Katarzyna Morawska

RENESANS
1500–1600

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ
pod redakcją Stefana Sutkowskiego
Tom 2
Fragment

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją

Stefana Sutkowskiego

Średniowiecze

Renesans

Barok I tom

Barok II tom

Klasycyzm

Romantyzm I tom

Romantyzm II tom

Okres między Romantyzmem a Współczesnością

Współczesność I tom

Współczesność II tom

Sutkowski Edition Warsaw

00-414 Warszawa, ul. Orłowicza 8 m. 36

OD WYDAWCY

Pragnę tym wstępem dać odpowiedź, zapewne niepełną, na pytanie dlaczego podjąłem trud wydania HISTORII MUZYKI POLSKIEJ właśnie w języku angielskim.

Po pierwsze – dlaczego historię muzyki? Były przecież i są w naszym kraju dziedziny – w tym będące w kręgu szeroko pojętej sztuki, czy szerszej kultury, które mają wybitnych przedstawicieli w swej historii...

Otóż muzyka – a właściwie historia muzyki w Polsce – to temat interesujący, bogaty, a w niektórych okresach wręcz fascynujący. Jest to też dziedzina, której poświęciłem bardzo znaczną część swego życia, więc warto zakończyć te prace jakimś trwałym akcentem. To jakby wyznanie osobiste, ale to byłoby za mało, aby podejmować tak wielki wysiłek. Celem wydawnictwa jest ukazanie prawdy o muzyce w naszym kraju od wieku co najmniej trzynastego do czasów zupełnie współczesnych. Ukazanie tego wszystkiego, co jest nam znane – w języku najbardziej dostępnym na świecie. A więc wypełnienie luki, która bardzo ciąży i to negatywnie na znajomości naszych osiągnięć muzycznych w świadomości obcokrajowców w każdej części kuli ziemskiej. Jest to miłym aczkolwiek niełatwym obowiązkiem i nie ma co ukrywać – przyjemnością.

Atutem muzyki polskiej w światowej jej prezentacji – a takim przedsięwzięciem jest również edycja historii pewnego okresu lub wielu okresów — jest zaistnienie w percepcji światowej wielkiej twórczości Fryderyka Chopina. Twórczości, której znaczna część powstała poza krajem urodzenia, ale której polskości nie da się podważyć.

Dla mnie nie ulega wątpliwości, że największa liczba ludzi na świecie kojarzy sobie Polskę z Fryderykiem Chopinem. Dotyczy to nie tylko ludzi muzyki, sztuki czy w ogóle bardzo wykształconych – dotyczy to znacznie większej części obywateli każdego państwa. Ten jeden przykład mógłby wystarczyć, jako powód do możliwie pełnego zaprezentowania kultury muzycznej kraju Fryderyka Chopina.

Ze znajomością historii Polski i Polaków, jej osiągnięć i potknięć w dziedzinie polityki, gospodarki czy sztuki jest w świecie bardzo, ale to bardzo źle.

Nawet o naszej historii współczesnej ludzie na zachodzie i wschodzie wiedzą bardzo niewiele, a co tu mówić o historii muzyki polskiej. O historii muzyki polskiej w okresie siedmiu wieków z jej wzlotami i upadkami, ze wspaniałym barokiem – gdy kapela króla w Warszawie była chyba najwspanialszą w Europie, gdy Warszawa po Florencji, Rzymie, Mantui, Neapolu i sporadycznie Bolonii była szóstym w Europie, a więc i w świecie, ośrodkiem kultywującym włoską operę wczesnobarokową. Takich przykładów – może nie tak spektakularnych można przytoczyć znacznie więcej.

A więc należy przedstawić na jakim tle ukazała się postać Fryderyka Chopina, w jakiej uczelni uzyskał wykształcenie a również jak utalentowanych miał kolegów – chociażby Ignacego Dobrzyńskiego. Wówczas i wielkie tak zasłużone sukcesy naszych współczesnych twórców muzycznych będą „tylko” kontynuacją, a nie czymś zaskakującym. Mając to wszystko na celu, a więc: ukazanie twórczości polskiej i twórczości wykonywanej w Polsce, ukazanie myśli teoretycznej i szkolnictwa, prezentację wykonawców a więc solistów i zespołów, wreszcie przytoczone w wydanych tomach materialne dowody kultywowania muzyki jak – instrumenty muzyczne, sale koncertowe czy operowe – to wszystko będzie przedmiotem realizowanym przez wydawnictwo.

Autorami poszczególnych tomów są polscy muzykolodzy specjalizujący się od lat w tych zagadnieniach a tłumaczami osoby, których językiem ojczystym jest angielski. Podstawowym kanonem będzie okres historyczny, a więc:

Średniowiecze,

Renesans,

Barok – podzielony na dwa tomy,

Klasycyzm,

Wczesny Romantyzm,

Późny Romantyzm,

okres między Romantyzmem a Współczesnością

oraz Współczesność również podzielona na dwa tomy.

Bardzo ważnym działem będzie prezentacja wybranych tematów często obejmujących całe stulecia, będą to:

Organy polskie,

Prospekty w polskich organach historycznych,

Traktaty muzyczne i nauczanie,

Polskie instrumenty smyczkowe,

Teatr muzyczny w Polsce,

Polska muzyka ludowa

oraz dwie monografie – Fryderyka Chopina i Witolda Lutosławskiego.

Dla kogo jest przeznaczone omawiane wydawnictwo?

Sądzę, że zaspokoi zapotrzebowanie jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części ośrodków naukowych jak – uniwersytety, szkoły muzyczne, biblioteki lecz również jest przeznaczone dla wszystkich, którzy nie będąc ścisłymi profesjonalistami w dziedzinie muzykologii i muzyki, będą chcieli się dowiedzieć czegoś szczegółowego o naszej twórczości i życiu muzycznym.

Brak takiego wydawnictwa dawał się w przeszłości i tym bardziej dziś daje się odczuć w kontaktach naszej kultury muzycznej ze światem i świata artystycznego z Polską i Polakami. Niech ten pierwszy krok będzie przyczynkiem do przełamania tej sytuacji.

Jednak bez względu na to, jak liczne są argumenty przemawiające za rozpowszechnianiem w świecie HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku angielskim, trudno sobie wyobrazić, aby wydawnictwo to nie miało być dostępne dla polskiego czytelnika, w jego ojczystym języku. Ten postulat niejako wynika z faktu, że – jak już wspomniałem – autorami poszczególnych części cyklu są polscy muzykolodzy, a więc – zanim powstanie angielska wersja językowa któregokolwiek tomu, może on już ukazać się na rynku w wersji „oryginalnej”.

Redaktor cyklu

Stefan Sutkowski

WSTĘP

1. Uwagi ogólne

Zakres chronologiczny i terytorialny przedmiotu.
Charakterystyka podstawy materiałowej.

Tradycja zbiorczych i syntetycznych ujęć historii muzyki polskiej jest w naszym piśmiennictwie muzyczno-historycznym raczej skromna. Dotychczasowe prace przeznaczone na ogół dla szerokiego kręgu odbiorców, ujęte bywają w sposób mniej lub bardziej popularny; niektóre mają charakter podręcznikowy (por. bibliografia). W tych rozprawach, obejmujących całokształt historii muzyki polskiej, muzyka wieku XVI zajmowała zazwyczaj miejsce eksponowane, jako od dawna stosunkowo dobrze znana (zwłaszcza w porównaniu z muzyką okresu średniowiecza) oraz na ogół wysoko oceniana pod względem artystycznym. Wraz z postępem badań i wiedzy o muzyce w Polsce we wczesnych okresach proporcje te zaczynają się wprawdzie wyrównywać, jednakże muzyka XVI w. pozostaje nadal głównym terenem, na którym wskazywano z jednej strony na pewne symptomy kształtowania się zaczątków stylu narodowego, z drugiej zaś na znaczenie wpływów obcych, zwłaszcza niemieckich, niderlandzkich i włoskich, próbując tym samym znaleźć i ustalić miejsce muzyki polskiej w rozwoju muzyki europejskiej.

Charakterystyczną cechą wczesnych syntez (Aleksandra Polińskiego i Zdzisława Jachimeckiego) jest ich ogólnokulturowy charakter; autorzy kładli nacisk przede wszystkim na zagadnienia rozwoju życia muzycznego w kraju, mniejszym zainteresowaniem darząc problematykę techniczno-kompozytorską. Dążenia do względnej równowagi tych dwóch płaszczyzn badawczych pojawiają się dopiero w późniejszych pracach Jachimeckiego (1927) oraz syntezach powojennych (por. np. pracę Jachimeckiego z 1948 r. oraz pracę zbiorową Z dziejów polskiej kultury muzycznej z 1958 r.). W tych ostatnich zwraca uwagę obfite wykorzystanie literatury przedmiotu, bogata faktografia, niekiedy nawet przysłaniająca ogólny zarys rozwoju muzyki w dawnej Polsce oraz analizy utworów i rozważania techniczno-kompozytorskie.

Osobne miejsce wśród dotychczasowych opracowań zajmuje Muzyka polskiego Odrodzenia Z. Lissy i J. M. Chomińskiego (1953). Ta niewielka książeczka miała duże znaczenie dla współczesnych badań nad muzyką polską XVI w. jako rozprawa metodologiczna o charakterze postulatywnym, zajmująca się głównie periodyzacją, specyfikacją problematyki podstawowej oraz ogólną interpretacją zjawiska w polskim życiu muzycznym tego okresu. Przyjęcie dość sztywnej postawy ideowej oraz fakt, iż późniejsze badania szczegółowe zweryfikowały szereg zawartych w niej poglądów, nie umniejszyło jednak jej inspirującej i pobudzającej roli.

Od czasu pojawienia się ważnej zbiorowej publikacji Z dziejów polskiej kultury muzycznej ukazało się wprawdzie kilka wartościowych, ale niezbyt obszernych popularnych ujęć; brak jednak nadal większych syntetycznych opracowań czy podręczników historii muzyki polskiej. Jest to sytuacja niekorzystna, gdyż – pomijając sprawy użyteczności takiego wydawnictwa (dydaktyka), z punktu widzenia badań historycznych i właściwego ukształtowania proporcji w literaturze przedmiotu prace tego rodzaju powinny ukazywać się znacznie częściej i prezentować różne ujęcia i perspektywy.

Podjęcie zbiorczego opracowania historii muzyki polskiej XVI w. wymaga określenia zakresu badań, ram chronologicznych oraz podstawy materiałowej. Określenie zakresu przedmiotowego badań stanowi problem złożony – z jednej strony jako muzyki dawnej, z drugiej jako muzyki polskiej; zajmowano się nim kilkakrotnie w najnowszej literaturze.

Niełatwo jest sformułować definicję pojęcia muzyki polskiej wobec trudności z wyborem jednolitych kryteriów, które pozwoliłyby na sprecyzowanie tego pojęcia w odniesieniu do wszystkich okresów historii muzyki od czasów najdawniejszych po współczesność. Nieco inaczej będziemy rozumieć pojęcie muzyki polskiej w czasach współczesnych, inaczej w wieku XIX, inaczej wreszcie we wcześniejszych stuleciach, a przecież w ramy historii muzyki polskiej wchodzą także najdawniejsze jej tradycje, datujące się sprzed okresu powstania organizacji państwa, a nawet ukształtowania się narodu. Stąd też niejednoznaczne pojęcie muzyki polskiej wymaga przede wszystkim podejścia historycznego. Określenie „muzyka polska” budzi często skojarzenia z kształtowaniem się i rozwojem polskiego stylu narodowego w muzyce. Sprawa ta jednak nie przedstawia się prosto. W muzyce dawnej identyfikacja muzycznych wyznaczników stylu narodowego napotyka na znaczne trudności. Powstanie stylu narodowego wiąże się bowiem przede wszystkim z muzyką o charakterze rodzimym, a więc z muzyką ludową i – w pewnym stopniu – popularną, wyrastającą z kręgów rodzimych tradycji. Tymczasem o muzyce ludowej XVI w. wobec braku oryginalnych przekazów nic nie możemy powiedzieć. Podobnie wygląda sprawa z muzyką popularną, aczkolwiek pewien skromny jej zasób pojawia się już w zapisach XVI w. (Chodzi tu m.in. o piosenki z tekstem polskim nie będące kontrafakturami, czego zresztą nie można stwierdzić z wszelką pewnością, a także o tzw. tańce polskie, zachowane wyłącznie w źródłach obcych.) Przedstawiane niekiedy próby doszukiwania się rytmów polskich (np. mazurkowych czy polonezowych, które w rzeczywistości pojawiają się w muzyce polskiej znacznie później) w twórczości XVI w. pozostają nadal w sferze domniemań i często wiążą się z dowolnością w interpretowaniu źródeł. Trudno byłoby zatem mówić o charakterze narodowym muzyki polskiej, rozumianym jako rezultat współdziałania cech muzycznych właściwych sztuce jedynie danego narodu, można natomiast wskazać na pewne cechy lokalne, widoczne np. w doborze gatunków i form, w zastosowaniu w muzyce tekstów w języku polskim i innych podobnych zjawiskach, zwłaszcza w zakresie życia muzycznego.

Wiadomo ponadto, że uniwersalizm dawnej kultury europejskiej uwydatnił się w muzyce znacznie silniej niż w innych dziedzinach i stanowił jedną z najbardziej charakterystycznych cech tej sztuki. O jednolitości kierunków rozwojowych muzyki kręgu europejskiego zadecydowało wiele czynników, spośród których na plan pierwszy wysuwa się uniwersalny charakter języka muzycznego, podstawowe założenia techniki kompozytorskiej oraz traktowanie repertuaru. Główne kierunki techniki kompozytorskiej w muzyce dawnej były niejako obowiązujące dla większości ośrodków europejskich; nawiązanie do tradycji, kształtowanie się nowych zjawisk czy też lokalne odchylenia nie naruszały ogólnych zasad rozwoju. Ważne znaczenie miała tu także wspólność tworzywa muzycznego, na które składały się z jednej strony gotowa twórczość muzyczna, przede wszystkim monodia chorałowa, chorałopodobna i chorałopochodna, z drugiej zaś materiał twórczy, taki jak np. formuły współbrzmieniowe, melodyczne, tonalne czy rytmiczne. Tworzywo to służyło jako podstawa dla wszelkiego rodzaju manipulacji kompozytorsko-technicznych, np. do budowy cantus firmus, figur ostinatowych, schematów tanecznych, było poddawane różnym zabiegom technicznym (imitacji, przeimitowaniu, opracowaniu kontrapunktycznemu, wariacyjnemu, ornamentalnemu itp.). Jego unifikująca rola była ważna również dla zachowania względnej jednolitości tonalnej.

Innym czynnikiem ujednolicającym obraz muzyki europejskiej była wspólność repertuaru, obejmującego popularne, często wykonywane i opracowywane utwory, stanowiące wspólne dobro wielu różnych ośrodków. Repertuar obcy traktowany był niemal na równi z twórczością rodzimą, toteż nim uzupełnia się podstawę materiałową złożoną z dzieł stworzonych przez kompozytorów polskich. Twórczość muzyczną uważano jeszcze w XVI w. za własność powszechną i korzystano z niej w sposób całkowicie dowolny. Utwory ówczesnych kompozytorów były przez innych muzyków opracowywane, intawolowane, przekształcane i zmieniane na różne sposoby, przy czym nawet zdarzało się, że podpisywano je nazwiskiem intawolatora, a nie autora dzieła. Podobnie różnego typu zapożyczenia, często nawet dosłowne, należały do codziennych praktyk kompozytorskich. Nawiasem mówiąc, takie same zjawiska obserwujemy w twórczości piśmienniczej, np. traktaty muzyczno-teoretyczne z początków XVI w. zawierają liczne fragmenty pism autorów obcych, średniowiecznych i ówczesnych, w sformułowaniach dosłownych lub podobnych, z grubsza tylko modyfikowanych, bądź z zaznaczeniem źródła, bądź też, na ogół, bez jego wskazania. Istniało jeszcze wiele innych czynników ujednolicających obraz ówczesnej muzyki europejskiej. Wspólnym podłożem dla nich wszystkich była ówczesna kultura europejska wyrosła z form świadomości zrodzonych w kręgu kultury łacińskiej. Toteż koncepcja Mirosława Perza, dotycząca ujęcia historii dawnej muzyki polskiej, jako „polskiej perspektywy muzyki europejskiej” wydaje się przekonująca.

W niektórych pracach historycznych prezentowana jest teza o kształtowaniu na terenie Europy węższych kręgów kulturowych o znaczeniu peryferycznym, nie mających nic wspólnego z warunkami politycznymi czy nawet etnicznymi. Krąg taki tworzyła np. Europa Środkowa, a dokładnie Małopolska, część królestwa Czech i część Rzeszy Niemieckiej (zwłaszcza księstwa śląskie, które przez długi czas po oderwaniu ich od Polski wykazywały silne związki z naszym krajem), połączone wspólnotą pewnych elementów twórczości i kultury muzycznej. Wiele cech wspólnych dla tych regionów odnaleźć można m.in. w organizacji życia muzycznego, w szkolnictwie i piśmiennictwie muzycznym, roli muzyki w kręgach reformacyjnych. Ilustruje to np. związana jednocześnie z różnymi krajami działalność niektórych muzyków i kompozytorów, wymienionych ośrodków itp. Cechy wspólne widoczne są również przy porównaniu treści wielu zachowanych źródeł polskich, śląskich, czeskich i niemieckich.

Jak wynika z powyższych rozważań, przejawy życia muzycznego, a przede wszystkim twórczość muzyczna kompozytorów polskich i obcych działających w naszym kraju, powstająca i wykorzystywana w Polsce w XVI w., mogą być rozpatrywane z trzech punktów widzenia: historii muzyki europejskiej (ściślej zachodnioeuropejskiej) tego okresu, dziejów muzyki w węższym kręgu Europy Środkowej, wreszcie lokalnego charakteru niektórych zjawisk.

Zakres terytorialny przedmiotu wyznaczają polityczne granice rzeczypospolitej w XVI stuleciu, stąd mieścić się tu powinny wszystkie zjawiska występujące w twórczości i kulturze muzycznej na terenie monarchii Jagiellońskiej, a więc rozległego terytorium o bardzo różnych tradycjach i poziomie rozwoju kulturowego. Na pierwsze miejsce wysuwają się ziemie Korony, w szczególności zaś te ośrodki, które były jednocześnie centrami politycznymi i kulturowymi (np. Kraków). Kultura muzyczna tych ośrodków stanowi siłą rzeczy podstawę – tak w aspekcie ilościowym, jak i jakościowym – opracowania historii muzyki w XVI w. Taka tendencja panuje w całej niemal dotychczasowej literaturze historycznomuzycznej i wynika zarówno ze stanu badań, jak i zapewne z rzeczywistego układu sił. Nie należy jednak utożsamiać historii muzyki w Polsce wyłącznie z dziejami muzyki w niektórych najżywszych i najbardziej rozwiniętych ośrodkach. Inne regiony Korony, zwłaszcza ziemie wielkopolskie, Mazowsze czy Małopolska wschodnia, wykazywały bowiem w tym czasie również oznaki rozwoju kultury i życia muzycznego. Odmienny charakter miała kultura muzyczna Gdańska, całego Pomorza oraz Prus Królewskich, gdzie uwydatniały się wpływy niemieckie. Inaczej natomiast kształtowała się sytuacja na stosunkowo mało rozwiniętych obszarach Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz południowo-wschodnich kresów Korony, które pozostawały przez dłuższy czas pod wpływem kultury kręgu bizantyjskiego. Może z wyjątkiem Wilna i niektórych większych ośrodków magnackich dopiero w końcu XVI w. terytoria Wielkiego Księstwa zaczęły powoli wiązać się ściślej z Koroną pod względem kulturowym, jednak wyraźniejsze przemiany w zakresie repertuaru i podstawowych kierunków twórczości kompozytorskiej stały się widoczne dopiero w XVII w. Niejednolitość rozwoju kultury muzycznej na terenie Polski, a także jednostronny (pod względem terytorialnym) rozwój badań spowodowały, iż nierównomierności w niniejszym opracowaniu nie udało się uniknąć.

Omawiając zakres czasowy i periodyzację historii muzyki dawnej nie można pominąć złożonej problematyki renesansu, mimo iż w historii kultury polskiej sprawa ta nie wydaje się pierwszoplanowa. Problematyka ta od lat interesowała historyków różnych specjalności i tak obrosła w literaturę, że stała się niemal odrębną dziedziną wiedzy. Wydaje się, iż w rozważaniach nad renesansem szczególnie istotne są dwa aspekty tego zjawiska. Pierwszy, szerszy, dotyczy zagadnienia periodyzacji, a więc wiąże się z pojmowaniem terminu „renesans” jako epoki w dziejach myśli europejskiej kończącej średniowiecze i otwierającej czasy nowożytne, drugi zaś, węższy – zagadnień stylistyczno-estetycznych, genetycznie związanych z historią sztuki. Jest oczywiste, że renesans jako prąd myślowy musiał w swoim czasie wywrzeć wpływ na wszelkie przejawy działalności ludzkiej, jednak zakres i nasilenie tych wpływów były różne w różnych dziedzinach i w różnych punktach Europy. W pracach z zakresu historii muzyki prezentowano na ten temat – najogólniej rzecz biorąc – wiele punktów widzenia: od postawy pełnej akceptacji renesansu jako okresu (rzadziej jako stylu), wspartej na odpowiadających jej cechach renesansowych w muzyce lub kulturze muzycznej, poprzez uwzględnienie w mniejszym lub większym stopniu wpływów renesansu na muzykę i jej dzieje, aż po negację całej problematyki, jako nie dającej się rozważać w aspekcie sztuki rozwijającej się tak autonomicznie i w gruncie rzeczy tak hermetycznej, jaką jest muzyka. Szczególną trudność nasuwa sprawa doboru kryteriów podziału muzyki dawnej; chodzi tu mianowicie o dylemat pierwszeństwa kryteriów muzycznych nad pozamuzycznymi, odnoszącymi się do charakteru okresu renesansu.

Mimo iż Europa renesansowa pod wieloma względami nie stanowiła w pełni jednolitego organizmu, to jednak wiele cech w powszechnym rozumieniu charakterystycznych dla nowożytnego sposobu myślenia występowało – oczywiście w różnym nasileniu i niejednakowych formach – w całej Europie. Odnosiło się to także do rozwoju najszerzej pojętej kultury muzycznej w jej różnorakich przejawach. Jednakże sama twórczość muzyczna, rządząca się w znacznej mierze własnymi prawami, narzucała konieczność przyjęcia cech czysto muzycznych jako nadrzędnego kryterium podziału dziejów muzyki. Tak się składa, że przyjąwszy jako kryterium podziału prawidła rozwoju twórczości muzycznej (materiał dźwiękowy porządkowany za pomocą określonych założeń tonalnych i kształtowany w praktyce twórczej odpowiednimi środkami technicznymi), wyodrębnia się stosunkowo jednolity etap rozwojowy muzyki, pokrywający się jedynie w najogólniejszych zarysach z epoką renesansu. Do jego cech charakterystycznych należy: kształtowanie się stylu polifonicznego w sensie wykorzystania środków technicznych powstałych na terenie polifonii zwanej niderlandzką a także flamandzką, twórczy stosunek do tworzywa muzycznego, ślady przemian tonalnych i brzmieniowych dokonujących się na gruncie systemu modalnego i postępujących w kierunku nowych założeń porządkowania materiału dźwiękowego, przekształcenie środków i sposobów wykonawczych, nawiązanie do nowych założeń w zakresie związków słowa i muzyki, symptomy rozwoju nowoczesnej myśli teoretycznej i wiele innych. Toteż we współczesnej muzykologicznej literaturze europejskiej dość powszechnie przyjmuje się, że wspomniany etap rozwojowy przypadający na wiek XV i XVI traktowany bywa jako okres renesansu w muzyce lub jako wycinek dziejów muzyki w okresie renesansu.

W kulturze polskiej sprawa ta przedstawia się nieco inaczej, głównie z tej przyczyny, że pojawienie się idei renesansowych wystąpiło w Polsce później, różnice lokalne w rozwoju kulturowym były dość znaczne w porównaniu z Europą Zachodnią, a rozwój twórczości muzycznej przebiegał w nieco odmienny sposób niż na Zachodzie. Charakterystyczne dla XV i XVI w. cechy rozwoju muzyki europejskiej w różnym stopniu znalazły oddźwięk w Polsce, a wyraźniej zaznaczyły się dopiero w wieku XVI. Te odmienne warunki musiały spowodować zmiany w traktowaniu periodyzacji historii muzyki w Polsce, co znalazło wyraz również w literaturze muzykologicznej.

Ogólnie rzecz biorąc, wielu autorów opowiadało się za wyodrębnieniem XVI wieku w ciągu dziejów muzyki polskiej. Jedni uzasadniają swą postawę po prostu odmiennością dróg rozwoju muzyki w tym czasie w porównaniu z okresem średniowiecza, inni wspominają o początkach stylu narodowego w muzyce polskiej, jeszcze inni przyjmują jako podstawę periodyzacji koncepcję renesansu, przystosowując ją do odmiennych warunków rozwoju kultury polskiej, szukając w muzyce i kulturze polskiej cech renesansowych itd. Wiele okoliczności istotnie przemawia za takim podziałem; dodać należy, że podobną periodyzację przyjęto np. w historii literatury polskiej, historii myśli filozoficznej i społecznej w Polsce, historii sztuk plastycznych i innych.

W pracach syntetycznych pierwszych historyków muzyki polskiej problem periodyzacji w ogóle, a renesansu w szczególności, nie budził większego zainteresowania. Materiał historyczny porządkowano chronologicznie w sposób możliwie najprostszy. Niezależnie od tego niemal wszędzie wiek XVI wyodrębniano jako osobny okres i nadawano mu różne nazwy, np. okres zygmuntowski (A. Poliński), okres rozwoju polifonii (Z. Jachimecki), złoty wiek (Z. Jachimecki, I. Reiss), okres renesansu (H. Opieński) itp. Warto podkreślić, że wymienieni autorzy stosowali często niejednolite kryteria podziału. W muzykologii powojennej zainteresowano się szerzej problematyką renesansu w historii muzyki polskiej; z tego punktu widzenia rozpatrywano też zagadnienie periodyzacji. W rozprawie Z. Lissy i I. Chomińskiego Muzyka polskiego Odrodzenia pojęcie renesansu traktowano wielostronnie. Wypróbowano kryteria periodyzacji różnego rodzaju, dotyczące zarówno problematyki społeczno-ekonomicznej, jak też właściwości kultury muzycznej omawianego okresu, identyfikując te ostatnie z kryteriami stylu renesansowego w muzyce. Autorom chodziło głównie o takie przejawy życia muzycznego, jak: wiodąca rola muzyki świeckiej, stosowanie języka narodowego, zetknięcie się skomplikowanej polifonii z prostą homofonią z wyraźnym naciskiem na przewagę tej ostatniej, znaczenie reformacji dla popularyzacji muzyki i przenikanie elementów ludowych do muzyki artystycznej. Nie wszystkie te właściwości w jednakowym stopniu charakteryzowały rozwój polskiej kultury muzycznej, wiele z nich sztucznie wyolbrzymiono. Autorzy omawianej rozprawy odbiegli od dotychczasowych ustaleń i umieścili okres renesansu w historii muzyki w latach 1450-1640. (Z uwagi na niejednolitość kryteriów nie jest też przekonujący wprowadzony przez nich wewnętrzny podział okresu na fazy.)

Czysto muzyczne kryteria periodyzacji przyjął w późniejszej pracy Józef M. Chomiński (Z dziejów polskiej kultury muzycznej. 1958); posłużył się pojęciem renesansu jako okresu historycznego i stanął na stanowisku słuszności wyodrębnienia go w historii muzyki polskiej. Chomiński scharakteryzował renesans w muzyce polskiej jako okres krystalizacji nowych gatunków (np. twórczości instrumentalnej), wykształcanie się zrębów nowego systemu tonalnego, powstania nowych możliwości w dziedzinie kształtowania formy. Okres renesansu w jego rozumieniu przypada na wiek XVI, przy czym autor zastrzega płynność obu dat granicznych.

W ostatnich czasach problematyką tą zainteresował się Mirosław Perz (por. przede wszystkim rozprawę Wyznaczniki początków renesansu muzycznego w Polsce); nie zajął jednak w tej kwestii zdecydowanego stanowiska. Z jego wypowiedzi można wnosić, że nie jest on przeciwny wyodrębnieniu XVI w. jako samodzielnego okresu, nazywa go nawet niekiedy renesansem muzycznym; skłania się też do przyznania muzyce polskiej szeregu cech stylistycznych renesansu. Zasługą jego jest przede wszystkim wnikliwe rozpatrzenie początkowej cezury omawianego okresu, nie sięgającej – jego zdaniem – przed rok 1500, oraz wszechstronne przedstawienie warunków kształtowania się polskiej kultury muzycznej w XVI w. pod kątem specyfikacji cech socjologicznych, ogólnokulturowych i czysto muzycznych, świadczących za lub przeciw przyjętej przez niego „umowy o renesansie” w historii muzyki polskiej. Spośród zestawu różnorodnych argumentów szczególnie ważne wydaje się zwrócenie uwagi na styl niderlandzki, pojawiający się w Polsce około 1520 r. oraz na kompleks zjawisk pozamuzycznych świadczących o zainteresowaniach kulturą antyczną.

Podczas gdy początkowa cezura okresu budzi do dziś wiele kontrowersji i nie została wyraźnie ustalona, to data końcowa – aczkolwiek również płynna (przełom XVI i XVII wieku) – rzadziej bywała kwestionowana (odnosi się to także do całej muzyki europejskiej). Stosunkowo najszerzej zagadnienie to zostało potraktowane w pracach Zygmunta M. Szweykowskiego. Autor, posługując się określeniem „renesans” w sensie okresu historycznego, wiąże jego zakończenie (na podstawie kryteriów muzycznych) z pojawieniem się na gruncie polskim przede wszystkim basso continuo w muzyce z początkiem XVII w. W tym czasie wystąpiły także elementy polichóralności, stylu monodycznego, zaszły też zmiany w wokalno-instrumentalnej praktyce wykonawczej itp.

Poruszana również przez niektórych polskich autorów (Michał Bristiger, Zygmunt M. Szweykowski) problematyka manieryzmu, rozważana również w aspekcie periodyzacji, odnosić się może u nas nie tyle do całego XVI w., ile raczej do okresu przejściowego między renesansem a barokiem. Zresztą muzyka powstała w Polsce, nieporównywalnie słabiej rozwinięta ilościowo i jakościowo (m.in. pod względem tonalnym) niż muzyka najważniejszych ośrodków na zachodzie Europy (zwłaszcza np. w Italii), nie jest dogodnym terenem stosowania koncepcji periodyzacji zakładającej jako punkt wyjścia manieryczną doskonałość określonych gatunków muzycznych, zwłaszcza zaś niektórych ich elementów, takich jak np. tonalność i struktura współbrzmieniowa.

W niniejszym opracowaniu wydzielono wiek XVI jako odrębny okres w historii muzyki polskiej. Daty graniczne tego okresu – jak też innych okresów historycznych – są zawsze płynne i nie wydaje się, by przyjętej periodyzacji przeszkadzał fakt, że początek XVI stulecia tkwi jeszcze mocno w wielu przejawach w okresie średniowiecza (zresztą niektóre cechy średniowieczne sięgać będą jeszcze daleko w głąb XVI w.), zaś w drugiej połowie, a zwłaszcza pod koniec wieku pojawiają się tendencje i zjawiska, które staną się charakterystycznymi cechami nowego etapu rozwoju muzyki polskiej w XVII w.

Podstawę materiałową niniejszego opracowania stanowią przede wszystkim źródła muzyczne, zarówno w postaci edycji źródłowych, jak też oryginalnych rękopisów, kopii lub druków. Pomijając sprawę charakteru źródeł do muzyki dawnej w ogóle (umowność i nieprecyzyjność notacji, komplikacje w praktyce wykonawczej, dotyczące zwłaszcza przeznaczenia utworu na odpowiedni środek wykonawczy itp), istotny wydaje się dla interpretacji historii muzyki polskiej obecny stan zachowania materiału źródłowego. Jest on co najmniej wysoce niezadowalający w porównaniu z innymi ośrodkami europejskimi (jak też z indywidualną twórczością poszczególnych kompozytorów), w stosunku do których narzuca się dysproporcja ilościowa. Nieliczne zachowane źródła do historii muzyki polskiej mają charakter przypadkowy, ponadto widoczna jest wyraźna nierównomierność ich terytorialnego i czasowego rozprzestrzenienia. Odnosi się to do całego zapisanego i zachowanego repertuaru muzycznego w Polsce. Sytuację tę w niewielkim jedynie stopniu zmienia uzasadnione charakterem muzyki dawnej włączenie w obręb materiału źródłowego repertuaru obcego, zachowanego i uprawianego w Polsce, oraz kompozycji przekazanych anonimowo w źródłach polskich.

Źródła muzyczne w XVI w. zachowały się w postaci rękopisów (np. tabulatury, zbiory kompozycji wokalnych jedno- i wielogłosowych), a także druków (traktaty teoretyczne, kancjonały, luźne druki pieśni, wydania zbiorów dzieł itp.). Większość ważniejszych źródeł, mianowicie prawie cała twórczość autorska XVI w., została opublikowana w formie bądź edycji źródłowych (w tym także facsimile), bądź wydań o charakterze półpraktycznym (zbiory, antologie), bądź wreszcie popularnym (opracowania, śpiewniki). W rękopisach pozostały jednak do tej pory większe zbiory repertuaru polskiego i obcego, m.in. zespół religijnej muzyki wielogłosowej z katedry na Wawelu, kancjonały i inne zbiory pieśni oraz prawie cała twórczość chorałowa XVI w.; nieliczne są krytyczne wydania polskich traktatów teoretycznych.

Obok źródeł muzycznych w opracowaniu wykorzystano opublikowane (rzadziej – pozostające w maszynopisach) prace muzykologiczne i historycznomuzyczne dotyczące dziejów muzyki w Polsce w XVI w.; w niektórych zakresach uzupełniano ten wybór informacjami zaczerpniętymi z publikacji z innych dyscyplin. W założeniu więc książka niniejsza ma stanowić odzwierciedlenie współczesnej wiedzy o historii muzyki polskiej XVI stulecia i jednocześnie ilustrować wszystkie jej nierównomierności: problemy wyczerpująco potraktowane lub skąpo albo wcale nie opracowane. W książce zrezygnowano z powoływania się na literaturę przedmiotu w odsyłaczach i podano jedynie zestawy wykorzystanej literatury.

W porównaniu ze światową literaturą na temat muzyki w okresie renesansu polska literatura muzykologiczna i historyczna z tego zakresu jest ilościowo i tematycznie dość skromna i ograniczona. Nie obejmuje wszystkich zagadnień, niektóre tylko sygnalizuje: charakterystyczny jest nacisk, jaki położono na drobne prace materiałowe i przyczynkarskie, niewiele jest natomiast szerszych opracowań syntetycznych, a w szczególności rozpraw poświęconych wyłącznie zagadnieniom techniki kompozytorskiej i poszczególnym elementom dzieła muzycznego tego okresu. Nieźle rysuje się tylko w zestawieniu z opracowaniami dotyczącymi niektórych innych okresów historii muzyki polskiej, np. średniowiecza czy XIX w. W przeważającej części prace mają charakter informacyjny i w wyższym stopniu dotyczą problematyki dawnej kultury muzycznej niż samej muzyki; tym większy walor mają więc nieliczne prace omawiające zagadnienia ściśle muzykologiczne, zwłaszcza zaś monografie twórczości najwybitniejszych kompozytorów tego okresu i rozprawy o charakterze ogólnym. Spośród szerokiego grona osób zajmujących się problematyką badań nad muzyką polską XVI w. szczególne zasługi położyli, jak się wydaje, Adolf Chybiński – pionier badań muzykologicznych nad wieloma zakresami dawnej muzyki polskiej, Mirosław Perz – autor wartościowych rozpraw metodologicznych i innych prac historycznych, a także Zygmunt M. Szweykowski i Piotr Poźniak – edytorzy dawnej muzyki polskiej.

W opracowaniu wykorzystano w bardzo niewielkim stopniu literaturę powstałą w XIX w., w większości już przestarzałą, w nieco większym tę z pierwszej połowy XX w., która nie straciła wiele ze swej aktualności, a w pewnych przypadkach pozostaje do dziś podstawową literaturą przedmiotu. Chodzi tu o niektóre prace na temat zabytków i repertuaru muzyki wielogłosowej (Adolf Chybiński), tabulatur (Adolf Chybiński, Maria Szczepańska, Zdzisław Jachimecki), chorału (Wacław Gieburowski), na temat życia i twórczości poszczególnych kompozytorów (wraz z jedynym, jak dotąd, opracowaniem słownikowym z tego zakresu, Słownikiem muzyków dawnej Polski Adolfa Chybińskiego), na temat powstania i organizacji niektórych zespołów muzycznych oraz recepcji muzyki obcej w Polsce i stosunku muzyki polskiej do muzyki innych krajów europejskich, w szczególności do muzyki włoskiej i niemieckiej (Adolf Chybiński, Zdzisław Jachimecki).

Najszerzej wykorzystano najnowszą literaturę przedmiotu, to znaczy powstałą w drugiej połowie XX w. Są to prace zarówno opublikowane, jak i znajdujące się do tej pory w maszynopisie (np. rozprawy magisterskie, doktorskie i artykuły, które znacznie później ukazały się w druku). Muzykologia historyczna tego okresu wyraźnie nawiązała do kierunku badań przyjętego w pierwszej połowie XX w. Stąd większość publikacji poświęcona jest weryfikacji, uzupełnianiu, poszerzaniu poprzednich ustaleń. Jednocześnie jednak zaobserwować można pewien postęp w zakresie metodologii. Przede wszystkim wykorzystano niektóre najnowsze zdobycze muzykologii światowej w odniesieniu do warsztatu analitycznego, rozbudowano metody badań historycznych, rozwinięto i poszerzono zakres nauk pomocniczych oraz badań komparatystycznych we współpracy z naukowcami z innych dziedzin (historia ogólna, filologia, historia literatury, archeologia, historia sztuki, religioznawstwo itp.). Rozwinięto także na szerszą niż dotąd skalę edytorstwo i źródłoznawstwo w zakresie muzyki dawnej.

W drugiej poł. XX w. pojawiło się niewiele prac syntetycznych dotyczących historii muzyki i kultury muzycznej Polski w XVI w.; nieco lepiej rozwinęła się biografistyka (o twórczości Mikołaja z Krakowa – Krystyny Wilkowskiej Chomińskiej, Mikołaja Gomółki – Mirosława Perza, Jakuba Reysa-Polaka – Piotra Poźniaka i Mikołaja Zieleńskiego – Władysława Malinowskiego); pierwsze miejsce pod względem ilościowym zajmują prace materiałowe i przyczynkarskie. Znaczna ich liczba dotyczy problemów kultury muzycznej XVI w., mniejsza – zagadnień rozwoju gatunków i form, szczegółów techniczno-muzycznych. Opublikowano też szereg rozpraw typu monograficznego, dotyczących działania i organizacji zespołów oraz w ogóle życia muzycznego w różnych ośrodkach i w różnych grupach społecznych, a także repertuaru (Elżbieta Zwolińska, Zbigniew Chaniecki, Anna Szweykowska, Barbara Brzezińska), drukarstwa muzycznego (Maria Przywecka-Samecka), teorii muzyki (Elżbieta Witkowska-Zaremba), problematyki związków muzyki polskiej i polskiej kultury muzycznej z muzyką innych krajów (dorobek licznych, organizowanych w Polsce konferencji naukowych, np. polsko-włoskich, polsko-niemieckich, polsko-rosyjskich, i kongresów Musica Antiqua Europae Orientalis).

Prócz polskiej literatury muzykologicznej wzięto pod uwagę także szereg prac autorów obcych: niektóre z nich wnoszą znaczny wkład do historii muzyki staropolskiej: są to przede wszystkim prace autorów niemieckich, dotyczące w pierwszym rzędzie kultury muzycznej Śląska, Pomorza, Prus, a w szczególności Gdańska (H. Federhofer, F. Feldman, K. G. Fellerer, L. Finscher, L. Hoffmann-Erbrecht, F. Kessler i inni), a także opracowania z kręgów anglojęzycznych, wśród których wymienić należy takie podstawowe dokonania, jak opracowanie tabulatury z klasztoru św. Ducha (Marion Wyatt Insko) i edycja tabulatury Jana z Lublina (John R. White) oraz prace o muzyce instrumentalnej (Willi Apel) i twórczości Wacława z Szamotuł (Eugene C. Cramer).

Z wykazu bibliograficznego i uwag bibliograficznych zamieszczonych na końcu większości rozdziałów wynika również, że posłużono się także podstawowymi pracami o charakterze ogólnokulturowym, najważniejszymi opracowaniami powszechnej historii muzyki XVI w., a także szeregiem innych rozpraw z różnych dziedzin kultury staropolskiej.

W niniejszym opracowaniu uwzględniono dwa niejednakowej wagi aspekty przedmiotu badań: historię kultury muzycznej i historię twórczości muzycznej, stąd podział na dwie części: Kultura muzyczna w Polsce w XVI wieku oraz Twórczość muzyczna w Polsce w XVI w. Pierwszą część, która obejmuje problematykę w stosunku do samej muzyki drugorzędną, potraktowano w sposób skondensowany, dokonując znacznej selekcji materiału, w drugiej natomiast starano się uwzględnić i skomentować możliwie szeroki zasób źródeł i ich opracowań.

Książka niniejsza nie pretenduje do wyczerpania złożonej tematyki muzyki polskiej XVI w. i można ją uznać jedynie za próbę całościowego spojrzenia na materiał historyczny, którym aktualnie dysponujemy. Jej celem jest podsumowanie kolejnego etapu badań szczegółowych, zorientowanie czytelnika w zgromadzonym i opracowanym dotąd materiale, przekazanie wniosków dla ewentualnego ukierunkowania prac szczegółowych nad historią muzyki w Polsce w XVI w. oraz próba utrzymania ciągłości tradycji tego rodzaju piśmiennictwa. Zadanie swoje spełnić może jako ogniwo łączące poprzednie opracowania historii muzyki staropolskiej z przyszłymi syntezami, a także jako pomoc dydaktyczna.

2. Monarchia Jagiellońska jako mocarstwo europejskie

Zbudowana przez pierwszych Jagiellonów w XV w. potęga państwa polskiego i wybitne znaczenie międzynarodowe utrzymały się mimo różnych trudności niemal przez cały wiek XVI. Przez trzy ćwierci XVI stulecia zasiadali na tronie przedstawiciele tej wybitnej dynastii: Jan Olbracht, Aleksander, Zygmunt I Stary i Zygmunt II August. Po bezpotomnej śmierci ostatniego z nich w 1572 r. nastąpiły czasy kilku bezkrólewi i – nie licząc nieudanego epizodu z Henrykiem de Valois – panowanie Węgra Stefana Batorego i Zygmunta III, pierwszego z niezbyt szczęśliwej dla kraju dynastii Wazów.

Monarchistyczny ustrój polityczny państwa zyskał w Polsce oblicze odmienne niż w innych krajach Europy wskutek rezygnacji z tendencji absolutystycznych i wyraźnej dominacji warstwy szlacheckiej; układ tych stosunków nazwano demokracją szlachecką. Żywotna energia stanu szlacheckiego i zachodzące w całej Europie, a także w Polsce przemiany mentalne, polegające na powszechnej aktywizacji i dążeniu do uwolnienia się od dogmatów myślowych i autorytarnej władzy, odegrały w wielu dziedzinach życia pozytywną rolę. Stąd też polska polityka wewnętrzna, prowadzona przez sejmy szlacheckie usiłujące zjednać króla i senat, zdominowana została przez działalność reformatorską. Podjęto przede wszystkim tzw. egzekucję dóbr (zwrot królewszczyzn znajdujących się bezprawnie w posiadaniu magnaterii świeckiej i duchownej) i egzekucję praw, obejmującą najogólniej rzecz biorąc wszelkie formy sprawowania władzy. Z różnym skutkiem podejmowano zatem reformy administracyjne, skarbowe, wojskowe, sądownicze, agrarne i inne, zaś do prawdziwych osiągnięć na tle ustawodawstwa europejskiego należy zaliczyć zagwarantowanie – zwyczajowo przestrzeganej od dawna – zasady swobody wyznaniowej aktami zgody sandomierskiej (1570) i konfederacji warszawskiej (1581). Przeprowadzanie postępowych reform nie przebiegało oczywiście gładko wobec licznych trudności spowodowanych nieudolnością lub wewnętrznymi intrygami i skłóceniem pomiędzy sejmem, senatem i królem czy też szlachtą i możnowładztwem między sobą. W końcu XVI w. dotychczasowy model ustrojowy zaczął ulegać wyraźnej ewolucji przeistaczając się stopniowo w zaczątki oligarchii magnackiej. I choć Polska utrzymywała nadal swą mocarstwową pozycję, zaczynały się z wolna zarysowywać pewne symptomy regresu, związane z narastającą prywatą szlachty i magnaterii, anarchizowaniem życia publicznego wskutek zmagań o tzw. „złotą wolność” szlachecką a zarazem ograniczaniem wolności myśli poprzez negatywne oddziaływanie ruchu kontrreformacyjnego. Zmiany te ujawnią się z większą siłą dopiero w przeszło pół wieku później, a Polska nie osiągnie już nigdy tego autorytetu, który był jej udziałem jako monarchii jagiellońskiej.

Politykę zagraniczną Polski w XVI w. zdominowały konflikty z monarchią habsburską, spowodowane walką o preponderancję we wschodniej części Europy. Rozwiązywane początkowo przez układy (np. Wiedeń 1515) spory te nasilały się powodując fatalny w skutkach podział sił rządzących w kraju na stronnictwa pro- i antyhabsburskie aż doprowadziły w 1587 r. do podwójnej elekcji: Zygmunta III Wazy i Maksymiliana, brata cesarza Maksymiliana II Habsburga, i działań wojennych (zwycięstwo obozu antyhabsburskiego pod wodzą hetmana Jana Zamoyskiego pod Byczyną w 1588 r.). Istotna dla Polski była wciąż jeszcze sprawa krzyżacka. Wprawdzie po zakończonej rozejmem wojnie polsko-krzyżackiej w l. 1520-21, w 1525 r. rozwiązano to zagadnienie poprzez hołd lenny ostatniego wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna w Krakowie i sekularyzację Prus, to jednak Zakon był jeszcze przez dłuższy czas źródłem niepokojów. W toku XVI stulecia Polsce udało się uniknąć konfliktu z Turcją, bowiem Jagiellonowie dokładali starań aby zdystansować się od działań antytureckich papiestwa i niektórych władców świeckich Europy. Stefan Batory nie zdążył zrealizować swych planów wyprawy na Turcję przez Moskwę, zaś Zygmunt III Waza zbyt był zajęty osobistymi planami dynastycznymi, podejmując starania o tron szwedzki oraz moskiewski. Za to całe niemal stulecie wypełniły wyprawy moskiewskie. Wojny litewsko-polskie z wielkim księciem Wasylem III, a następnie carem Iwanem IV Groźnym z dynastii Rurykowiczów, spowodowane były głównie sporami terytorialnymi, a także zapewne obawą przed rosnącą siłą Moskwy. Prowadzone w pierwszej połowie XVI w. w trzech fazach (1507-8, 1512-22, 1535-7) i ze zmiennym szczęściem (zwycięstwo pod Orszą, klęska pod Sokalem), zakończone rozejmem, dotyczyły ziem ruskich i litewskich; w drugiej połowie stulecia ożywiły je spory o Inflanty, a w gruncie rzeczy o szerszy dostęp do Bałtyku. Trzy wyprawy Stefana Batorego na Moskwę (1579, 1580, 1581), zakończyły się rozejmem i inkorporacją Inflant do Polski, ale nie zlikwidowały ożywającego jeszcze po wielokroć konfliktu. Nawiązując w tym miejscu do polityki morskiej Jagiellonów wypada podkreślić, że to Zygmunt August zapoczątkował rozwój polskiej floty morskiej i mimo wielu niesprzyjających okoliczności umocnił polityczne i handlowe wpływy Polski na szlakach bałtyckich.

Proces powiększania terytorium ówczesnej rzeczypospolitej drogą zdobyczy, układów, przyłączeń oraz lenna trwał przez cały wiek XVI: wystarczy choćby wspomnieć o ponowieniu (po raz siódmy) tym razem realnej unii z Wielkim Księstwem Litewskim (unia lubelska w 1569 r.), lennie Prus Książęcych, Inflant i Kurlandii, przyłączeniu Mazowsza i innych ziem oraz zdobyczach dokonanych na wschodzie. W końcu XVI w. Polska (wraz z Wielkim Księstwem Litewskim) obejmowała obszar liczący z górą 800 tysięcy km2, należała zatem do terytorialnie największych (po Rosji) krajów Europy. Dopiero znacznie później dadzą o sobie znać rezultaty takich tendencji wywodzących się z XVI w., jak stopniowo słabnąca integracja Korony i Litwy, coraz wyraźniejsze procesy germanizacyjne, zwłaszcza na Pomorzu, a także na Śląsku, początkowo związanym jeszcze z Polską poprzez rody panujących książąt i wielowiekową tradycję, a także brak zainteresowania polonizacją ziem uzyskanych drogą lenna czy zdobyczy.

W rezultacie rozwoju demograficznego, jak i poszerzeń terytorialnych liczba ludności znacznie wzrosła i w końcu XVI w. Polskę zamieszkiwało około 7,5 miliona mieszkańców o bardzo zróżnicowanej strukturze narodowościowej, społecznej, religijnej i kulturowej. Obok Polaków i Litwinów w rzeczypospolitej zamieszkiwali głównie Rusini (Ukraińcy i Białorusini), Niemcy, Żydzi, a także Ormianie, Tatarzy i inne grupy narodowościowe. Bardzo ważna wydaje się rola imigrantów niemieckich, którzy niejednokrotnie stanowili większość, lub znaczną część mieszkańców miast polskich. Układ sił społecznych w kraju reprezentowała struktura stanowa, rozwijająca się w kierunku coraz silniejszego zamykania się stanów, ale zarazem ostrego zróżnicowania od wewnątrz. Stan szlachecki wybija się zdecydowanie na plan pierwszy pod każdym względem, aczkolwiek jest rozbity na wiele grup, z których najdalej od korzeni odchodzi możnowładztwo świeckie i duchowne. Stan mieszczański rośnie wraz ze wzrostem znaczenia miast, związanym z rozwojem handlu, a przede wszystkim żeglugi morskiej, nie dorównującym wszakże rozwojowi miast i mieszczaństwa zachodniej Europy. Szybko też różnicuje się na patrycjat i uboższe mieszczaństwo. Trzeci stan stanowią chłopi. Podczas gdy stan szlachecki zyskuje w miarę czasu coraz więcej przywilejów, to dwa pozostałe są wyraźnie w swych prawach ograniczane i to niezależnie od pozycji materialnej (w przypadku patrycjatu miejskiego). Mimo postępującej tolerancji religijnej nadal kościół katolicki, którego wyznawcy stanowili większość, uczestniczył w rządzeniu i dominował nad innymi konfesjami. Jednakże na dobro ówczesnych władz świeckich i kościelnych zapisać należy, że liczne początkowo edykty i zakazy skierowane przeciw innowiercom nie były zbyt rygorystycznie przestrzegane, a dzięki gwarantowanym przez monarchię wspomnianym wyżej ustawom i wskutek światłej postawy części kleru problem reformacji w Polsce traktowany był w sposób stosunkowo bardziej wyważony i spokojniejszy niż w innych krajach europejskich. W Prusach, Inflantach, w Gdańsku i w wielu innych miastach polskich rozpowszechnił się luteranizm, część szlachty polskiej i litewskiej preferowała kalwinizm, rozwijało się prawosławie i inne wyznania. Stąd też Polska cieszyła się sławą państwa tolerancyjnego, do którego chronili się prześladowani przez papiestwo dysydenci, wśród których znajdowało się wielu uczonych i artystów. Konflikty religijne pomiędzy katolicyzmem a innymi konfesjami istniały, ale w szerszym zakresie wystąpiły dopiero w okresie kontrreformacji.

Dobrobyt gospodarczy państwa polskiego opierał się przede wszystkim na rozwoju rolnictwa w formie powszechnej wówczas gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej oraz na rozwoju wewnętrznego i zewnętrznego rynku produktów rolnych. Eksport opierał się przede wszystkim na handlu drogą morską prowadzonym przez Gdańsk – największe, najbogatsze i obdarzone znaczną swobodą i licznymi przywilejami miasto należące do Polski. W mniejszym stopniu rozwijało się rzemiosło, głównie w większych miastach, gdzie organizowano pierwsze manufaktury, rozkwitało natomiast nadal hutnictwo żelaza i metali kolorowych oraz górnictwo solne.

Dość powszechny dobrobyt materialny wpływał korzystnie na rozwój sfery kulturowej nie tyle może całego społeczeństwa, ile jego bardziej oświeconej części. Wpływ idei renesansu i nowożytnego sposobu myślenia, aczkolwiek w pewnym stopniu już aktualny w XV w., zaowocował nowymi wartościami; przemiany sposobu i stylu zachowania, rozbudowanie życia towarzyskiego na podstawie obcych wzorów w szczególności na dworach szlacheckich, a także w domach bogatego mieszczaństwa, rozwój niektórych sztuk, np. architektury, noszą tego wyraźne ślady. Polska w XVI w. korzystała szeroko z dóbr ogólnokulturowych, a także – choć w różnym stopniu – uczestniczyła w wielu dziedzinach życia naukowego i artystycznego Europy, gdzieniegdzie nawet uzyskując eksponowane miejsce przy zachowaniu własnej odrębności. Charakterystyczną cechą oświeconej części społeczeństwa polskiego było szczególne poważanie dla nauki. Nie bez wpływu był tu zapewne rozwój szkolnictwa różnych szczebli: niższego stopnia szkoły katolickie parafialne, różnowiercze, gimnazja humanistyczne, a w końcu stulecia jezuickie oraz szkoły wyższe – obok dawnej Akademii Krakowskiej (w tym czasie akurat pogrążonej w kryzysie) akademie w Wilnie i – krótko – w Zamościu. W tej atmosferze nastąpiła, zwłaszcza w pierwszej połowie stulecia, aktywizacja polskiej myśli naukowej, o czym świadczą przede wszystkim światowe osiągnięcia w naukach przyrodniczych i matematycznych. Heliocentryczna teoria Mikołaja Kopernika zaprezentowana w dziele De revolutionibus orbium coelestium wydanym w Norymberdze w 1543 r. wpłynęła decydująco na zmiany światopoglądowe. Szeroki rozgłos uzyskało też dzieło o tętnie wybitnego lekarza i humanisty Józefa Strusia oraz dwie niezwykle precyzyjne mapy, Sarmacji i Polski, geografa Bernarda Wapowskiego, opublikowane już w l. 1526-28. Twórcą nowożytnej nauki o państwie i prawie był Andrzej Frycz Modrzewski, a jego dzieło Commentatorium de respublica emendanda było tłumaczone na kilka języków. Modrzewski opowiadał się za równością wszystkich wobec prawa, za zmniejszeniem różnic między stanami w różnych dziedzinach życia, za silną władzą królewską, niezależnością polskiego kościoła od Rzymu i za pokojowym współdziałaniem narodów. Na język angielski zostało przełożone dzieło Wawrzyńca Goślickiego, pisarza politycznego, dyplomaty i męża stanu pt. De optimo senatore, które liczyło się w rozwoju myśli politycznej w Anglii, a nawet później w Stanach Zjednoczonych. Popularność w Europie zyskały też polskie dzieła historyczne, zwłaszcza Macieja z Miechowa i Marcina Kromera. Poezja i proza, pisane początkowo w języku łacińskim, w toku XVI w. zostały zdominowane twórczością w języku polskim zapoczątkowaną przez Mikołaja Reja z Nagłowic i podniesioną na najwyższy poziom przez Jana Kochanowskiego, autora Trenów, Pieśni, Fraszek i tłumacza psalmów Dawida z 1579 r. W tym też czasie język polski, dojrzały i wykształcony, pojawiał się nie tylko w literaturze pięknej, lecz także w wielu innych dziedzinach życia codziennego wypierając z wolna acz zdecydowanie łacinę.

Szczególne osiągnięcia w przyswojeniu Polsce nowego stylu renesansowego ma polska architektura, zdominowana zresztą przez artystów włoskich, co nie dziwi w sytuacji nieustannych peregrynacji twórców z różnych dziedzin po całej Europie w tym czasie. Przede wszystkim król, a także inni mecenasi sztuk sprowadzili do Polski wielu wybitnych artystów, głównie zresztą włoskich, jak np. Franciszek z Florencji, Bartłomiej Berrecci, Jan Maria Padovano, Jan Chrzciciel di Quadro czy Bernard Morando. Do najwyższych osiągnięć architektonicznych w XVI w. należy przede wszystkim przebudowany z początkiem stulecia zamek na Wawelu w Krakowie, ozdobiony wartościową kolekcją brukselskich arrasów przez króla Zygmunta Augusta. Ponadto na uwagę zasługuje całe miasto Zamość, wzniesione na życzenie hetmana i kanclerza wielkiego koronnego, Jana Zamoyskiego, jednego z najbardziej zasłużonych magnatów polskich XVI w., liczne rezydencje magnackie, jak np. w Pieskowej Skale, Niepołomicach, Baranowie, ratusze w Poznaniu, Gdańsku i innych miastach. W porównaniu z architekturą stosunkowo niewielkie są dokonania w zakresie rzeźby, jeśli nie liczyć doskonałych rzeźb nagrobnych Jana Michałowicza z Urzędowa, czy też malarstwa, aczkolwiek wypada wspomnieć o wysoko rozwiniętej sztuce miniatorskiej (np. gotyckie miniatury w Kodeksie Baltazara Behema z początku stulecia) i złotniczej.

Uwagi bibliograficzne:

Fragment historyczny opracowano na podstawie wielu publikacji, m.in.: Polska w epoce Odrodzenia. Państwo. Społeczeństwo. Kultura. 1970; Dzieje Polski. Red. Jerzy Topolski. 1976; Józef Andrzej Gierowski: Historia Polski 1505-1764. 1985; Andrzej Wyczański: Dogonić Europę czyli Polska w czasach Zygmunta I. 1987; Anna Sucheni Grabowska: Spory królów ze szlachtą w złotym wieku. 1988.

3. Kalendarium epoki

Chronologiczny zestaw najważniejszych wydarzeń z zakresu historii muzyki polskiej i powszechnej, historii Polski l świata, historii nauki i kultury w Polsce i na świecie.

1500

Muzyka polska

XV/XVI w. – pontyfikat kardynała Fryderyka Jagiellończyka (ur. 1468, zm. 1503) z rytuałem i muzyką do obrzędu koronacyjnego królów polskich.

Pierwsze lata XVI w. – Jerzy Liban z Legnicy (ur. 1464, zm. po 1546) i Sebastian z Felsztyna (ur. ok. 1485, zm. po 1543) skomponowali swoje 4 – gł. motety w stylu szkoły flamandzkiej II poł. XV w..

Muzyka światowa

Juan del Encina (ur. 1468-9, zm. 1529-30) zestawia cancionero (hiszpańskie romanse i villancicos).

Urodzili się: Antonio de Cabezon, Nicolas Gombert, Luis Milan.

Historia i kultura światowa

Odkrycie Brazylii przez Pedra Alvareza Cabrala (ur. ok. 1460, zm. ok. 1526) i inne wyprawy kolonizacyjne hiszpańskie i portugalskie.

1501

Muzyka światowa

Pierwszy druk muzyczny oficyny Ottaviana Petrucciego (ur. 1566, zm. 1539) w Wenecji Harmonice musices Odhecałon (utwory kompozytorów flamandzkich XV i XVI w.).

Historia i kultura polska

1492-1501 – Panowanie Jana Olbrachta (ur. 1459, zm. 1501).

1501-1506 – Panowanie Aleksandra Jagiellończyka (ur. 1461, zm. 1506).

Historia i kultura światowa

1501-4 – Posąg Dawida we Florencji dłuta Michała Anioła (Michelangelo Buonarotii ur. 1475, zm. 1564).

1502

Muzyka światowa

Wenecka edycja mszy Josquina des Pres (ur. ok. 1450, zm. 1521).

Historia i kultura polska

1502-1505 – Powstała iluminowana księga statutów krakowskich tzw. Kodeks Baltazara Behema (ur. ok. 1450, zm. 1508).

1503

Muzyka polska

Kasper Hochfeder (zm. ok. 1517), najstarszy drukarz w Krakowie, wydał najstarszy druk polski z muzyką – Mszał wrocławski.

1504

Muzyka światowa

Pierwsze edycje frottol i innych popularnych pieśni włoskich w oficynie Petrucciego w Wenecji.

1505

Muzyka polska

Graduał fundacji króla Jana Olbrachta.

1505-1525 – Oficyna drukarska Jana Hallera (ur. 1467, zm. 1525), w której 1506 – wydano Mszał gnieźnieński Klemensa z Piotrkowa.

Historia i kultura polska

Konstytucja „Nihil novi” (nic bez zgody szlachty).

Pierwsza rzeźba renesansowa w Polsce – nagrobek Jana Olbrachta w katedrze na Wawelu dłuta Franciszka z Florencji (zm. 1516).

Historia i kultura światowa

1505-33 Panowanie wielkiego księcia Wasyla III (ur. 1479, zm. 1533) na Rusi.

1506

Muzyka polska

Najstarszy zapis pełnego tekstu pieśni Bogurodzica w Statucie Jana Łaskiego.

Historia i kultura polska

1506-48 – Panowanie Zygmunta I Starego (ur. 1467, zm. 1548).

Publikacja Statutu kanclerza Jana Łaskiego (ur. 1455-6, zm. 1531).

1506-8 – Wojna z Moskwą.

1507

Muzyka światowa

Intabolatura de Lauto Francesca Spinaccina, początki muzyki lutniowej w Italii (por. też utwory Joana Ambrosiusa Dalzy i Franciskusa Bosinensisa).

Historia i kultura polska

1507-36 – Przebudowa zamku królewskiego na Wawelu.

1508

Muzyka światowa

Choralis Constantinus Heinricha Isaaca (ur. 1450, zm. 1517), pierwsze opracowanie muzyczne proprium missae na rok kościelny.

Edycja polifonicznych laudi u Petrucciego w Wenecji.

Historia i kultura światowa

Freski Michała Anioła w kaplicy Sykstyńskiej.

1509

Muzyka polska

Heinrich Finck (ur. ok. 1445, zm. 1527) kompozytor niemiecki opuszcza dwór Jagiellonów.

Historia i kultura światowa

1509-47 panowanie Henryka VIII Tudora (ur. 1491, zm. 1547) w Anglii.

1510

Muzyka polska

1510-1536 – Działa oficyna drukarska Floriana Unglera (zm. 1536) w Krakowie.

Historia i kultura światowa

Wybór Albrechta Hohenzollerna (ur. 1490, zm. 1568) na wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego.

Zjednoczenie państwa Mongolskiego przez Dajan-chana (ur. ok. 1466, zm. 1543).

ok. 1510 – Konkwista, wyniszczenie pierwotnych mieszkańców Ameryki Południowej.

1511

Muzyka światowa

Tabulaturen etlicher Gesang Arnolda Schlicka (ur. ok. 1455, zm. ok. 1525). Niemiecka muzyka na instrumenty klawiszowe: Hans Buchner (ur. 1483, zm. 1538); Leonhard Kleber (ur. 1490, zm. 1556); Johann Kotter (ur. 1485, zm. 1541); Paul Hofheimer (ur. 1459, zm. 1537).

Musica getutscht Sebastiana Virdunga, traktat o instrumentach i intawolacji.

Historia i kultura światowa

Pochwała głupoty Erazma z Rotterdamu (ur. 1467, zm. 1536). Humanizm niemiecki: Paracelsus (ur. 1493, zm. 1541); Albrecht Dürer (ur. 1471, zm. 1528); Hans Holbein (ur. 1497, zm. 1543).

1512

Muzyka światowa

Liederbuch Erharda Öglina. Niemiecka pieśń tenorowa: Heinrich Isaac, Heinrich Finck, Paul Hofheimer, Hans Sachs (ur. 1494, zm. 1576), zbiory Petera Schöffera (ur. 1475-80, zm. 1517) i Arndta von Aich.

Historia i kultura polska

Zwycięstwo pod Wiśniowcem. Wojny tatarskie (1519 klęska pod Sokalem).

1513

Historia i kultura polska

Pierwsza książka drukowana w języku polskim Raj duszny Biernata z Lublina (ur. ok. 1465, zm. po 1529).

1514

Historia i kultura polska

Bitwa pod Orszą (wojna litewsko-rosyjska 1512-1522).

1515

Muzyka polska

Pierwsza krakowska edycja traktatu muzycznego Epitoma Słowaka Stefana Monetariusa.

Historia i kultura polska

Zjazd dynastyczny w Wiedniu (po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów ma panować dynastia Habsburgów).

Historia i kultura światowa

1515-1547 – Panowanie Franciszka I de Valois (ur. 1494, zm. 1547) we Francji.

1516

Historia i kultura światowa

Madonna delia Sedia z Florencji Rafaela Santi (ur. 1483, zm. 1520).

Utopia Thomasa More'a (ur. 1478, zm. 1535). Humanizm angielski.

Nawiązanie kontaktów między Chinami a Europą.

Orland Szalony Lodovica Ariosta (ur. 1474, zm. 1533).

Śmierć króla czeskiego i węgierskiego Władysława II Jagiellończyka (ur. 1456).

1517

Muzyka polska

Wydanie Opusculum musicae compilatum noviter Sebastiana z Felsztyna.

Otwarcie jednej z najważniejszych dla historii muzyki polskiej oficyn wydawniczych w Krakowie, Hieronima Wietora (ur. ok. 1480, zm. 1546-7).

Muzyka światowa

Micrologus Andreasa Ornitoparchusa. Niemiecka teoria muzyki.

Historia i kultura polska

Maciej z Miechowa (ur. ok. 1457, zm. 1523) opracowuje pierwszą nowożytną geografię Europy wschodniej.

1517-33 – Budowa kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu – Bartolomeo Berrecci (ur. ok. 1480, zm. 1537).

Historia i kultura światowa

Wystąpienie Marcina Lutra (ur. 1483, zm. 1546) w Wittenberdze. Początek reformacji.

1518

Muzyka polska

Powstanie traktatu muzycznego Marka z Płocka.

Muzyka światowa

Zmarli: Loyset Compere (ur. ok. 1450) i Pierre de la Rue (ur. ok. 1460).

Włoska teoria muzyki: De harmonia musicorum instrumentorum Franchina Gafuriusa (ur. 1451, zm. 1522) i Giovanni Spataro (ur. ok. 1458, zm. 1541).

Historia i kultura polska

Ślub Zygmunta I z Boną Sforza (ur. 1494, zm. 1557).

Historia i kultura światowa

1518-21 – Podbój Meksyku przez Hernanda Corteza (ur. 1485, zm. 1547), (1531-33 podbój Peru). Eksterminacja i encomienda Indian.

1519

Muzyka polska

Powstanie kolegium Lubrańskiego w Poznaniu.

Muzyka światowa

Druga dekada XVI w.: angielskie carols i tradycyjna polifonia do tekstów religijnych. Robert Fayrfax (ur. 1460, zm. 1521), John Taverner (ur. 1495, zm. 1545).

Historia i kultura polska

1519-1521 – Wojna z Krzyżakami.

Historia i kultura światowa

Śmierć cesarza Maksymiliana I Habsburga (ur. 1459).

1519-56 – Panowanie cesarza Karola V Habsburga (ur. 1500, zm. 1558).

Śmierć Leonarda da Vinci (ur. 1452).

1519-22 – Podróż dookoła świata pod wodzą Portugalczyka Ferdynanda Magellana (ur. ok. 1480, zm. 1521 – w trakcie wyprawy).

1520

Muzyka polska

1520-30 – Tabulatura organowa z klasztoru dominikanów we Lwowie.

Po 1520 urodził się Wacław z Szamotuł.

Muzyka światowa

Liber selectarum cantionum, najstarszy niemiecki druk motetowy.

ok. 1520 – Pojawiają się w drukach pieśni niemieckie Ludwiga Senfla (ur. 1490, zm. 1556).

Historia i kultura polska

1520-30 – Polichromia z motywami muzycznymi w Grębieniu.

Historia i kultura światowa

1520-66 – Panowanie sułtana Sulejmana II Wspaniałego (ur. 1495, zm. 1566), potęga Porty Ottomańskiej. Walki o hegemonię w Europie.

1521

Muzyka światowa

Śmierć Josquina des Prés.

Historia i kultura światowa

Kontrreformacyjny edykt Wormacki Karola V.

1522

Historia i kultura polska

Zygmunt August Jagiellończyk wybrany wielkim księciem litewskim.

Historia i kultura światowa

Wystąpienie Ulricha Zwinglego (ur. 1484, zm. 1531) w Zurychu.

1523

Muzyka światowa

Recerchari, motetti, canzoni Marcantonia Cavazzoniego (ur. ok. 1490, zm. po 1569), prekursora włoskiej muzyki na instrumenty klawiszowe.

Tabulatura lutniowa Hansa Judenkuniga (ur. ok. 1450, zm. 1526).

Historia i kultura światowa

1523-1560 – Panowanie w Szwecji Gustawa I Wazy (ur. 1496, zm. 1560).

1524

Historia i kultura światowa

1524-25 – Wojna chłopska w Niemczech. Thomas Münzer (ur. 1489, zm. 1525).

1525

Muzyka światowa

Urodził się Giovanni Pierluigi da Palestrina.

Historia i kultura polska

Hołd pruski, sekularyzacja zakonu krzyżackiego, Albrecht Hohenzollern (ur. 1490, zm. 1568) lennikiem Polski.

Historia i kultura światowa

1525-27 – Podbój Indii przez Babera (ur. 1483, zm. 1530), powstanie państwa Wielkiego Mogoła.

1526

Muzyka polska

Graduał tarnowski.

Muzyka światowa

Deutsche Messe und Ordnung Gottesdienst Lutra i Johanna Walthera (ur. 1496, zm. 1570); chorały i pieśni protestanckie: Georg Rhaw (ur. 1488, zm. 1548), Thomas Stolzer (ur. 1450, zm. 1526); Sixtus Dietrich (ur. 1492, zm. 1548) i in.

Historia i kultura polska

Krwawe stłumienie rozruchów społeczno-religijnych mieszczan w Gdańsku.

1526-1528 – Reforma monetarna w Koronie, Litwie i Prusach.

Mapa Sarmacji Bernarda Wapowskiego (ur. ok. 1450, zm. 1535).

Historia i kultura światowa

Bitwa z Turkami pod Mohaczem, koniec niezawisłości Węgier.

1527

Muzyka światowa

Adrian Villaert (ur. 1480-90, zm. 1562) obejmuje posadę kapelmistrza w katedrze św. Marka w Wenecji. Początki szkoły weneckiej.

1528

Muzyka światowa

1528-1552 – Działalność pierwszej francuskiej muzycznej oficyny wydawniczej Pierre'a Attaignanta (zm. 1553). Wydania chansons, muzyki tanecznej i muzyki organowej.

Historia i kultura światowa

Edycja Il Cortegiano Baldassara Castiglione (ur. 1478, zm. 1519).

1529

Historia i kultura polska

Wcielenie Mazowsza do Polski po śmierci książąt: Stanisława (1524) i Janusza (1526).

Historia i kultura światowa

Początek wojen chińsko-mongolskich.

1530

Muzyka polska

Ok. 1530 w Krakowie Florian Ungler opublikował czterogłosową pieśń Pienie o elekcji króla polskiego Zygmunta Starego.

Muzyka światowa

Od ok. 1530 – Ukazują się w zbiorach (np. u Tilmana Susato w Antwerpii) chansons motetowe: Jeana Richaforta (ur. 1480, zm. 1548), Thomasa Crecquillona (zm. 1557), Jacobusa Clemensa non Papa (ur. 1510, zm. 1557-8), Nicolasa Gomberta (ur. 1500, zm. 1556).

Historia i kultura światowa

Konfesja augsburska (udział Filipa Melanchtona, ur. 1497, zm. 1560).

Wojny i obce interwencje w Italii, upadek m.in. Republiki Florenckiej.

1531

Historia i kultura polska

Zwycięstwo hetmana Jana Tarnowskiego (ur. 1488, zm. 1561) nad Mołdawią pod Obertynem.

1532

Muzyka polska

Edycja Musicae elementa Marcina Kromera (ur. 1512, zm. 1589) w Krakowie.

Muzyka światowa

Nicolas Gombert rozpoczyna działalność kompozytorską.

Pierwsza missa parodia. Claudin de Sermisy (ur. 1490, zm. 1562), Cipriano de Rore (ur. 1516, zm. 1565).

Urodził się Orlando di Lasso.

Historia i kultura światowa

Książę i Historie Florenckie Nicola Machiavellego (ur. 1469, zm. 1527).

Podbój Peru i początki eksterminacji Inków.

1533

Muzyka światowa

Vingtetquatre chansons Clementa janequina (ur. 1485, zm. 1560). Rozwój chansons. Szkoła paryska (druki Pierre'a Attaignanta). Claudin de Sermisy, Pierre Certon (zm. 1572), Pierre de Regnault zw. Sandrin (zm. po 1561).

Historia i kultura polska

Traktat pokojowy z Turcją.

Historia i kultura światowa

Śmierć Wasyla III, trzyletni Iwan wielkim księciem moskiewskim.

1534

Muzyka polska

Edycja Opusculum musices noviter Sebastiana z Felsztyna w Krakowie.

Historia i kultura polska

1534-38 – wojna z Moskwą.

Historia i kultura światowa

Akt supremacji, powstanie kościoła narodowego w Anglii.

Przekład Biblii Marcina Lutra.

Gargantua i Pantagruel Francoisa Rabelaisego (ur. 1483, zm. 1553).

1535

Muzyka polska

Urodził się Mikołaj Gomółka.

1535-38 – Egzekucja dóbr królewskich i wojna kokosza.

Wenus z Urbino Tycjana (ur. 1490, zm. 1576). Rozkwit sztuki włoskiej.

1536

Muzyka światowa

El Maestro Luisa de Milána (ur. ok. 1500, zm. po 1561). Rozkwit muzyki hiszpańskiej na vihuele: – Luys de Narvaez, Miguel de Fuenllana (ur. ok. 1500).

Intavolatura di Liuto Francesca da Milano (ur. ok. 1497, zm. ok. 1543). Rozwój włoskiej muzyki lutniowej.

Historia i kultura światowa

Wystąpienie Jana Kalwina (ur. 1509, zm. 1564). Genewska gmina ewangelicka.

1537

Muzyka polska

1537-48 – Tabulatura organowa Jana z Lublina, największy w Polsce (i jeden z największych w Europie) zabytek muzyki organowej. Kompozytorzy i intawolatorzy polscy: Mikołaj z Chrzanowa (ur. 1480-90, zm. 1562), Mikołaj z Krakowa, Seweryn Koń, monogramista N.Z.

Muzyka światowa

Thomas Tallis (ur. 1505, zm. 1585) wstępuje do kapeli królewskiej. Rozkwit muzyki dla kościoła anglikańskiego.

1537-69 – Działalność oficyny Antonia Gardane w Wenecji.

1538

Muzyka światowa

Madrigali Jacoba Arcadelta (ur. ok. 1504, zm. 1568) wydane w Wenecji u Antonia Gardane. Początki włoskiego madrygału: Philippe Verdelot (zm. ok. 1540), Costanzo Festa (ur. ok. 1480, zm. 1545).

1539

Muzyka polska

Edycja traktatu De accentuum ecclesiasticorum Jerzego Libana.

Muzyka światowa

Psałterz kalwiński wydany w Strasburgu.

Musica excellentissimi Nicolai Gomberth. Wenecja, G. Scotto.

1540

Muzyka polska

Po 1540 rozpoczął działalność pierwszy polski zakład lutniczy Mateusza Dobruckiego (ur. 1520, zm. 1602) w Krakowie.

Historia i kultura światowa

Ignacy Loyola (ur. 1491, zm. 1556) organizuje zakon jezuitów.

1541

Muzyka światowa

Weneckie druki madrygałów (note nere) Costanza Festy i Jhana Gero oraz 1542 – Adriana Willaerta, Cipriana da Rore.

Historia i kultura światowa

Zdobycie Budy przez Turków.

1542

Muzyka światowa

Intavolatura Girolama Cavazzoniego (ur. ok. 1510, zm. po 1565).

Historia i kultura polska

Elegia o sobie samym do potomności Klemensa Janickiego (ur. 1516, zm. 1543).

Historia i kultura światowa

Powołanie przez papieża Pawła III (ur. 1468, zm. 1549) nowego urzędu inkwizycyjnego Sacrum officium.

1543

Muzyka polska

1543-54 – Działalność Jana Wierzbkowskiego, śpiewaka, przełożonego kapeli królewskiej w Krakowie.

Zespół rorantystów w Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu.

Graduał rorantystów.

Muzyka światowa

1543-61 – Działalność oficyny wydawniczej Tilmana Susato (zm. po 1561) w Antwerpii. Liczne edycje tańców i pieśni.

Antonio de Cabezon (ur. 1510, zm. 1566) wstępuje do kapeli króla Filipa II.

Historia i kultura polska

Uchwała przeciwko chłopom („glebae adscripti”).

O obrotach ciał niebieskich Mikołaja Kopernika (ur. 1493, zm. 1543).

Krótka rozprawa Mikołaja Reja (ur. 1505, zm. 1569).

1544

Muzyka polska

Pierwsza z wielu polskich edycji Quaestiones Musicae Johanna Spangenberga w Krakowie.

Najstarszy przekaz tańca zwanego polskim w tabulaturze lutniowej Hansa Neusidlera wydanej w Norymberdze.

1545

Historia i kultura światowa

1545-63 Sobór trydencki zwołany przez papieża Pawła III.

1546

Muzyka polska

1546-77 – Działalność oficyny (dawn. Wietora) Łazarza Andrysowicza (zm. 1577).

1546-67 – Najstarsze druki polskich pieśni wielogłosowych Łazarza Andrysowicza w Krakowie zebrane w tzw. kancjonał składany puławski.

1547

Muzyka polska

Ok. 1547 korespondencja Glaranusa z Janem Łaskim (ur. 1499, zm. 1560).

Edycja najstarszego kancjonału protestanckiego w Polsce Jana Seklucjana (ur. ok. 1510, zm. 1578) w Królewcu.

1547-50 – Pobyt w Królewcu Adriana Coclico zw. Petit (ur. ok. 1500, zm. ok. 1563).

Muzyka światowa

Edycja traktatu Dodecachordon Glareanusa (Henricus Loritus, ur. 1488, zm. 1563).

Historia i kultura polska

Ślub Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną (ur. 1520, zm. 1551).

Historia i kultura światowa

1547-1559 – Panowanie Henryka II de Valois (ur. 1519, zm. 1559) we Francji – terror inkwizycji.

Koronacja Iwana IV Groźnego na cara Rosji.

1548

Muzyka polska

Tabulatura organowa z klasztoru św. Ducha w Krakowie.

Historia i kultura polska

Śmierć króla Zygmunta Starego.

1548-72 – Panowanie Zygmunta Augusta (ur. 1520, zm. 1572).

1549

Muzyka polska

1549-66 – Pobyt w Polsce Walentego Bakfarka (ur. 1507, zm. 1576).

Muzyka światowa

1549-79 – Działalność oficyny wydawniczej Nicolasa du Chemina (ur. ok. 1510, zm. 1576) w Paryżu.

Edycja ricercarów na zespół instrumentalny Jacquesa Buusa (zm. ok. 1564).

Edycja Pseaumes de David z muzyką Clementa Janequina.

Historia i kultura polska

Przymierze z Habsburgami.

1550

Muzyka światowa

Edycja psalmów Adriana Willaerta w stylu coro spezzato.

Historia i kultura polska

Kronika wszytkiego świata Marcina Bielskiego (ur. ok. 1495, zm. 1575).

1550-57 – budowa zamku królewskiego w Niepołomicach.

1550-60 – przebudowa ratusza w Poznaniu przez Jana Baptystę Quadro (zm. 1590).

1550-60 – budowa zamku piastowskiego w Brzegu n. Odrą.

Historia i kultura światowa

Ok. 1550 – sprowadzenie tytoniu do Europy.

Ok. 1550 – kontakty Japonii z Europą.

Ukazały się żywoty artystów, Giorgia Vasariego (ur. 1511, zm. 1574).

1551

Muzyka światowa

1551-98 – działalność oficyny paryskiej Adriana le Roya (zm. 1598) i Roberta Ballarda (zm. 1588).

1551-66 opracowanie psałterza genewskiego przez Claude'a Goudimela (zginął w 1572, w czasie rzezi hugonotów w Paryżu).

Historia i kultura polska

Najazd Tatarów na Bracław.

1551 – O naprawie rzeczypospolitej Andrzeja Frycza Modrzewskiego (ur. 1503, zm. 1572).

1552

Muzyka światowa

Edycja Musica reservata Adriana Coclico.

1553

Muzyka polska

Edycja pasji i lamentacji Wacława z Szamotuł (ur. po. 1520, zm. ok. 1560) w Krakowie u Łazarza Andrysowicza.

Muzyka światowa

Edycja Trattado de glosas Diega Ortiza (ur. ok. 1510).

Historia i kultura polska

1553-71 – król Zygmunt August zakupuje w Brukseli 350 arrasów.

Historia i kultura światowa

Spalenie na stosie Miguela Serveta (ur. 1511, zm. 1553) lekarza i filozofa hiszpańskiego.

1553-1558 – panowanie Marii Tudor (ur. 1516, zm. 1558) zwanej Krwawą w Anglii.

1554

Muzyka polska

Edycja motetu In te Domine speravi Wacława z Szamotuł w zbiorze Psalmorum selectorum (Norymberga).

Muzyka światowa

Edycja pierwszej księgi dzieł Philippe'a de Monte (ur. 1521, zm. 1603), najpłodniejszego kompozytora XVI w. (około 1500 utworów).

Węgierska kronika Sebastiana Pinodiego zawierająca pieśni historyczne.

1555

Muzyka polska

Po 1555 – edycje krakowskie pieśni wielogłosowych Wacława z Szamotuł i Cypriana Bazylika (ur. ok. 1536).

Ok. 1555 – tabulatura lutniowa Strzeszkowskiego, najstarsze polskie źródło tego rodzaju.

Muzyka światowa

L'antica musica ridotta alla moderna prattica Nicoli Vicentina (ur. 1511, zm. 1576).

Historia i kultura polska

Wydanie w Bazylei pracy o tętnie Sphygnicae artis wybitnego lekarza z Poznania, Józefa Strusia (ur. 1510, zm. 1568).

Historia i kultura światowa

Pokój religijny w Augsburgu.

1556

Muzyka światowa

Edycja Cancionero Musical de la Palacio (Wenecja).

Edycja Souterliedekens Jacobusa Clemensa Non Papa.

Śmierć Nicolasa Gomberta.

Antwerpska edycja pierwszych motetów Il primo libro de motetti Orlanda di Lasso (ur. 1532, zm. 1594). Rozkwit motetu renesansowego. Giovanni Pierluigi de Palestrina (ur. ok. 1525, zm. 1594).

Giaches de Wert (ur. 1535, zm. 1596).

Historia i kultura polska

1555-60 przebudowa Sukiennic w Krakowie w stylu renesansowym – Giovanni Maria Padovano (ur. 1493, zm. 1574).

Historia i kultura światowa

Utworzenie poetyckiej grupy Pleiade. Rozkwit myśli i literatury francuskiej: Pierre Ronsard (ur. 1524, zm. 1585), Michele de Montaigne (ur. 1533, zm. 1592).

1556-64 – panowanie cesarza Ferdynanda I Habsburga (1503-1564).

1556-1605 – panowanie Akbara Wielkiego (ur. 1542, zm. 1605) i reformy w Indiach. Poezja hindu i Ramajana Tulsidasa (ur. 1532, zm. 1623).

1556-1596 – panowanie Filipa II (ur. 1527, zm. 1598) w Hiszpanii. Niderlandy pod zaborem hiszpańskim.

1557

Muzyka polska

1557-1605 – działalność oficyny Siebeneicherów w Krakowie.

Muzyka światowa

Tabulatura na instrumenty klawiszowe Luisa Venegasa de Henestrosa. Rozkwit hiszpańskiej muzyki instrumentalnej.

1558

Muzyka polska

Psałterz Dawida Jakuba Lubelczyka z melodiami jednogłosowymi wydany w Krakowie u Macieja Wierzbięty, najstarsze w Polsce i jedno z pierwszych w Europie opracowanie muzyczne pełnego zbioru psalmów.

1558-1561 Kancjonał (składany) Zamoyskich, zbiór druków luźnych (Kraków, Maciej Siebeneicher) pieśni wielogłosowych.

Muzyka światowa

Wydano w Wenecji Istitutioni harmoniche Gioseffa Zarlina (ur. 1517, zm. 1590).

Historia i kultura polska

Żywot człowieka poczciwego Mikołaja Reja.

1558-82 – wojna z carem Iwanem Groźnym o Inflanty.

Historia i kultura światowa

1558-1603 – panowanie Elżbiety I Tudor (ur. 1533, zm. 1603) w Anglii – era elżbietańska.

1559

Historia i kultura światowa

auto-da-fe w Valladolid za Filipa II.

Ogłoszenie przez papieża Pawła IV pierwszego indeksu ksiąg zakazanych.

1560

Muzyka polska

Ok. 1560 – umiera Wacław z Szamotuł.

1561-72 – Jerzy Jasińczyc, śpiewak, kieruje kapelą króla Zygmunta Augusta.

1561

Muzyka światowa

Improperia Giovanniego da Palestrina.

Historia i kultura polska

Pierwsza flota bałtycka pod polską banderą.

Unia z Inflantami, przyłączenie Kurlandii.

1562

Muzyka światowa

Preces speciales Jacoba de Kerle (ur. 1532, zm. 1591).

Historia i kultura polska

Nagrobek biskupa Mikołaja Zebrzydowskiego w katedrze na Wawelu dłuta Jana Michałowicza z Urzędowa (ur. ok. 1550, zm. 1585).

1562-1563 – egzekucje dóbr i praw uchwalone przez sejm piotrkowski (zniesienie jurysdykcji duchownej nad szlachtą).

Historia i kultura światowa

Rzeź hugonotów w Wassy

1562-94 – wojna domowa we Francji.

1563

Muzyka polska

Katechizm kalwiński Daniela z Łęczycy (ur. ok. 1530, zm. 1600).

Muzyka światowa

Spisanie Mulliner Book – rękopisu zawierającego repertuar wokalny angielski począwszy od lat trzydziestych.

Canticum Franciska Guerrero (ur. 1528, zm. 1599).

Historia i kultura polska

Biblia brzeska (kalwińska).

Historia i kultura światowa

Zakończenie soboru trydenckiego.

1564

Muzyka polska

Edycja motetu Ego sum pastor bonus Wacława z Szamotuł w V tomie Thesaurus musicus (Norymberga).

Muzyka światowa

1564-94 – Orlando di Lasso kieruje kapelą książęcą w Monachium.

Philippo Neri (ur. 1515, zm. 1595) organizuje Congregazione dell Oratorio. Giovanni Animuccia (zm. 1571). Początki szkoły rzymskiej.

Andrea Gabrieli (ur. 1520, zm. 1586) zostaje organistą w katedrze św. Marka w Wenecji. Rozkwit szkoły weneckiej. Styl polichoralny.

Historia i kultura polska

Kardynał Stanisław Hozjusz (ur. 1504, zm. 1579) sprowadza jezuitów do Polski.

Historia i kultura światowa

1564-1576 – panowanie cesarza Maksymiliana II Habsburga (ur. 1527, zm. 1576).

Umiera Michał Anioł.

1565

Muzyka polska

Tabulatura lutniowa Walentego Bakfarka wydana w Krakowie u Łazarza Andrysowica.

Muzyka światowa

Opracowanie muzyczne psałterza Claude'a le Jeune'a.

1566

Muzyka polska

Canzoni Claudia Meruli (ur. 1533, zm. 1604).

Historia i kultura polska

Dworzanin polski Łukasza Górnickiego (ur. 1527, zm. 1603), naśladowanie Balthasara Castiglione.

Historia i kultura światowa

Powstanie w Niderlandach krwawo stłumione przez księcia Ferdynanda Albę (ur. 1508, zm. 1582).

1567

Muzyka światowa

Missa papae Marcelli Giovanniego Pierluigiego da Palestrina.

Historia i kultura światowa

1567-1603 – walki o niezależność Niderlandów.

1568

Historia i kultura światowa

1568-71 – krwawo stłumione powstanie Morysków w Hiszpanii.

Ślepcy Pietera Brueghela (ur. 1525-30, zm. 1569). Rozkwit sztuki niderlandzkiej.

1569

Historia i kultura polska

Śmierć Mikołaja Reja.

Inkorporacja ziem południowo-wschodnich wraz z Kijowszczyzną do Polski.

Unia lubelska.

Powstanie ośrodka arian w Rakowie.

1570

Muzyka polska

W l. 70. i 80. – powstanie w Krakowie szeregu ksiąg głosowych zawierających podstawowy repertuar wielogłosowy polski i obcy XVI w.

Muzyka światowa

Luzzasco Luzzaschi (ur. 1545, zm. 1607) komponuje madrygały solowe.

Powstanie l' Académie de poésie et de Musique. Musique mesurée à l'Antique: Claude le Jeune (ur. 1525-30, zm. 1600); Eustache du Caurroy (ur. 1549, zm. 1609), Guillaume Costeley (ur. 1531, zm. 1606), Claude Goudimel.

Historia i kultura polska

Ugoda sandomierska (bracia polscy).

1571

Muzyka światowa

Giovanni Pierluigi da Palestrina obejmuje kierownictwo Cappella Giulia. Rozkwit stylu a cappella. Dalszy rozwój szkoły rzymskiej.

Tabulatura organowa Nicolausa Ammerbacha (ur. 1530, zm. 1597). Początki szkoły kolorystów niemieckich: Jakob Paix (ur. 1556, zm. 1617), Bernhard Schmidt (ur. ok. 1520, zm. 1596).

Historia i kultura światowa

Liga antyturecka i bitwa pod Lepanto (klęska Turków).

1572

Muzyka światowa

Motecta Tomása Luisa da Victorii (ur. ok. 1548-50, zm. 1611).

Historia i kultura polska

Biblia nieświeska (ariańska).

Bezpotomna śmierć króla Zygmunta Augusta. Wygaśnięcie dynastii Jagiellonów.

Historia i kultura polska

1572-3 – bezkrólewie.

Historia i kultura światowa

Noc św. Bartłomieja we Francji – Katarzyna Medycejska (ur. 1519, zm. 1589).

1572-80 prace nad Próbami Michela de Montaigne'a (ur. 1533, zm. 1592).

1573

Muzyka polska

Kopie mszy Krzysztofa Borka (zm. po 1570) w księgach głosowych kapeli rorantystów.

Muzyka światowa

Niemiecki przekład Ambrosiusa Lobwassera (ur. 1515, zm. 1585) psalmów z melodiami Goudimela.

Historia i kultura polska

Sejm konwokacyjny, działalność Jana Zamoyskiego (ur. 1542, zm. 1605).

Konfederacja Warszawska (wolność wyznania).

Sejm elekcyjny (pierwsza wolna elekcja króla w Warszawie).

Historia i kultura światowa

1573-1574 – panowanie Henryka de Valois (ur. 1551, zm. 1589).

1574

Muzyka światowa

Edycja chansons mesurées Orlanda di Lasso i Philippe'a de Monte (ur. 1521, zm. 1603).

Historia i kultura polska

1574-1576 – bezkrólewie.

Sonnets pour Héléne Pierre'a Ronsarda (ur. 1524, zm. 1585).

1575

po 1575 działalność warsztatu lutniczego Marcina Groblicza (ur. ok. 1550, zm. po 1609) w Krakowie.

Wiliam Byrd (ur. 1543, zm. 1623) i Thomas Tallis (ur. 1505, zm. 1585) otrzymują przywilej drukowania nut. Rozwój muzyki wielogłosowej i instrumentalnej, początki szkoły angielskiej: Peter Philips (ur. 1560, zm. 1632), Thomas Morley (ur. 1557, zm. 1603).

Edycja Cantiones Sacrae Williama Byrda.

1576

Muzyka polska

Msza Dies es laetitiae Tomasza Szadka (ur. ok. 1550, zm. ok. 1611).

Muzyka światowa

Der dritte Theil schöner newer teutscher Lieder Orlanda di Lasso. Rozwój pieśni niemieckiej z elementami madrygału: Jacob Meiland (ur. 1542, zm. 1577), Leonhard Lechner (ur. 1553, zm. 1608), Johannes Eccard (ur. 1553, zm. 1611), Jakob Regnart (zm. 1600). Hans Leo Hassler (ur. 1564, zm. 1612).

Missas, Psalmas, Magnificat Tomasa Luisa da Victoria.

Powstanie Camerata Fiorentina. Początki nowego stylu.

Historia i kultura polska

1576-1586 – panowanie króla Stefana Batorego (ur. 1533, zm. 1586).

Historia i kultura światowa

1576-1612 – panowanie cesarza Rudolfa II Habsburga (ur. 1522, zm. 1612).

1577

Muzyka polska

Przejęcie oficyny (dawn. Łazarza Andrysowicza) przez Jana Januszowskiego (ur. 1550, zm. 1613).

Historia i kultura polska

Synod w Piotrkowie (przyjęcie uchwał soboru trydenckiego).

Historia i kultura światowa

1577-80 – podróż dookoła świata Francisa Drake'a (ur. ok. 1540, zm. 1596).

1578

Muzyka światowa

Edycja Obras de musica Antonia de Cabezona przygotowana przez syna Hernanda (zm. 1602).

Historia i kultura polska

Utworzenie piechoty wybranieckiej (oddziały chłopskie).

Budowa renesansowego zamku Stanisława Szafrańca (ur. 1525-30?, zm. 1598) w Pieskowej Skale.

1578-90 – Psałterz, Odprawa posłów greckich, Treny Jana Kochanowskiego (ur. 1530, zm. 1584).

1579

Muzyka polska

1579-93 Franciszek Maffon, włoski lutnista i kompozytor na dworze królewskim w Krakowie.

1580

Muzyka polska

Edycja Melodiae na psałterz polski Mikołaja Gomółki (ur. 1535, zm. po 1591) do słów Jana Kochanowskiego (Kraków, Jan Januszowski).

Tabulatura organowa Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego (zw. łowicką).

Muzyka światowa

Giovanni Maria Nanino (ur. ok. 1543, zm. 1607) organizuje szkołę kompozytorską w Rzymie. Rozkwit szkoły rzymskiej opartej na tradycjach muzyki Giovanniego da Palestrina: Annibale Stabile (ur. ok. 1540, zm. 1595? 1604?), Christophore Malvezzi (ur. 1547, zm. 1597), Giovanni Benardino Nanino (ur. ok. 1550, zm. 1623), Giovanni Francesco Anerio (ur. ok. 1567, zm. 1630), Tomas Luis da Victoria i in.

Historia i kultura polska

Od 1580 – budowa Zamościa przez Bernarda Morando (ur. 1540, zm. 1600).

Historia i kultura światowa

Edycja pierwszych madrygałów Luki Marenzia (ur. 1553, zm. 1599).

1581

Muzyka światowa

Dialogo della musica antica e della moderna Vicenza Galileiego (ur. ok. 1520, zm. 1591).

Historia i kultura światowa

Powstanie republiki Niderlandów.

Timofiej Jermak rozpoczyna podbój Syberii.

Jerozolima wyzwolona Torquata Tassa (ur. 1544, zm. 1579).

1582

Historia i kultura polska

Zakończenie rozejmem wypraw Batorego na Rosję (Połock, Wielkie Łuki, Psków). Pokój w Jamie Zapolskim.

1583

Muzyka polska

1583-5 – Wojciech Długoraj (ur. 1578?, zm. po 1619?), pracuje jako lutnista na dworze królewskim w Krakowie.

Historia i kultura polska

Marcin Kober (ur. 1579, zm. 1609) maluje słynny portret Stefana Batorego.

Historia i kultura światowa

Prawo ruchu wahadła Galileo Galilei (ur. 1564, zm. 1642). Rozkwit włoskiej filozofii przyrody: Giordano Bruno (ur. 1548, spalony na stosie przez inkwizycję w 1600 r.), Tomasso Campanella (ur. 1568, zm. 1639).

1584

Muzyka światowa

Powstanie Accademia di Santa Caecilia – Compania dei Musici di Roma.

Historia i kultura polska

Śmierć Jana Kochanowskiego.

Historia i kultura światowa

Kolonizacja Ameryki Północnej przez Anglików (statek Mayflower).

1584-1598 – panowanie cara Fiodora (ur. 1557, zm. 1598), kryzys w Rosji. Wygaśnięcie dynastii Rurykowiczów.

1585

Muzyka światowa

Andrea Gabrieli: chóry do Króla Edypa Leonarda Guistinianiego (ur. 1388?, zm. 1446). Początki muzyki scenicznej.

Historia i kultura polska

Zbiorowe wydanie dzieł Jana Kochanowskiego.

1586

Muzyka polska

Kancjonał benedyktynek w Staniątkach.

Edycja (zaginiona) pieśni Jana Branta (ur. 1554, zm. 1602).

Muzyka światowa

Opus musicum Czecha Jakoba Petelina (zw. Handl lub Gallus, ur. 1550, zm. 1591), działającego na dworze Habsburgów w Pradze.

Historia i kultura polska

Śmierć króla Stefana Batorego.

1586-1587 – bezkrólewie.

1587

Muzyka polska

Kancjonał protestancki Piotra Artomiusza (ur. 1552, zm. 1609) wydany w Toruniu u M. Neringa.

Muzyka światowa

Pierwsza księga Madrigali spirituali Claudia Monteverdiego (ur. 1567, zm. 1643).

Historia i kultura polska

1587–1632 – panowanie Zygmunta III Wazy (ur. 1566, zm. 1632).

Historia i kultura światowa

1587-1590 – zjednoczenie Japonii przez generała Tojotomi Hidejosi (ur. 1537, zm. 1598).

1588

Muzyka polska

Edycja w Krakowie u Jakuba Siebeneichera 6 pieśni Krzysztofa Klabona pt. Pieśni Kalliopy Słowieńskiej na sławne pod Byczyną zwycięstwo.

Lutnista włoski Diomedes Cato (ok. 1560, zm. po 1603) rozpoczyna działalność na dworze królewskim w Krakowie.

Historia i kultura polska

Wojna domowa – zwycięska bitwa pod Byczyną nad wojskami Maksymiliana Habsburga.

Powstanie Kolegium Nowodworskiego w Krakowie.

Statuty litewskie (kodyfikacja praw).

Historia i kultura światowa

Wojna hiszpańsko-angielska, klęska „niezwyciężonej armady” hiszpańskiej.

1589

Muzyka polska

Zmarł Marcin ze Lwowa.

Muzyka światowa

Orchesographie Thinota Arbeau (wskazówki choreograficzne).

Historia i kultura polska

Sejm pacyfikacyjny (po wojnie domowej).

Historia i kultura światowa

1589-1610 – panowanie we Francji króla Henryka IV de Bourbon (ur. 1553, zm. 1610).

1590

Muzyka polska

Ok. 1590 – rękopiśmienny fragment tabulatury organowej tzw. zamkowej zawiera repertuar motetowy Wacława z Szamotuł i Marcina ze Lwowa.

Muzyka światowa

Mascerate Giovanniego Croce (ur. 1557, zm. 1609).

Historia i kultura światowa

Pierwsze dramaty Williama Szekspira (ur. 1564, zm. 1616). Rozkwit literatury elżbietańskiej: Christopher Marlowe (ur. 1564, zm. 1593), Edmond Spencer (ur. 1552, zm. 1599).

1591

Muzyka polska

Agenda Powodowskiego – ryt przedtrydencki.

Rękopis niemieckiej tabulatury na instrumenty klawiszowe Kajusa Schmiedtleina z Gdańska.

Muzyka światowa

My Ladye Newels Grownde z repertuarem angielskim z II poł. XVI w. Początki szkoły virginalistów angielskich: William Byrd, John Bull (ur. 1562, zm. 1628), Thomas Morley (ur. 1557, zm. 1613) i in.

Historia i kultura polska

Burzenie zborów, zaostrzenie kontrreformacji, fanatyzm katolicki.

1591 – 1606 – budowa renesansowego zamku Leszczyńskich w Baranowie.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

SPIS SKRÓTÓW

Dostępne w wersji pełnej

Część pierwsza
KULTURA MUZYCZNA W POLSCE W XVI WIEKU

1. OGÓLNY CHARAKTER KULTURY MUZYCZNEJ

Dostępne w wersji pełnej

2. KONTAKTY MIĘDZYNARODOWE

Dostępne w wersji pełnej

3. ORGANIZACJA ŻYCIA MUZYCZNEGO W POLSCE W XVI WIEKU

a) Muzyka na dworach

Dostępne w wersji pełnej

b) Muzyka w ośrodkach kultu religijnego

Dostępne w wersji pełnej

c) Muzyