniker.

Do szczególnych akcji podjętych przez Filharmonię należał konkurs ufundowany przez Konstantego Wołłodkowicza (1827-1909) na operę Maria z librettem opartym na powieści poetyckiej Antoniego Malczewskiego. W skład jury wchodzili: Leopold Kronenberg, Emil Młynarski, Zygmunt Noskowski, Jan Reszke i Władysław Żeleński. Jak wynika z protokołu konkursowego, zwycięzcą został Roman Statkowski[49], a jego Marię wykonano w Teatrze Wielkim 1 III 1906 roku. Do konkursu przystąpili ponadto: Henryk Opieński, Józef Małecki i Karol Paweł Rostworowski (1874-1927; w protokole w skrócie: „K. Rostworow.”)[50]. Inną ciekawą inicjatywą był koncert historyczny dawnej muzyki polskiej, zorganizowany staraniem Aleksandra Polińskiego.

Począwszy od września 1904 roku Młynarski piastował także stanowisko dyrektora Instytutu Muzycznego w Warszawie. Spowodowało to pomiędzy nim a zarządzającym Filharmonią Aleksandrem Rajchmanem konflikt, który w końcu doprowadził do rezygnacji Młynarskiego z funkcji pierwszego dyrygenta[51]. Listy Romana Statkowskiego do Emila Młynarskiego, opublikowane przez Grzegorza Zieziulę[52], wskazują, że spór ten chwilami był burzliwy. Na początku sezonu Rajchman udzielił Młynarskiemu urlopu do końca roku na wyjazd do Paryża, a stanowisko pierwszego dyrygenta objął Ludvík Čelanský; Młynarski po powrocie dyrygował nadal w Filharmonii od stycznia do marca 1905, zaś w kwietniu ponownie wyjechał do Paryża, złożywszy rezygnację z dotychczasowej funkcji. Stanowisko dyrektora artystycznego przyjął wówczas Zygmunt Noskowski, a pierwszym dyrygentem został Emil Nikolaus von Rezniček (1860-1945). Roman Statkowski w liście do Młynarskiego z 29 IV 1905 pisał o konflikcie z Rajchmanem:

Że sympatie powszechne są po Twojej stronie, o tym mówić zbyteczne. Wielu żałuje taniej awantury jako nieprzystojnej dla „Dyrektora Konserwatorium”.

W dalszym ciągu listu Statkowski wyraża opinię, że Młynarski nie powinien zrezygnować z Konserwatorium, gdyż

byłoby to kapitulacją przed R. i jego partyzantami. [...] Ja bym sobie na Twoim miejscu zrobił ucieszne widowisko z ambarasu, jaki mieć będzie Filharmonia w wyszukaniu dyrygenta wielkich koncertów”[53].

W następnym liście Statkowski cytuje satyryczny wierszyk, jaki się ukazał w czasopiśmie „Mucha” (Kwalifikacja na dyrektora Filharmonii)[54]. A oto, co na ten temat miał do powiedzenia Mieczysław Karłowicz:

Tymczasem uprawiamy bitwy improwizowane: o mały włos nie potłukli się Rajchman z Młynarskim przed ustąpieniem tego ostatniego z Filharmonii; teraz urządzają sądy honorowe. Wczoraj śpiewak Sienkiewicz wytłukł Rajchmana w asystencji Kos[s]obudzkiego. O co im poszło – nie wiem. Ciężkie czasy przyszły na zacnego pana Aleksandra, zresztą zarobił sobie na nie”[55].

Czasy rzeczywiście przyszły ciężkie, nie tylko z powodu rozgrywek personalnych i osobistych porachunków. Wrzenie rewolucyjne roku 1905 przyniosło tak w Rosji, jak w Królestwie Polskim kryzys ekonomiczny, który jeszcze pogorszył i tak fatalną sytuację finansową Filharmonii. 4 V 1905 roku orkiestra Filharmonii wzięła udział w strajku powszechnym, a 5 XI tegoż roku w demonstracji zorganizowanej przez Narodową Demokrację. W latach 1905-1906 niektóre koncerty przybierały postać patriotycznych manifestacji, m.in. w grudniu 1905 miał miejsce koncert „chorałów narodowych” w układzie Noskowskiego[56].

Próbując szukać środków zaradczych, Rajchman w latach 1905-1907 zmienił ofertę programową, zwiększając liczbę koncertów popularnych, co wywoływało niezadowolenie muzyków i ostrą krytykę prasową, zarzucającą mu schlebianie najniższym gustom. Wprawdzie koncerty Spółki Nakładowej Młodych Kompozytorów Polskich w 1906 i 1907 roku były wydarzeniami artystycznymi wysokiej rangi, ale nie należały do inicjatyw Filharmonii, finansował je bowiem Władysław ks. Lubomirski, opłacając wynajem sali i orkiestrę. Koncerty te pogłębiły zresztą tylko antagonizmy między dyrekcją Filharmonii i częścią prasy a kompozytorami. Jesienią 1907 roku Filharmonia objęła zarząd nad Operą warszawską na dwa sezony po decyzji zamknięcia jej na cały rok, zwolnienia personelu i wyjeździe dyrektora Vittoria Podestiego. Fuzja ta nie uratowała jednak ani Opery, ani Filharmonii. Nie przyniosły też rezultatu starania (spóźnione) o współpracę Filharmonii i Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Kampania prasowa i protest 28 muzyków, ogłoszony w „Gońcu Porannym” (1908 nr 238) i w „Nowej Gazecie” (1908 nr 239), wskazywały na szkodliwą działalność Rajchmana, uzurpującego sobie prawa również do kierownictwa artystycznego Filharmonii, a nie tylko administracyjnego. W końcu Zarząd Spółki Filharmonia Warszawska z bankierem Piotrem Wertheimem na czele oskarżył Rajchmana o prowadzenie rabunkowej gospodarki i o nadużycia finansowe[57]. We wrześniu 1908 roku Rajchman odszedł z Filharmonii i wyjechał do Paryża. Do dymisji podał się również Zygmunt Noskowski.

W nowym sezonie 1908/1909 dyrektorem artystycznym mianowano Henryka Melcera, na stanowisku pierwszego dyrygenta pozostawał nadal Emil Rezniček, jego zastępcami zostali Ignacy Cielewicz i Grzegorz Fitelberg (prowadził w sezonie 12 koncertów), zaś funkcję dyrektora zarządzającego objął Kazimierz Leśkiewicz. Fatalna sytuacja finansowa spowodowała, że gmach Filharmonii miał być wystawiony na licytację. Pomocy udzielili wówczas mecenasowie sztuki – Leopold baron Kronenberg, Władysław ks. Lubomirski i Maurycy hr. Zamoyski – ratując najbliższy sezon Filharmonii. Rozwiązanie takie wystarczyło jednak na krótko. Już w następnym sezonie nastąpiły zmiany. Na mocy kontraktu, począwszy od 15 X 1909 do 1 V 1910 roku, Władysław Lubomirski podjął się finansowania orkiestry, przejął też zarządzanie gmachem z prawem wydzierżawienia sali na projekcje filmowe, przy czym nazwę „Filharmonia Warszawska” zmieniono na „Warszawska Orkiestra Symfoniczna Władysława ks. Lubomirskiego”. Pierwszym dyrygentem i dyrektorem artystycznym został Grzegorz Fitelberg. W następnym sezonie (1910/1911) nastąpiła kolejna zmiana; orkiestra przyjęła nazwę Warszawska Orkiestra Symfoniczna i prowadziła samodzielną działalność, nadal z Fitelbergiem na stanowisku pierwszego dyrygenta i dyrektora artystycznego; drugim dyrygentem został Józef Ozimiński. Były to najciekawsze sezony, zarówno pod względem repertuaru, jak doboru gościnnie występujących solistów, wśród których znajdowali się m.in. pianiści: Józef Śliwiński (1865-1930), Artur Rubinstein (1887-1982), Raoul Pugno, Maurycy Rosenthal, Leopold Godowski (1870-1938), Siergiej Rachmaninow (1873-1943), Wilhelm Backhaus (1884-1969); skrzypkowie: Efrem Zimbalist (1889-1985), Eugène Ysaÿe, wiolonczelista Pablo Casals (1876-1973). Obok klasyki europejskiej Fitelberg wprowadzał do repertuaru symfonie Brucknera i Mahlera, utwory Maxa Regera, Richarda Straussa, Jeana Sibeliusa, Siergieja Rachmaninowa, Richarda Wagnera. Zwracał jednak szczególną uwagę na polską muzykę współczesną, prowadząc wykonania utworów Noskowskiego (Morskie Oko, Symfonia „Od wiosny do wiosny”, Step), Paderewskiego, Młynarskiego, Karłowicza (Symfonia „Odrodzenie”), Różyckiego (Anhelli), Statkowskiego, Opieńskiego (poemat symfoniczny Lilla Weneda), Piotra Rytla (poemat symfoniczny Grażyna). W 1909 roku miały też miejsce prawykonania nowych utworów Szymanowskiego: I Symfonii f-moll op. 15 (26 III) oraz Sonaty d-moll na skrzypce i fortepian op. 9 zagranej przez Pawła Kochańskiego i Artura Rubinsteina (3 IV). Na benefisowym koncercie Fitelberga (7 IV 1911) została wykonana II Symfonia op. 19 Szymanowskiego obok Wariacji na orkiestrę Adolfa Gużewskiego, Ballady na fortepian Różyckiego (w wykonaniu Artura Rubinsteina) i Pieśni o sokole Fitelberga. Po tym koncercie Fitelberg zrezygnował z dalszego zatrudnienia, wywołując tym ogólne zdziwienie, lecz powody jego odejścia nie były wyjaśnione w prasie. Magdalena Dziadek podaje, że przyczyna tkwiła w wymuszonym przez środowiska Narodowej Demokracji zwolnieniu z orkiestry muzyków „obcego” pochodzenia (tzn. żydowskiego). Fitelberg uległ presji, lecz z kolei spowodowało to bojkot koncertów ze strony publiczności żydowskiej[58]. Nie była to dla dyrygenta sytuacja komfortowa, już wtedy zapewne pomyślał o wyjeździe za granicę, a pod koniec roku prowadził koncerty w Wiedniu i Berlinie.

W nowym sezonie (1911/1912) muzycy orkiestry założyli Zrzeszenie Orkiestry Filharmonii Warszawskiej, które zamierzało dalej prowadzić działalność koncertową, korzystając nadal z dotychczasowej sali w dniach, gdy nie była zajmowana na seanse filmowe. Dyrektorem i pierwszym dyrygentem mianowano Zdzisława Birnbauma (1878-1921), drugim dyrygentem został Józef Ozimiński (1877-1945). Birnbaum był znakomitym i doświadczonym muzykiem; zanim przeszedł do Warszawy, kierował m.in. orkiestrą w Lozannie, a później był pierwszym dyrygentem w Manhattan Opera House w Nowym Jorku. W Filharmonii Warszawskiej w doborze repertuaru poszukiwał równowagi między muzyką klasyczno-romantyczną a utworami współczesnymi oraz między muzyką polską a obcą. Już na początku jego dyrekcji w listopadzie 1911 roku obchodzono jubileusz dziesięciolecia Filharmonii Warszawskiej, zaś w grudniu Ferruccio Busoni wykonał Koncert Es-dur oraz dzieła fortepianowe Liszta z okazji setnej rocznicy jego urodzin. Ponadto w tym sezonie wystąpili: Wanda Landowska (1877-1959), Fritz Kreisler, Eugène Ysaÿe, Mattia Battistini, młodociany Józio (Jascha) Heifetz (1901-1987). Rok później w listopadzie i grudniu występowali: powtórnie Busoni, Jacques Thibaud (1880-1953), Józef Turczyński (1884-1953), Jerzy Żurawlew (1887-1980), Henryk Melcer, Maurycy Rosenthal. 17 listopada obchodzono w Filharmonii jubileusz Władysława Żeleńskiego. Birnbaum wprowadzał też do programów utwory młodych kompozytorów polskich. 22 stycznia 1912 roku odbył się koncert kompozytorski Ludomira Różyckiego, a pod koniec roku w grudniu wykonano po raz pierwszy jego poemat symfoniczny Król Kofetua. Wśród innych prawykonań dzieł polskich kompozytorów należy odnotować szeroko reklamowane oratorium Feliksa Nowowiejskiego Quo vadis z librettem wg Henryka Sienkiewicza (12 III 1912), poemat symfoniczny Don Quichote Eugeniusza Morawskiego (12 IV 1912), Koncert c-moll Melcera (30 X 1912) w wykonaniu kompozytora oraz Fantazję symfoniczną Zdzisława Jachimeckiego (15 II 1913). Znacznym wydarzeniem był pierwszy występ w Warszawie Alfreda Cortota (28 II 1913), który wykonał IV Koncert c-moll op. 44 Saint-Saënsa. Jak zwykle wielkim świętem, wręcz manifestacją patriotyczną stały się dwa koncerty Paderewskiego (28 i 30 III 1913); na pierwszym wystąpił z Koncertem f-moll Chopina, zaś na recital złożyły się utwory Bacha, Beethovena, Chopina, Liszta, Wagnera w transkrypcji Liszta oraz Stojowskiego. Z kolei Józef Ozimiński na jednym z koncertów (5 III 1913) grał Symfonię hiszpańską Edouarda Lalo oraz Romans na skrzypce i fortepian op. 23 Karola Szymanowskiego (prawykonanie). W nowym sezonie 1913/1914 wizytę w Warszawie złożył sędziwy 79-letni Camille Saint-Saëns, który zamiast zapowiedzianego własnego V Koncertu fortepianowego F-dur op. 103 zagrał fantazję Africa op. 89 na fortepian i orkiestrę oraz szereg utworów solowych, zaś w drugiej części dyrygował II Symfonią a-moll oraz dwoma fragmentami z muzyki do dramatu Eugène Brieux La foi op. 130, na bis orkiestra wykonała La danse macabre. Kolejnym wydarzeniem stał się koncert Siergieja Rachmaninowa (30 X), na którym publiczność usłyszała jego II Koncert fortepianowy c-moll oraz kilka utworów solowych. Powtórnie wystąpił w Filharmonii 23 stycznia 1914 wykonując swój III Koncert fortepianowy d-moll. Na listopad 1913 roku przypadła uroczystość 35. rocznicy podjęcia działalności pianistycznej przez Henryka Melcera. Artysta wykonał podczas jednego koncertu (4 XI) aż 34 utwory. W listopadzie i w grudniu grali ponadto w Filharmonii: Eugène Ysaÿe, Artur Rubinstein (dwukrotnie) i Jacques Thibaud. Rubinstein wykonał m.in. II Sonatę fortepianową A-dur op. 21 Szymanowskiego (3 XII 1913). Owacyjnie przyjmowano Fitelberga na koncercie kompozytorskim (6 II 1914), w którego programie znalazły się: Pieśń o sokole op. 18, Rapsodia polska i obraz muzyczny W głębi morza.

W latach 1910-1914 funkcjonował przy Filharmonii kwartet smyczkowy o zmiennym składzie: w 1910 roku grali w nim: P. Kochański, Wojciech Dłutowski, Józef Wenty, Eli Kochański (1888-1940), w 1911: Wojciech Dłutowski, Wacław Brzeziński, Adam Kmieć, Kazimierz Butler, w 1913: Józef Ozimiński, Adam Andrzejowski (1880-1920), Józef Wenty, Eli Kochański[59].

Wydawałoby się, że okres dyrekcji Birnbauma był wyjątkowo spokojny, a współpraca z zespołem układała się harmonijnie. Niestety, znakomity dyrygent ustąpił z zajmowanego stanowiska jeszcze przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Prawdopodobnie przyczyniły się do tego wydarzenia towarzyszące wizycie w Filharmonii (7 IV 1913) słynnego rosyjskiego dyrygenta, Wasilija Safonowa (1852-1918). Niespodziewanie przed koncertem zastrajkowali polscy członkowie orkiestry, wskutek czego zdekompletowany zespół nie mógł wykonać pełnego programu. Przyczyną owego strajku mógł być bojkot koncertu Safonowa albo zatargi z Birnbaumem, świetnym dyrygentem, ale człowiekiem nerwowym i popędliwym. Zapewne więc wina tkwiła po obu stronach. Tak czy owak Birnbaum podał się w kwietniu do dymisji. Na benefisowym koncercie (29 IV 1913) umieścił w programie Powracające fale Karłowicza, Symfonię d-moll Schumanna oraz w drugiej części Die erste Walpurgisnacht (Noc Walpurgi) na głosy solowe, chór i orkiestrę op. 60 Mendelssohna do tekstu Goethego w tłumaczeniu Birnbauma (można było dopatrywać się w tytułach utworów aluzji do zaistniałej sytuacji). Wkrótce potem Birnbaum wyjechał do Londynu. Kłótnię, jaka miała miejsce pomiędzy dyrygentem a zarządem Filharmonii i Józefem Ozimińskim – podobnie jak poprzednio w przypadku Rajchmana – opisano w wierszyku zamieszczonym w satyrycznym piśmie, tym razem w „Sowizdrzale” (3 V 1914)[60].

28 kwietnia odbył się jeszcze koncert kompozytorski Ludomira Rogowskiego (1881-1954), który w latach 1912-1914 pracował w Warszawie jako dyrektor muzyczny w nowo powstałym Teatrze Nowoczesnym. Pod batutą Rogowskiego wykonano Suitę białoruską, obraz symfoniczny Obłoki na tenor solo, chór męski i orkiestrę oraz cykl Obrazki mojej córki na orkiestrę. W wykonaniu wzięli udział: Ignacy Dygas (tenor) i chór męski „Harfa”. Patriotyczna postawa Rogowskiego, którą wielokrotnie manifestował w swoich artykułach, powodowała, że krytyka przyjmowała go z uznaniem jako tego, który „tworzy w duchu muzyki ojczystej”[61].

Tak zakończył się sezon 1913/1914, ostatni przed wybuchem wojny.

2.4. Instytut Muzyczny Warszawski

Otwarty 26 stycznia 1861 roku w Warszawie Instytut Muzyczny pełnił od początku swego istnienia ważną funkcję w życiu artystycznym stolicy, zarówno jako zakład pedagogiczny, jak i placówka organizująca różnego typu imprezy koncertowe[62]. Organizacja uczelni wzorowana była na europejskich konserwatoriach muzycznych. Pierwszym dyrektorem Instytutu był Apolinary Kątski (1861-1879), a po nim funkcję tę sprawował Aleksander Zarzycki (1879-1887). Od stycznia 1888 do końca roku 1903 Instytutem kierowała Rada Pedagogiczna, w skład której wchodzili: Rudolf Strobl (przewodniczący) oraz Stanisław Barcewicz, Gustaw Roguski (1839-1921), Julian Stattler (1844-1901) i Paweł Schlötzer (1842-1898). W czerwcu 1891 roku prezesem Rady został Rosjanin, Mikołaj Kapher. Po kilku latach, w grudniu 1903 roku podał się on do dymisji i wyjechał do Petersburga. Rada Pedagogiczna doprowadziła do końca rok szkolny, zakończony popisem uczniów, z udziałem szkolnej orkiestry, którą dyrygował Zygmunt Noskowski. Powołano wówczas na wniosek Komitetu Nadzorczego nową Radę Pedagogiczną, którą stanowili: Gustaw Roguski (inspektor), Marek Zawirski, Aleksander Różycki (1845-1914), Michał Marian Biernacki (1855-1936) i Stanisław Judycki. O mianowaniu nowego dyrektora miała zadecydować Rada Nadzorcza w porozumieniu z generałem-gubernatorem Michaiłem Czertkowem. W okresie letnim trwały m.in. pertraktacje z Leošem Janáčkiem, gdyż władze początkowo nie brały pod uwagę polskich kandydatów z grona pedagogów Instytutu. Po rezygnacji Janáčka z ubiegania się o to stanowisko zgłosili się dwaj chętni: Zygmunt Noskowski oraz Emil Młynarski. Pierwszy z nich miał poparcie środowiska, drugi jako przybysz z Rosji nie zyskał popularności z powodu „kosmopolitycznej” postawy, jednakże był doświadczonym muzykiem o wysokiej pozycji, w dodatku dyrektorem Filharmonii. Noskowski, chociaż uważał, że to jemu się należy stanowisko dyrektora, wycofał swoją kandydaturę. Młynarski otrzymał nominację począwszy od 1 września 1904 roku, a objął stanowisko 16 września. Nie przewidział wszakże perturbacji z Aleksandrem Rajchmanem, w wyniku których był zmuszony odejść z Filharmonii. Trudno przypuszczać, by perspektywa wyłącznej pracy w Instytucie Muzycznym go zadowalała, toteż częściej wyjeżdżał za granicę, niż urzędował jako dyrektor. Nie wprowadził większych zmian w strukturze Instytutu, ale jednym z pierwszych jego posunięć było przyjęcie już w 1904 roku Romana Statkowskiego na profesora historii muzyki. Młynarski awansował też Marka Zawirskiego i Aleksandra Różyckiego, później też Ludwika Ursteina, na profesorów wyższych klas fortepianu.

Począwszy od jesieni 1904 roku w Królestwie Polskim wzmogły się ruchy rewolucyjne. Coraz częściej wybuchały strajki, mnożyły się manifestacje uliczne i zbrojne demonstracje kończące się atakami policji. Do rozruchów i strajku robotników dołączyła się w 1905 roku młodzież warszawskich szkół średnich i szkół wyższych. Trwał bojkot szkół rosyjskich. Pod koniec lutego nakazano zamknięcie wszystkich szkół średnich, również w Instytucie Muzycznym zawieszono zajęcia, a szkołę zamknięto. Jesienią 1905 roku reskryptem carskim szkoły prywatne otrzymały prawo używania języka polskiego. Instytut Muzyczny wznowił zajęcia w roku szkolnym 1905/1906, zaś Młynarski pozostawał na stanowisku dyrektora Instytutu do końca roku szkolnego 1906/1907; prawdopodobnie już na jesieni złożył rezygnację w związku z wyjazdem na koncerty do Londynu. Komitet Nadzorczy Instytutu rozpoczął w grudniu pertraktacje z Ignacym Paderewskim o objęcie dyrekcji. Mistrz wstępnie propozycję przyjął, jednakże przedstawił szereg warunków, których nie zaakceptowały władze Petersburga. Dyrektorem począwszy od 15 października 1910 roku został więc Stanisław Barcewicz, profesor Instytutu od 1886 roku. W tym czasie zmienił się nieco skład personalny uczelni. Jeszcze za dyrekcji Młynarskiego do grona pracowników wszedł Aleksander Poliński, który prowadził zajęcia z historii muzyki polskiej. Po śmierci Zygmunta Noskowskiego (1909) klasę kompozycji oraz instrumentacji przejął Roman Statkowski, ponadto nadal wykładał historię muzyki. Klasę śpiewu operowego otrzymał w roku szkolnym 1909/1910 Józef Chodakowski. Poza nimi do współpracowników Barcewicza należeli m.in: Józef Jarzębski (1878-1955), Romuald Aust, Bonifacy Szałowski (1868-1923), Eli Kochański, Aleksander Michałowski, Konstanty Heintze (1889-1932), Katarzyna Jaczynowska (1873-1920), Piotr Rytel (1884-1970), Henryk Opieński, Jerzy Żurawlew, Piotr Maszyński (1855-1934), Bolesław Kamaszewski, Zygmunt Singer, Mieczysław Surzyński (1866-1924)[63]. Instytut Muzyczny organizował coroczne popisy, z których największe znaczenie w latach poprzedzających pierwszą wojnę światową miały występy uczniów klasy operowej Józefa Chodakowskiego. Odbywały się one w Teatrze Wielkim, a prezentowano na nich fragmenty oper (Faust Gounoda, Don Giovanni i Uprowadzenie z seraju Mozarta, Traviata, Rigoletto i Aida Verdiego, Halka Moniuszki, Marta Flotowa).

Do zasług profesorów Instytutu Muzycznego należało też opublikowanie podręczników w serii: „Biblioteka Teoretyczna Warszawskiego Konserwatorium Muzycznego”. Autorami ich jeszcze w XIX wieku byli: Gustaw Roguski, Władysław Żeleński, Zygmunt Noskowski, Marek Zawirski. W pierwszych dekadach XX wieku ukazały się dalsze: Michała Biernackiego Zasady muzyki (Warszawa 1901, 1912), Aleksandra Polińskiego Dzieje muzyki polskiej w zarysie (Warszawa 1907), Adolfa Gużewskiego Treściwy kurs instrumentacji (Warszawa 1911), Henryka Opieńskiego Dzieje muzyki powszechnej w zarysie (Warszawa 1912), Tadeusza Joteyki Zasady muzyki. Podręcznik dla szkół muzycznych (Warszawa 1914) i Historia muzyki polskiej i powszechnej w zarysie (Warszawa 1916). Również Roman Statkowski opracował skrypt do historii muzyki (1909, nieopublikowany, rękopis powielony w WTM).

Siedzibą Instytutu Muzycznego Warszawskiego od początku jego istnienia był zamek Ostrogskich. Po kilkudziesięciu latach jego pomieszczenia stały się zbyt ciasne dla rozwijającej się uczelni. W 1913 roku przy południowej stronie zamku rozpoczęto budowę nowego gmachu projektu Stefana Szyllera, zwróconego fasadą w kierunku ul. Okólnik. Poświęcenie nowego budynku odbyło się 1 listopada 1915 roku. W czasie powstania warszawskiego gmach, wówczas już Konserwatorium, został zniszczony, a po 1945 jego pozostałości rozebrano.

2.5. Warszawskie Towarzystwo Muzyczne (WTM)

Zorganizowane w 1870 roku, a formalnie zatwierdzone 15 stycznia 1871 roku, WTM w latach 1900-1914 kontynuowało nieprzerwanie swą działalność w zakresie organizacji koncertów, prowadzenia szkoły muzycznej oraz gromadzenia zbiorów archiwalnych i pamiątek dotyczących kompozytorów polskich[64]. Wyraźną cezurą w dziejach stowarzyszenia był rok 1902, kiedy długoletni i zasłużony dyrektor muzyczny Zygmunt Noskowski podał się do dymisji wraz z ówczesnym zarządem, na którego czele stał prezes Julian Adolf Święcicki. Do nowego zarządu weszli: Michał Biernacki jako dyrektor muzyczny, Franciszek Brzeziński (1867-1944), Bolesław Domaniewski (1857-1925), Wilhelm Jeromin, Mieczysław Karłowicz, Franciszek Karpiński, Wiktor Piątkowski, Józef Rosenzweig, Edward Rüdiger, Ludwik Spiess, Juliusz Wertheim i Władysław Zahorowski. Zaczęli działać w zmienionej sytuacji, gdyż powstanie Filharmonii Warszawskiej spowodowało spadek zainteresowania koncertami organizowanymi przez WTM. Próby podejmowane przez Noskowskiego, by nawiązać współpracę z Filharmonią, nie przyniosły wówczas żadnych rezultatów. Ponieważ w kadencji poprzedniego zarządu deficyt z koncertów wynosił 4857 rubli, postanowiono zmienić zakres działalności i zrezygnować z koncertów symfonicznych na rzecz kameralnych i solowych. Karłowicz na jednym z pierwszych zebrań wysunął projekt utworzenia przy WTM amatorskiej orkiestry smyczkowej. Osobiście zajął się jej prowadzeniem, wkładając w próby wiele czasu, energii i wytrwałości. Do końca 1903 roku zespół wystąpił sześć razy (18 II[65], 11 III, 22 IV, 28 X, 18 XI i 30 XII). W programie koncertów znalazły się utwory Haendla, Boccheriniego, Rudolfa Volkmanna, Griega, Piotra Maszyńskiego, Feliksa Starczewskiego, Moniuszki w układzie Michała Biernackiego, Władysława Rzepki, Piotra Czajkowskiego. Zarówno prasa, jak i zarząd WTM przyjęły z wielkim uznaniem inicjatywę Karłowicza. Jednakże praca z amatorskim zespołem zajmowała mu zbyt wiele czasu, dlatego pod koniec roku złożył rezygnację, a prowadzenie orkiestry przekazał Feliksowi Konopaskowi.

Inną inicjatywą Karłowicza było otwarcie na początku 1903 roku w WTM czytelni czasopism muzycznych, krajowych i zagranicznych. Część egzemplarzy czasopism zagranicznych dostarczał sam kompozytor, krajowe były nadsyłane przez redakcje.

W 1903 roku praca WTM koncentrowała się w dużej mierze wokół szkoły muzycznej, prowadzonej przez Bolesława Domaniewskiego. Szkoła WTM istniała od 1884 roku, a zaczęło się od klasy śpiewu chóralnego, rozszerzanej stopniowo o klasy instrumentów dętych, przedmioty teoretyczne (harmonia, kontrapunkt, formy muzyczne), klasę dykcji i deklamacji, klasę śpiewu solowego i śpiewu zbiorowego dla dzieci, wreszcie klasę organów (w 1895). Domaniewski zreformował szkołę oraz dodał klasę fortepianu, którą sam objął, oraz klasę skrzypiec.

5 października 1903 roku Karłowicz przedstawił projekt utworzenia w WTM dwóch nowych sekcji: „sekcji muzyki zbiorowej” i „sekcji naukowo-muzycznej”[66]. Pierwsza z nich miała kontynuować pracę z orkiestrą amatorską i organizować wieczory muzyki kameralnej. O drugiej, nawiązującej do dawnego pomysłu Władysława Wiślickiego z 1884 roku, czytamy w projekcie Karłowicza:

[...] celem jej byłoby stworzenie ogniska dla wiedzy muzycznej (niemieckiej „Musikwissenschaft”, tj. teorii, pedagogiki, historii i estetyki muzycznej). Działalność sekcji powinna być skierowana do rozbudzenia tej zupełnie nie istniejącej u nas gałęzi wiedzy.

Sekcja miała też założyć bibliotekę książek i nut, gromadzić zabytki muzyczne przeszłości i dawne instrumenty oraz wydawać rocznik poświęcony artykułom i rozprawom naukowym.

Karłowicz nie ustawał w podejmowaniu nowych zadań. W porozumieniu z Marią Ciechomską, spadkobierczynią rodziny Chopinów, opracował będące w jej posiadaniu listy i pamiątki chopinowskie. Jego praca Niewydane dotychczas pamiątki po Chopinie[67] po dziś dzień pozostaje ważnym źródłem wiedzy o Chopinie. Poza korespondencją Chopina, zawiera streszczenia listów pisanych do Chopina przez jego uczennice i wiele sławnych osób. Szereg z tych listów zaginęło w późniejszych latach i znane są obecnie jedynie w postaci przekazanej przez Karłowicza. Ponadto w dziale Rozmaitości znajdujemy szereg cennych materiałów źródłowych i wykazy pamiątek znajdujących się wówczas u Marii Ciechomskiej (m.in. portretów i metryk rodzinnych).

3 maja 1905 roku Karłowiczowi powierzono stanowisko dyrektora muzycznego WTM. Piastował je zaledwie rok, był to jednak rok obfitujący w realizacje nowych jego inicjatyw. Zaprojektował w sezonie 1905/1906 cykl koncertów kameralnych poświęconych wybitnym polskim kompozytorom, z odczytami poprzedzającymi występy solowe artystów polskich. Pierwszy z tych wieczorów miał miejsce 7 października, a jego tematem była twórczość Chopina; odczyt zatytułowany Narodowość Chopina wygłosił przewodniczący Sekcji im. Chopina, Henryk Dobrzycki (1843-1914). Kolejny koncert z referatem poświęcony miał być twórczości Henryka Wieniawskiego; zaplanowany na 18 listopada, nie mógł się odbyć, gdyż przeszkodziły temu rozruchy rewolucyjne na mieście. Natomiast 30 grudnia miał miejsce wieczór prezentujący twórczość Aleksandra Zarzyckiego.

W czasie swej kadencji, w grudniu 1905 roku, Karłowicz zorganizował także wystawę pamiątek po Chopinie i Moniuszce, pochodzących ze zbiorów WTM oraz z kolekcji Marii Ciechomskiej i Antoniego Jędrzejewicza. Wystawa urządzona w lokalu szkoły przy Al. Jerozolimskich 80, cieszyła się dużym powodzeniem.

Natomiast dopiero na posiedzeniu zarządu w dniu 2 marca 1906 podjęto pomysł Karłowicza z roku 1903 utworzenia „sekcji muzyki zbiorowej” i „sekcji naukowo-muzycznej”. W ramach działalności pierwszej z nich powstało kilka zespołów kameralnych oraz orkiestra smyczkowa prowadzona przez Feliksa Konopaska (1860-1930); powstała również mała orkiestra symfoniczna pod batutą Stanisława Lessera. Natomiast sekcja naukowomuzyczna powstała wprawdzie oficjalnie w grudniu 1906 roku, ale zaczęła faktycznie działać dopiero w drugiej połowie 1907 roku, a jej przewodniczącym został Henryk Opieński. Wkrótce stała się Sekcją Polską Międzynarodowego Towarzystwa Muzycznego (Internationale Musikgesellschaft).

Ofiarna i bezinteresowna praca Karłowicza na rzecz WTM powodowała, że nie mógł poświęcać dostatecznie dużo czasu na kompozycję. Czuł się poza tym osamotniony w swych działaniach, gdyż nie zawsze udawało mu się pozyskać innych do współpracy. Zdecydował się ustąpić ze stanowiska dyrektora, jednakże nadal interesował się stowarzyszeniem i przyjął propozycję wejścia do zarządu Sekcji im. S. Moniuszki „na zaręczenie W. Zahorowskiego[68], że Pol[iń]ski nigdy na posiedzeniach nie bywa”[69].

Od 29 kwietnia 1906 do 1925 roku stanowisko dyrektora muzycznego piastował Bolesław Domaniewski. Do roku 1914 kontynuował podjęte w ubiegłych latach inicjatywy Karłowicza, a równocześnie rozwijał działalność Szkoły, która obok Instytutu Muzycznego stała się ważną placówką kształcenia muzycznego (w 1919 została przemianowana na Wyższą Szkołę Muzyczną im. F. Chopina). Na rok 1908 przypada odsłonięcie tablicy pamiątkowej na domu, w którym mieszkał Moniuszko (ul. Mazowiecka 3) oraz uroczystość przeniesienia prochów Moniuszki do ufundowanego przez WTM nowego grobu na cmentarzu Powązkowskim. W wyniku porozumienia z Filharmonią WTM mogło w 1909 roku wynająć lokal w gmachu Filharmonii i tam przeniosło swą siedzibę.

Sporządzając testament, datowany 14 listopada 1908 roku, Karłowicz zapisał cały swój majątek ruchomy i nieruchomy Warszawskiemu Towarzystwu Muzycznemu, dodając następującą uwagę:

Pragnąc przez zwiększenie zasobów materialnych ułatwić Towarzystwu pracę nad szerzeniem kultury muzycznej w Polsce, zostawiam jednocześnie Towarzystwu swobodę rozporządzania tym funduszem stosownie do swego uznania[70].

W swojej ostatniej woli wyraził też Karłowicz życzenie, by WTM z pozostawionego funduszu zajęło się wydaniem wszystkich jego partytur, napisanych po Odwiecznych pieśniach[71], które w chwili jego śmierci nie zostały opublikowane. Nikt się nie spodziewał, że realizacja testamentu nastąpi po kilku miesiącach. Niestety, przedwczesna śmierć przerwała rozwój tego wybitnego talentu twórczego. Zginął w Tatrach pod lawiną śniegu w czasie samotnej wycieczki na nartach. U stóp Małego Kościelca umieszczono kamień z napisem upamiętniającym to wydarzenie. W maju 1910 roku ukazała się drukiem partytura Rapsodii litewskiej op. 11, w 1912 roku poemat symfoniczny Stanisław i Anna Oświecimowie op. 12, a w 1913 roku Smutna opowieść op. 13. W piątą rocznicę śmierci Karłowicza WTM zorganizowało w Filharmonii koncert (11 II 1914), na którym po raz pierwszy zabrzmiał jego ostatni poemat symfoniczny Epizod na maskaradzie, dokończony i zinstrumentowany przez Fitelberga oraz wykonany pod jego batutą.

Realizując wcześniejsze pomysły i projekty Karłowicza, w 1911 roku rozpoczęto wydawanie „Kwartalnika Muzycznego”, pierwszego polskiego czasopisma muzykologicznego, które założył Henryk Opieński, a redagował Roman Statkowski.

3. Instytucje muzyczne we Lwowie (1900-1914)

3.1. Teatr Lwowski. Scena operowa

Lwów po pierwszym rozbiorze Polski stał się stolicą Królestwa Galicji i Lodomerii oraz siedzibą władz austriackich. Bardziej liberalna, niż w innych zaborach dawnej Rzeczypospolitej, polityka monarchii habsburskiej stwarzała większe możliwości rozwoju nauki i kultury, pomimo istnienia cenzury i prób germanizacji. Do osobliwości cywilizacyjnej miasta przyczyniła się jego wielokulturowość i wielowyznaniowość[72], od pokoleń żyli w nim Polacy, Rusini, Żydzi, Ormianie, osiedlali się także Austriacy i Niemcy. Po ogłoszeniu autonomii politycznej (1860) Galicja otrzymała Sejm i samorząd, ponadto wprowadzono równouprawnienie w życiu publicznym języka polskiego (i ukraińskiego) z niemieckim. Od lat sześćdziesiątych XIX wieku miasto bogaciło się, modernizowało, rodził się przemysł, zakładano banki, powstawały nowoczesne urządzenia miejskie, jak instalacja wodociągowo-kanalizacyjna, oświetlenie gazowe, linia telegraficzna i telefoniczna, linia kolejowa. We Lwowie funkcjonował Uniwersytet[73], w 1844 roku powstała Szkoła Politechniczna, w 1897 roku Lwowska Galeria Sztuki. Ważną rolę pełniło Ossolineum ufundowane za zgodą władz austriackich w 1817 roku przez Jerzego Maksymiliana Ossolińskiego (pod nazwą Księgozbiór Publiczny im. Ossolińskich, potem Biblioteka im. Ossolińskich i wreszcie Zakład im. Ossolińskich) z cennymi zbiorami archiwalnymi i bibliotecznymi. Powstawały stowarzyszenia naukowe (Towarzystwo Historyczne, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Polskie Towarzystwo Filozoficzne). We Lwowie istniały bogate muzea, firmy wydawnicze, księgarnie, miasto mogło się szczycić licznymi zabytkami sztuki sakralnej różnych wyznań. Z przełomu XIX i XX wieku pochodzą nowe gmachy publiczne, które stały się dumą Lwowa – Teatr Miejski, nowy dworzec kolejowy i kościół św. Elżbiety. 30 października 1904 roku odsłonięto pomnik Adama Mickiewicza wg projektu Antoniego Popiela.

We Lwowie na początku XX wieku działały dwie uczelnie muzyczne: Konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego (założone w 1854 roku) i Instytut Muzyczny Anny Niementowskiej (od 1902 roku)[74]. W 1912 roku przy Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu otwarto zakład muzykologii[75], którego kierownikiem został w 1913 roku Adolf Chybiński (1880-1952). W ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku powstawały liczne amatorskie zespoły chóralne, poczynając od Stowarzyszenia Śpiewaczego „Lutnia”, założonego w 1880 roku. Do najważniejszych chórów należały ponadto: „Echo-Macierz”, Lwowski Chór Akademicki, chóry przy towarzystwach „Sokół” i „Gwiazda”, ukraiński chór „Bojan”.

Lwów miał bogate tradycje teatralne. Już w 1794 roku powstał tam pierwszy teatr publiczny, założony przez Wojciecha Bogusławskiego. 28 marca 1842 roku został otwarty nowoczesny gmach teatralny, ufundowany przez Stanisława Skarbka (1780-1848), gdzie znalazła swą siedzibę niemiecka scena operowa. Jakkolwiek w ciągu XIX wieku odbywały się we Lwowie przedstawienia oper, to jednak dopiero w 1872 roku powstała polska scena operowa[76]. Do jej rozwoju znacznie się przyczynił Henryk Jarecki (1846-1918), który w teatrze Skarbka objął stanowisko dyrektora muzycznego i kapelmistrza. Gdy w 1892 roku upłynął umowny okres 50 lat, w czasie których miasto mogło użytkować scenę teatru Skarbka, Rada Królewskiego Stołecznego miasta Lwowa podjęła decyzję o budowie nowego gmachu, według projektu Zygmunta Gorgolewskiego (1845-1903). Rozpoczęto budowę w 1897, a ukończono w 1900 roku. Wyjątkowo piękny pod względem architektonicznym gmach odznaczał się też wspaniale wykończonym wnętrzem, zdobionym marmurami i złoceniami, pełnym rzeźb, z kolorowymi plafonami, freskami i ornamentami, z czterokondygnacyjną widownią w kształcie liry i kurtyną Henryka Siemiradzkiego (1843-1902), przedstawiającą Muzy na Parnasie. Otwarcie Teatru Miejskiego 4 października 1900 roku było dla Lwowa uroczystością porównywalną z inauguracją Filharmonii Warszawskiej w 1901 roku. Program wieczoru odzwierciedlał charakter teatru, który obejmował od początku sztukę dramatyczną oraz operę i operetkę. Rozpoczęto prologiem Jana Kasprowicza Baśń świętojańska z muzyką Seweryna Bersona. Drugim punktem programu była komedia Aleksandra Fredry Odludki i poeta, a następnie miała miejsce światowa prapremiera opery Janek Władysława Żeleńskiego do libretta Ludomiła Germana. W głównych rolach wystąpili: Janina Korolewiczówna i Aleksander Myszuga, a na podium dyrygenckim stanął Ludvík Čelanský, pierwszy dyrygent orkiestry. Dyrektorem Teatru w drodze konkursu został Tadeusz Pawlikowski (1861-1915) z Krakowa. Już wkrótce prowadzenie opery i operetki oddał w dzierżawę śpiewakowi Józefowi Chodakowskiemu, który wsławił się wprawdzie wystawieniem Walkirii (6 XI 1903), ale po zakończeniu sezonu 1903/1904 wrócił do Warszawy. W sezonie 1904/1905 opera nie funkcjonowała, dopiero w maju 1905 roku kierownictwo przejął Wiktor Grąbczewski, ale i on długo nie pozostał na tym stanowisku. W 1906 roku dyrektorem sceny operowej i operetkowej został Ludwik Heller[77], który pracował do 1918 roku z przerwą na okres wojenny (1914/1915); zapewnił ciągłość działalności i sprawną organizację, choć krytykowano go niekiedy za mało zróżnicowany repertuar i wystawianie słabych pod względem artystycznym dzieł. Teatr był subwencjonowany przez miasto, jednak gaże zarówno śpiewaków, jak i muzyków orkiestry pochłaniały wielkie sumy, nie mówiąc już o honorariach śpiewaków zagranicznych. Opera lwowska w omawianym okresie miała podobny repertuar jak warszawska, a także podobne problemy – próbowała promować dzieła polskie, jednak trzon wystawianych spektakli stanowiły opery włoskie, francuskie i niemieckie; starała się wprowadzać nowe dzieła, ale gros przedstawień stanowiły wznowienia. Sezony rozpoczynano z reguły Halką Moniuszki, choć zdarzały się wyjątki. Najczęściej w programach pojawiały się opery włoskie i francuskie, niemal w każdym sezonie były wznawiane: Aida, Traviata, Rigoletto i Bal maskowy Verdiego, Cyganeria, Tosca i Madame Butterfly Pucciniego, Żydówka Halévy’ego, Faust Gounoda, Carmen Bizeta, Mignon Thomasa, Rycerskość wieśniacza Mascagniego i Pajace Leoncavalla. Z oper niemieckich często na afiszach pojawiała się opera Humperdincka Jaś i Małgosia. Opery z pierwszej połowy XIX wieku rzadko zyskiwały powodzenie, ale były grane m.in. Norma Belliniego, Faworyta, Linda di Chamounix, Don Pasquale i Łucja z Lammermooru Donizettiego. Natomiast większe uznanie zdobywały wielkie opery Meyerbeera, zapewne ze względu na przepych wystawy i efekty sceniczne: Hugonoci, Robert Diabeł i Afrykanka. Z oper Rossiniego pojawił się jedynie Cyrulik sewilski, a Mozart był reprezentowany Don Giovannim (w sezonie 1903/1904) i Uprowadzeniem z seraju za dyrekcji Hellera. Można ponadto wymienić 4 opery Masseneta (Manon – 21 III 1901, Werther – w sezonach 1905/1906, 1906/1907 i 1913/1914, Thaïs – 1911/1912 i Le jongleur de Notre Dame ׀ Kuglarz Madonny), Opowieści Hoffmanna Offenbacha, Samsona i Dalilę Saint-Saënsa (premiera 20 II 1906). W sezonie 1910/1911 powtarzano wielokrotnie operę Quo vadis Jeana-Charles’a Nouguèsa, ale w następnych latach zniknęła z afisza. Lohengrin Wagnera był wykonany we Lwowie już za czasów dyrekcji Jareckiego w 1877 i w 1896 roku, Tannhäuser w 1897, a Rienzi w 1899 roku. W Teatrze Miejskim wystawiono Latającego Holendra (premiera 6 II 1902), Walkirię (6 XI 1903), wkrótce po warszawskiej premierze, po czym powtarzano ją w kolejnych sezonach. Natomiast sukcesem Hellera było przedstawienie także pozostałych części tetralogii Pierścień Nibelunga: Zygfryda (26 II 1907), Złota Renu (13 II 1908) i Zmierzchu bogów (26 I 1911). Cała tetralogia została wykonana powtórnie w lutym 1911 roku, pod batutą hiszpańskiego dyrygenta Antonia Ribery. Heller sięgał również po opery czeskie. Sprzedana narzeczona Smetany miała premierę już w roku 1896 (27 X), a od sezonu 1905/1906 regularnie pojawiała się w repertuarze, podczas gdy Dalibora i Pocałunek grano tylko w jednym sezonie. Rzadko trafiały na scenę opery rosyjskie, niesłabnącym powodzeniem cieszył się jedynie Eugeniusz Oniegin Czajkowskiego (premiera 30 X 1906 w polskiej wersji językowej, a w latach 1907-1913 powtórzenia w każdym sezonie), natomiast Dama pikowa miała premierę dopiero w sezonie 1913/1914. Borys Godunow Musorgskiego z Adamem Didurem w roli tytułowej (12 X 1911) nie odnotował większego sukcesu, podobnie jak wcześniej Demon Antona Rubinsteina (11 III 1909).

Z oper polskich największą popularność zyskały, co zrozumiałe, opery Moniuszki: Halka, Straszny dwór, kantata Widma w wersji scenicznej (pt. Dziady), Hrabina, Verbum nobile. Drugie miejsce zajmował Władysław Żeleński. Poza wspomnianym już Jankiem, Heller wystawił Starą baśń (premiera 14 III 1907), a Konrad Wallenrod (premiera 26 II 1885) został wykonany w 1910 roku w czasie występów gościnnych opery lwowskiej w Krakowie. Goplana, wystawiona jeszcze w 1896 roku, pomimo powodzenia, nie została wznowiona w czasie nowej dyrekcji Hellera. Z oper Mieczysława Sołtysa Rzeczpospolita Babińska (opera komiczna w 3 aktach), ukończona w 1894 roku i złożona w dyrekcji teatru, ujrzała światła rampy dopiero w sezonie 1904/1905 (27 IV 1905), kiedy opera właściwie nie funkcjonowała. Więcej szczęścia miała Opowieść ukraińska, z librettem kompozytora wg Marii Antoniego Malczewskiego, wystawiona po raz pierwszy 16 lutego 1909 roku, a rok później w Krakowie w czasie gościnnych występów Opery lwowskiej[78]. Wiele oczekiwano po premierze Bolesława Śmiałego Ludomira Różyckiego (11 II 1909), ale pomimo niewątpliwych walorów dzieła i dobrych recenzji[79], w których podkreślano, że mamy do czynienia z pierwszym polskim prawdziwie nowoczesnym dramatem muzycznym, Bolesław Śmiały nie był grywany poza tym jednym sezonem. W Operze lwowskiej jeszcze za czasów Pawlikowskiego, a potem Hellera, starano się włączać do repertuaru także nowe, mało znane polskie opery, jak Urwasi Erazma Dłuskiego (25 II 1902) czy Pan Wołodyjowski Henryka Skirmuntta (21 III 1902), a w sezonie 1906/1907 pojawił się Pan Tadeusz Jana Tomasza Wydżgi (22 I 1907). Choć niektóre były przyjmowane życzliwie ze względu na tematykę, nie powracały na scenę, podobnie jak popularne we Lwowie w poprzednim okresie w teatrze Skarbkowskim opery Henryka Jareckiego. Istniała łatwo zauważalna dysproporcja między częstotliwością przedstawiania oper polskich i repertuaru europejskiego. Webersweld przytacza następujące zestawienie spektakli operowych w okresie 1906-1918[80]:

Opery polskie

12 kompozytorów

20 oper

837 przedstawień

Opery obce

34 kompozytorów

60 oper

1547 przedstawień

W recenzjach z prasy lwowskiej wielokrotnie upominano się o polski repertuar i – podobnie jak w Warszawie – pomawiano dyrekcję o jego dyskryminację. Trzeba jednak zauważyć, że w porównaniu z operą europejską, polskie dzieła były nieliczne, a poza Halką, Strasznym dworem i Hrabiną nie utrzymywały się długo na scenie. Wbrew opiniotwórczej krytyce publiczność wolała Verdiego, Pucciniego i Bizeta niż nowo napisane dzieła polskie, nawet te o tematyce patriotyczno-historycznej. W sumie jednak, w porównaniu z Teatrem Wielkim w Warszawie, we Lwowie dawano więcej premier oper polskich, a dzieła obce częściej były śpiewane w polskich wersjach językowych.

Wśród artystów polskich należących do Opery lwowskiej, bądź czasowo związanych kontraktem, bądź występujących gościnnie, znajdowali się m.in. Jadwiga Dębicka (zm. 1935), Irena Bohuss-Hellerowa (1878-1926), Wanda Hendrichówna, Amalia Kasprowiczowa, Janina Korolewicz-Waydowa, Maria Mokrzycka (1882-1971), Matylda Polińska-Lewicka (1881-1968), Ada Sari (Szajer, 1886-1968), Marcelina Sembrich-Kochańska (1858-1935), Stanisława Szymanowska (1884-1938, debiutowała w Opowieściach Hoffmanna w 1906 roku), Helena Zboińska-Ruszkowska, Aleksander Bandrowski, Józef Chodakowski, Adam Didur, Adam Dobosz (1885-1952), Henryk Drzewiecki, Ignacy Dygas (1881-1947), Władysław Floryański (właśc. Kohman), Wiktor Grąbczewski, Julian Jeromin, Adolf Kiczman, Tadeusz Leliwa, Włodzimierz Malawski (1871-1939), Ignacy Mann, Józef Mann (1879-1921), Zygmunt Mossoczy (1881-1962), Aleksander Myszuga, Adam Okoński, Stanisław Tarnawski, Czesław Zaremba. Niektórzy z nich zdobyli wykształcenie w zakresie śpiewu w Konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego bądź w szkole Walerego Wysockiego, albo sióstr Marii i Zofii Kozłowskich. Na gościnne występy do Opery lwowskiej przyjeżdżali artyści obcy, m.in.: Gemma Bellincioni, Bel Sorel, Sigrid Arnoldson, Mattia Battistini, Titta Ruffo (1877-1953). Dyrygenci byli często zapraszani z zagranicy na kontrakty: w 1900 roku Ludvík Čelanský (drugim dyrygentem był wówczas Henryk Jarecki), po nim kolejno Francesco Spetrino, Filippo Brunetti i Vittorio Podesti, od sezonu 1905/1906 do 1907/1908 a potem w 1910/1911 orkiestrę prowadził Antonio Ribera (z Hiszpanii), w sezonach 1908/1909 i 1909/1910 – Piotr Stermich (Stermicz)-Valcrociata (z Chorwacji), ponadto od sezonu 1907/1908 dyrygowali także: Ludomir Różycki (do 1911), Bronisław Wolfstahl (do 1915/1916), a w 1914 roku Milan Zuna (z Czech).

Ciąg dalszy w wersji pełnej

4. Instytucje muzyczne w Krakowie (1900-1914)

Dostępne w wersji pełnej

5. Życie muzyczne w latach pierwszej wojny światowej (1914-1918)

Dostępne w wersji pełnej

[6] Zarys sytuacji politycznej w latach 1900-1918 został opracowany na podstawie prac: N. Davies, Europa, przekład E. Tabakowska, Kraków 1998 (rozdziały 10-11, s. 807-1123); idem, Boże igrzysko. Historia Polski, t. II: Od roku 1795, przekład E. Tabakowska, Kraków 2006, rozdziały 17-18, s. 838-860; H. Wereszycki, Historia polityczna Polski 1864-1918, wyd. drugie poprawione i rozszerzone, Paryż 1979.

[7] N. Davies, Boże igrzysko, op. cit., s. 840.

[8] Obecnie: Brześć (zwany także: Brześć nad Bugiem).

[9] „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne” (założone 1877) ukazywało się do roku 1906. „Kurier Teatralny” wychodził w latach 1901-1905, „Meloman” (od 1903 pt. „Nowości Muzyczne”) – 1899-1914, „Chorał” – 1904-1906, „Lutnista” – 1905-1907, „Scena i Sztuka” – 1907-1911, „Młoda Muzyka” (od 1910 pt. „Przegląd Muzyczny”) – 1908-1914, „Kwartalnik Muzyczny” – 1911-1914. Por. M. Dziadek, Polska krytyka muzyczna w latach 1890-1914. Czasopisma i autorzy, Cieszyn 2002.

[10] Przedstawiony szkic dziejów opery warszawskiej oparty jest na następującej literaturze przedmiotu: J. Grubowski, Repertuar opery warszawskiej od momentu otwarcia Teatru Wielkiego do chwili obecnej. Premiery i ważniejsze wznowienia od 24 II 1833 do 31 VIII 1965oraz idem, Władze opery warszawskiej od początku wieku XIX do roku 1965, w: Teatr Wielki w Warszawie, red. J. Kański, Warszawa 1965; J. Grubowski, Teatr Wielki w Warszawie w latach 1851-1915i J. Pudełek, Balet warszawski w drugiej połowie XIX wieku, w: Kultura muzyczna Warszawy drugiej połowy XIX wieku, red. A. Spóz, Warszawa 1980, s. 147-160 i 161-168; J. Pudełek, Warszawski balet w latach 1867-1915, Kraków 1981;J. Szczublewski, Teatr Wielki w Warszawie: 1833-1993, Warszawa 1993;E. Szczepańska-Lange, Życie muzyczne w Warszawie Historia Muzyki Polskiej”, t. V: Romantyzm: cz. 2B, 1850-1900), Warszawa 2010; A. Wypych-Gawrońska, Warszawski teatr operowy i operetkowy w latach 1880-1915, Częstochowa 2011.

[11] Informację tę, pochodzącą od Grzegorza Fitelberga, przekazał S. Golachowski (Tablice chronologiczne do życia i twórczości Szymanowskiego, w: Z życia i twórczości Karola Szymanowskiego, red. J. M. Chomiński, Warszawa 1960, s. 218). Przypomniała ją ostatnio M. Dziadek, Instytut Muzyczny w Warszawie w dobie rewolucji 1905 roku, „Ruch Muzyczny” 19 IX 2010 nr 19, s. 32.

[12] Przedstawienia te omówiła E. Szczepańska-Lange, op. cit., s. 524-526.

[13] Warszawski Komitet Cenzury stwierdził, że „treść tej opery nie zawiera niczego, co byłoby sprzeczne z zasadami cenzury”, ale „w operze ukazano niepodległą Polskę XVII stulecia, przy czym ową przeszłość obrazują polskie stroje”. W związku z tym Komitet zadecydował, że „opera Mazepa zarówno w świetle sytuacji miejscowej, jak i zgodnie z wytycznymi Namiestnika Kraju, nie może być wystawiona na scenie. / 4 IV [16 IV] 1885”. Por. H. Secomska, Wielki repertuar w aktach Warszawskiego Komitetu Cenzury (1873-1907), „Pamiętnik Teatralny” 1986, z. 4 (140), s. 592.

[14] „Słowo” 19 XI 1902, cyt. za: J. Szczublewski, op. cit., s. 362.

[15] Gaże artystów ogłosił Władysław Korotyński w noworocznym „Kurierze Warszawskim” 1902 nr 1, s. 17. Cyt. za: J. Pudełek, Warszawski balet w latach 1867-1915, Kraków 1981, s. 109.

[16] 19 VI 1902 wyszła w Krakowie za mąż za Władysława Waydę, doktora praw, ustalając swoje sceniczne nazwisko na Korolewicz-Waydowa.

[17] A. Poliński, „Kurier Warszawski” 25 II 1903. Towarzystwo udziałowe „Pleograf” eksploatowało aparat kinematograficzny do zdjęć i projekcji filmów, skonstruowany w 1894 przez Kazimierza Prószyńskiego.

[18] Por. J. Szczublewski, op. cit., s. 368.

[19] Opera uzyskała I nagrodę na międzynarodowym konkursie w Londynie w 1903 roku. Por. G. Zieziula, „Filenis” albo dzieje londyńskiej „deweny” Romana Statkowskiego, „Ruch Muzyczny” 2004 nr 2 z 25 I, s. 31-34.

[20] O konkursie Konstantego Wołłodkowicza por. podrozdział 2.3. Filharmonia Warszawska.

[21] S. Meliński, Maria – opera w 3 aktach Henryka Melcera, „Kurier Lwowski” 25 III 1903; A. Poliński, Maria, „Kurier Warszawski” 17 II 1904. Oba teksty zostały przedrukowane w książce K. Piątkowskiej-Pinczewskiej Henryk Melcer-Szczawiński. Życie i twórczość, Kalisz–Poznań 2002, s. 148-152.

[22] Por. G. Zieziula, Do dyskusji o „kosmopolityzmie”. Livia Quintilla Noskowskiego i Filenis Statkowskiego w oczach krytyki prasowej, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 2004, s. 79-93. Autor cytuje krytyki prasowe m.in. z „Kuriera Teatralnego” 1904 nr 21, Antoniego Millera z „Przeglądu Tygodniowego” 1904 nr 39, Antoniego Sygietyńskiego z „Gońca Wieczornego” 1904 nr 468 oraz Adama Dobrowolskiego z „Kuriera Warszawskiego” (por. s. 87-89).

[23] Ibidem, s. 90.

[24] Np. opery Pucciniego: Tosca miała światową prapremierę w roku 1900, premiera w Warszawie – 1903; Madame Butterfly – Mediolan 1904, Warszawa 1908, Dziewczyna z Zachodu – Nowy Jork 1910, Warszawa 1911. Chopin Oreficego był wystawiony w Mediolanie w roku 1901, w Warszawie w 1904. Z kolei Pan Wojewoda Rimskiego-Korsakowa – prapremiera w Petersburgu 3 X 1904, w Warszawie 25 V 1905 (zbojkotowana przez Polaków).

[25] J. Grubowski (Teatr Wielki w Warszawie w latach 1851-1915, op. cit., s. 160) podał tytuł Kantata na cześć Mickiewicza, prawdopodobnie więc chodzi o Kantatę mickiewiczowskąna chór męski i orkiestrę (rękopis w bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego).

[26] Znany krytyk Władysław Bogusławski opublikował w „Bibliotece Warszawskiej” (1906, t. 1) artykuł pt. Unarodowienie teatrów warszawskich.

[27] O konkursie zob. podrozdział 2.3. Filharmonia Warszawska.

[28] List pisany w Warszawie, 16 III 1906, zob. Korespondencja Romana Statkowskiego z lat 1899-1913, oprac. G. Zieziula, „Muzyka” 2011 nr 1, s. 104.

[29] G. Zieziula, W kręgu weryzmu i „Literaturoper”: „Wyrok” Zygmunta Noskowskiego (1906), „Muzyka” 2009, nr 3-4, s. 101-118.

[30] J. Korolewicz-Waydowa w swoich wspomnieniach pisała: „rola ta postaciowo, w swej zbrodniczej histerii była dla mnie odrażająca, wokalnie zaś nie miała żadnych wartości wirtuozowskich, a raczej narażała tylko na zniszczenie głosu. [...] na miesiąc przed premierą rolę tę oddałam.” (Sztuka i życie. Mój pamiętnik, Wrocław 1958, s. 98-99).

[31] Por. list Karola Szymanowskiego do Henryka Neuhausa z 17 XI / 1 XII 1907 i przypisy 1-2; K. Szymanowski, Korespondencja. Pełna edycja zachowanych listów od i do kompozytora, t. 1: 1903-1919, zebrała i opracowała Teresa Chylińska, 2 wyd. Kraków 2007 (dalej skrót: KOR 1, 2007), s. 156-157.

[32] List pisany w Zakopanem 29 IX 1907, por. Mieczysław Karłowicz w listach i wspomnieniach, oprac. H. Anders, Kraków 1960, s. 414.

[33] List pisany w Tymoszówce 20 XI 1907, por. KOR 1, 2007, s. 158-159.

[34] Waleria Rostkowska (1826-1917) była pierwszą wykonawczynią roli tytułowej w premierowym przedstawieniu tzw. wileńskiej Halki 28 II 1854.

[35] Bronisława Dowiakowska (1840-1910).

[36] „Słowo” 3 I 1908. Cyt. za: J. Szczublewski, op. cit., s. 391.

[37] Podobno Sienkiewicz „dał się zaciągnąć 9 XI na dwudzieste trzecie przedstawienie”, uznał jednak, że opera jest dla niego za trudna (J. Szczublewski, op. cit., s. 401).

[38] Por. J. Pudełek, Warszawski balet w latach 1867-1915, Kraków 1981 oraz eadem, Balet warszawski w drugiej połowie XIX wieku, op. cit., s. 161-168.

[39] Por. J. Pudełek, Warszawski balet w latach 1867-1915, op. cit.

[40] „Kurier Warszawski” 11 XII 1905. Cyt. za: J. Szczublewski, op. cit., s. 379.

[41] Por. W. Filler, Ogródki, operetka, melodramat, w: Kultura muzyczna Warszawy drugiej połowy XIX wieku, red. A. Spóz, Warszawa 1980, s. 169-182; L. Kydryński, Coda alla polacca, w: B. Braun, Dzieje operetki (Kulturgeschichte der Operette), przekład M. Kurecka, Warszawa 1974, s. 453-465.

[42] W. Filler, wykaz premier operetkowych w Teatrze Nowości, op. cit., s. 180-182.

[43] Właściwie: Julian Maszyński (1882-1943), syn kompozytora Piotra Maszyńskiego. Julian był aktorem i śpiewakiem w operetce lwowskiej, także autorem librett.

[44] Prapremiera Loterii na mężów miała miejsce dopiero 5 i 12 XI 2007 w Krakowie z współczesnym tekstem Wojciecha Graniczewskiego, pod dyrekcją Piotra Sułkowskiego, w reżyserii Józefa Opalskiego.

[45] W. Filler, op. cit., s. 177.

[46] O założeniu Filharmonii Warszawskiej i jej początkach pisze E. Szczepańska-Lange, op. cit., s. 766-774.

[47] Pierwszy skład orkiestry podaje M. Gołębiowski, Filharmonia w Warszawie 1901-1976, Kraków 1976, s. 279.

[48] Koncert kompozytorski M. Karłowicza w Filharmonii Warszawskiej 28 XI 1904 zorganizowany był na koszt własny kompozytora.

[49] Tekst protokołu jury konkursu, zachowanego w archiwum w Wilnie (Lietuvos Literatūros ir Meno Archyvas, sygn. F. 50.1.153), przytacza G. Zieziula (Z korespondencji Romana Statkowskiego, op. cit., s. 61), prostując zarazem powtarzaną często informację, że I nagroda przypadła Henrykowi Melcerowi, a przewodniczącym jury był A. Dvořák (propozycję przewodniczenia istotnie miał, ale jej nie przyjął). Melcer skomponował w 1902 roku operę Maria, wykonaną w Teatrze Wielkim 16 II 1904, ale na konkurs jej nie posłał.

[50] G. Zieziula myli go (za Słownikiem muzyków polskich, t. 2, Kraków 1967) z jego kuzynem, znanym dramaturgiem Karolem Hubertem Rostworowskim (1877-1938), gdyż obaj studiowali w Lipsku i obaj komponowali (dane biograficzne por. E. Orman, Rostworowski Karol Paweł, w: Polski słownik biograficzny, t. XXXII/2, Wrocław 1990, s. 212-213 oraz J. Popiel, Rostworowski Karol Hubert, w: ibidem, s. 213-221). Karol Paweł Rostworowski był też autorem opery w trzech aktach Wesele z librettem według S. Wyspiańskiego, również przypisywaną niekiedy Karolowi Hubertowi (por. I. Nowak, O muzyczności „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego i muzyce do dramatu na wybranych przykładach, praca magisterska, 2004, Instytut Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego).

[51] Por. M. Dziadek, Instytut Muzyczny w Warszawie w dobie rewolucji 1905 roku, „Ruch Muzyczny” 2010 nr 19, s. 31-35 oraz eadem, Od Szkoły Dramatycznej do Uniwersytetu. Dzieje Wyższej Uczelni Muzycznej w Warszawie 1810-2010, [t. 1:] 1810-1944, Warszawa 2011, s. 261-330.

[52] Korespondencja Romana Statkowskiego z lat 1899-1913, oprac. G. Zieziula, „Muzyka” 2011 nr 1, s. 95-98.

[53] Ibidem, s. 96 i 97.

[54] Ibidem, s. 98.

[55] List do Zygmunta Wasilewskiego z 19 IV 1905; por. Mieczysław Karłowicz w listach i wspomnieniach, op. cit., s. 159. Wspomniane osoby to śpiewak operowy Stanisław Sienkiewicz oraz Ignacy Kossobudzki (1873-1926), kompozytor i publicysta.

[56] Por. M. Dziadek, Powstanie i pierwszy okres działalności Filharmonii (1901-1908), w: 100 lat Filharmonii w Warszawie. 1901-2001, Studia, red. M. Bychawska, H. Schiller, Warszawa 2001, s. 61.

[57] Por. szersze omówienie tej sprawy w rozdziale II, w podrozdziale 3. Konflikt pokoleń. Kontynuatorzy romantyzmu a Młoda Polska w muzyce.

[58] M. Dziadek, Zdzisław Birnbaum – zapomniany kapelmistrz Filharmonii, „Ruch Muzyczny” 2001 nr 22, s. 13-17.

[59] Podaję za M. Gołębiowskim, op. cit., s. 313.

[60] Tekst przytacza R. Jasiński, Na przełomie epok. Muzyka w Warszawie (1910-1927), Warszawa 1979, s. 150.

[61] A. Poliński, Z muzyki. Koncert kompozytorski Ludomira Rogowskiego, „Kurier Warszawski” 29 IV 1914 (nr 117).

[62] Dzieje Instytutu Muzycznego omawia szczegółowo M. Dziadek, Od Szkoły Dramatycznej do Uniwersytetu, op. cit., s. 261-330.

[63] Pełny wykaz por. 150 lat Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie, red. S. Śledziński, Kraków 1960, s. 112-115.

[64] Działalność WTM została omówiona na podstawie następujących publikacji: A. Chybiński, Mieczysław Karłowicz (1876-1909): Kronika życia artysty i taternika, Kraków 1950; A. Spóz, Mieczysław Karłowicz. Działacz Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, w: Z życia i twórczości Mieczysława Karłowicza, red. E. Dziębowska, Kraków 1970, s. 216-252; idem, Warszawskie Towarzystwo Muzyczne 1871-1971, Warszawa 1971; idem, Instytucje muzyczne w Warszawie w drugiej połowie XIX w., w: Kultura muzyczna Warszawy drugiej połowy XIX wieku,red. idem, Warszawa 1980, s. 34-54.

[65] A. Chybiński (op. cit., s. 205-207) przytacza recenzje z tego koncertu.

[66] Pismo Karłowicza (autograf), zawierające omawiany projekt, zachowało się w zbiorach WTM; reprodukcja por. A. Spóz, Mieczysław Karłowicz. Działacz Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, op. cit., przed s. 217.

[67] M. Karłowicz, Niewydane dotychczas pamiątki po Chopinie, Warszawa 1904; francuska wersja Souvenirs inédits de Frédéric Chopin, Paris–Leipzig 1904. A. Spóz (ibidem, s. 231-234), opierając się na sprawozdaniach rocznych WTM, stwierdza, że polska wersja ukazała się już w listopadzie 1903 roku, choć podano datę wydania: 1904.

[68] Władysław Zahorowski – ówczesny przewodniczący Sekcji im. S. Moniuszki.

[69] List do A. Chybińskiego z 13 V 1906, por. Mieczysław Karłowicz w listach i wspomnieniach, op. cit., s. 392.

[70] Tekst testamentu przytacza A. Chybiński, Mieczysław Karłowicz, op. cit., s. 409 oraz A. Spóz, Mieczysław Karłowicz. Działacz Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, op. cit., s. 240.

[71] Poczynając od Serenady na orkiestrę smyczkową op. 2, utwory Karłowicza ukazywały się w wydawnictwach berlińskich, a Odwieczne pieśni op. 10 zostały wydane w Krakowie w1908 roku w firmie Gebethner i Spółka.

[72] We Lwowie były trzy katedry: obrządku rzymskokatolickiego, greckokatolickiego (greckounickiego) i ormiańskokatolickiego. (Ormianie lwowscy w XVII wieku zawarli unię z Rzymem i mieli własne arcybiskupstwo z siedzibą we Lwowie; od 1901 roku arcybiskupem był Józef Teodorowicz, radny miasta Lwowa). Ponadto były czynne zbory ewangelickie i synagogi.

[73] Uniwersytet utworzony był w roku 1661 przez króla Jana Kazimierza pn. Akademia Lwowska; zamknięty w 1773 i reaktywowany w 1784 przez cesarza Józefa II, działał do 1804; ponownie został otwarty w 1817 roku. Później, w latach 1918-1939 nosił nazwę Uniwersytetu Jana Kazimierza.

[74] Konserwatorium GTM od 1919 roku nosiło nazwę: Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego, a Instytut Muzyczny Anny Niementowskiej w 1931 roku został przemianowany na Lwowskie Konserwatorium Muzyczne im. Karola Szymanowskiego.

[75] Był to drugi zakład muzykologii na ziemiach polskich, pierwszy założono w Krakowie na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1911 roku.

[76] Dzieje lwowskiego teatru operowego przedstawiła A. Wypych-Gawrońska, Lwowskiteatr operowy i operetkowy w latach 1872-1918, Kraków 1999. Por. też E. Webersweld, Teatr miejski we Lwowie za dyrekcji Ludwika Hellera 1906-1918,Lwów 1917.

[77] Ludwik Heller (1865-1926) pochodził z rodziny austriackiej osiadłej w Galicji w 1. połowie XIX wieku. W latach 1896-1900 był dyrektorem Teatru Miejskiego, ale w roku 1900 przegrał konkurs z Tadeuszem Pawlikowskim na stanowisko dyrektora w nowym gmachu. W listopadzie 1902 roku zorganizował Filharmonię Lwowską.

[78] Por. M. E. Sołtys, Tylko we Lwowie. Dzieje życia i działalności Mieczysława i Adama Sołtysów, Wrocław 2008, s. 48 oraz s. 73 (wykaz kompozycji). Autorka cytuje opinię Zdzisława Jachimeckiego po wykonaniu dzieła w Krakowie: „W tej formie nie mieliśmy dotąd (oprócz Bolesława Śmiałego Różyckiego) tak pięknych ustępów, jak dialog między Wacławem i Marią, jak preludium ilustrujące grę fal wodnych [...] wiele też innych ustępów posiada zalety pierwszorzędnej formy kompozytorskiej i stawia na wysokim stopniu twórczym talent Mieczysława Sołtysa” („Krytyka” 1910, z. 9, s. 149-154).

[79] Por. np. A. Chybiński, Ludomir Różycki jako twórca dramatu muzycznego „Bolesław Śmiały”, „Młoda Muzyka” 1909 nr 7, 8; przedruk: Antologia polskiej krytyki muzycznej XIX i XX wieku, oprac. S. Jarociński, Kraków 1955, s. 321-326. Przegląd recenzji z Bolesława Śmiałego opracowała Ewa Hauptman-Fischer, Recenzje prasowe i korespondencja Ludomira Różyckiego dotyczące opery Bolesław Śmiały, w: Europejska kultura muzyczna w polskich bibliotekach i archiwach, red. A. Patalas, S. Hrabia, Kraków 2008, s. 321-340.

[80] E. Webersweld, op. cit., s. 41.

II. W KRĘGU MUZYCZNEGO MODERNIZMU

1. Modernizm w literaturze i sztuce europejskiej

Dostępne w wersji pełnej

2. Świadomość artystyczna Młodej Polski

Dostępne w wersji pełnej

3. Konflikt pokoleń. Kontynuatorzy romantyzmu a Młoda Polska w muzyce

Dostępne w wersji pełnej

4. Symfonika Młodej Polski

Dostępne w wersji pełnej

5. Twórczość fortepianowa i kameralna kompozytorów Młodej Polski

Dostępne w wersji pełnej

6. Modernizm w liryce wokalnej

Dostępne w wersji pełnej

7. Opery Karola Szymanowskiego i Ludomira Różyckiego

Dostępne w wersji pełnej

III. „DIONIZYJSKI SZAŁ TWÓRCZEGO DUCHA”. KAROL SZYMANOWSKI – OD PIEŚNI MIŁOSNYCH HAFIZA DO KRÓLA ROGERA

1. Przemiany stylistyczne w kompozycjach z lat 1914-1918

Dostępne w wersji pełnej

2. Inspiracje orientalne – liryka wokalna[81]

Dostępne w wersji pełnej

3. Wątki antyczne – Mity, Metopy, Demeter, Agawe

Dostępne w wersji pełnej

4. III Symfonia „Pieśń o nocy” – muzyczny wyraz panteistycznej wizji świata

Dostępne w wersji pełnej

5. I Koncert skrzypcowy – „Całość strasznie fantastyczna i nieoczekiwana”...

Dostępne w wersji pełnej

6. Maski. Trzy utwory na fortepian – forma a program pozamuzyczny

Dostępne w wersji pełnej

7. III Sonata fortepianowa i I Kwartet smyczkowy – forma sonatowa i cykl sonatowy

Dostępne w wersji pełnej

8. Motywy przewodnie w Królu Rogerze[82]

Dostępne w wersji pełnej

9. Myśl estetyczna Szymanowskiego. Powieść Efebos

Dostępne w wersji pełnej

[81] Tekst rozdziału jest nową wersją artykułu autorki Inspiracje orientalne w muzyce Szymanowskiego, opublikowanego w: Szymanowskij i Ukraina | Szymanowski a Ukraina, red. A. P. Kaleniczenko, Kirowograd (Elizawetgrad) 1998, s. 47-55 (tekst w jęz. ukraińskim), s. 56-66 (tekst w jęz. polskim).

[82] Tekst w pierwszej wersji został opublikowany w „Polskim Roczniku Muzykologicznym”, t. VI, 2007-2008, s. 67-78 oraz w języku angielskim: The Leitmotifs in King Roger, „Musicology Today”, 2008, s. 79-93.

IV. KULTURA MUZYCZNA II RZECZYPOSPOLITEJ (1919-1939)

1. W niepodległej Polsce

Dostępne w wersji pełnej

2. Życie muzyczne w Warszawie

Dostępne w wersji pełnej

3. Życie muzyczne we Lwowie

Dostępne w wersji pełnej

4. Życie muzyczne w Poznaniu

Dostępne w wersji pełnej

5. Życie muzyczne w Krakowie

Dostępne w wersji pełnej

6. Muzyka w Polskim Radio

Dostępne w wersji pełnej

V. IDEE NARODOWOŚCI W SZTUCE A NOWE PRĄDY W MUZYCE POLSKIEJ OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO

1. Tradycje romantyczne i reperkusje młodopolskie

Dostępne w wersji pełnej

2. „Niech będzie «narodową», lecz nie «prowincjonalną»”. Koncepcja muzyki narodowej w publicystyce i twórczości Szymanowskiego

Dostępne w wersji pełnej

3. Nowa interpretacja tradycji religijnej a styl polski w muzyce Szymanowskiego

Dostępne w wersji pełnej

4. W kręgu nowoczesnej muzyki narodowej

Dostępne w wersji pełnej

Część II
NEOKLASYCYZM W MUZYCE POLSKIEJ XX WIEKU

I. POJĘCIE NEOKLASYCYZMU W MUZYCE

1. Zagadnienia terminologiczne

Dostępne w wersji pełnej

2. Neoklasycyzm jako kierunek w muzyce XX wieku

Dostępne w wersji pełnej

3. Opozycja klasycyzm–romantyzm w XX-wiecznej myśli o sztuce

Dostępne w wersji pełnej

II. NEOKLASYCYZM W EUROPEJSKIEJ TWÓRCZOŚCI MUZYCZNEJ XX WIEKU

1. Klasycystyczny przełom w muzyce francuskiej

Dostępne w wersji pełnej

2. Neoklasycyzm Strawińskiego i kompozytorów francuskich

Dostępne w wersji pełnej

3. Nowa rzeczowość i Paul Hindemith

Dostępne w wersji pełnej

4. Neoklasycyzm w muzyce włoskiej

Dostępne w wersji pełnej

5. Neoklasycyzm a muzyka krajów Europy środkowej i wschodniej

Dostępne w wersji pełnej

6. Zmierzch neoklasycyzmu

Dostępne w wersji pełnej

III. NEOKLASYCYZM W PROCESIE PRZEMIAN MUZYKI POLSKIEJ XX WIEKU

1. Zagadnienia periodyzacji neoklasycyzmu

Dostępne w wersji pełnej

2. Lata międzywojenne. Dyskusje i spory wokół nowej muzyki polskiej a neoklasycyzm

Dostępne w wersji pełnej

3. Lata II wojny światowej

Dostępne w wersji pełnej

4. Neoklasycyzm po II wojnie światowej

Dostępne w wersji pełnej

IV. PROBLEMY TECHNIKI KOMPOZYTORSKIEJ W MUZYCE POLSKIEGO NEOKLASYCYZMU

1. Współczesne problemy analizy dzieła muzycznego

Dostępne w wersji pełnej

2. Zagadnienia tonalno-harmoniczne

Dostępne w wersji pełnej

3. Technika strukturowania interwałów

Dostępne w wersji pełnej

4. Polifonia

Dostępne w wersji pełnej

5. Technika orkiestrowa

Dostępne w wersji pełnej

6. Jakości sonorystyczne

Dostępne w wersji pełnej

7. Metrorytmika

Dostępne w wersji pełnej

8. Zagadnienia formy

Dostępne w wersji pełnej

9. Transkrypcje i stylizacje

Dostępne w wersji pełnej

V. ESTETYKA I POETYKA MUZYCZNEGO NEOKLASYCYZMU

1. Stosunek do tradycji

Dostępne w wersji pełnej

2. Muzyka sztuką autonomiczną

Dostępne w wersji pełnej

3. Rola rzemiosła kompozytorskiego

Dostępne w wersji pełnej

4. Uniwersalizm

Dostępne w wersji pełnej

5. Dehumanizacja i deformacja

Dostępne w wersji pełnej

6. Nowa percepcja

Dostępne w wersji pełnej

VI. NEOKLASYCYZM A SZKOŁA WIEDEŃSKA

Dostępne w wersji pełnej

POSTSCRIPTUM

Dostępne w wersji pełnej

POSTSCRIPTUM 2

Dostępne w wersji pełnej

BIBLIOGRAFIA (WYBÓR) DO CZĘŚCI I

Dostępne w wersji pełnej

WYKAZ PRAC CYTOWANYCH W CZĘŚCI II

Dostępne w wersji pełnej

AUDYCJE RADIOWE

Dostępne w wersji pełnej

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją

Stefana Sutkowskiego

Tom VI

ZOFIA HELMAN

MIĘDZY ROMANTYZMEM A NOWĄ MUZYKĄ 1900-1939

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury Warszawa 2014

ISBN 978-83-7982-017-7

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

tel. 22 21 00 100

www.nck.pl

Cykl e-booków został stworzony w oparciu o HISTORIĘ MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego wydanej w wersji papierowej przez wydawnictwo Sutkowski Edition Warsaw.

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl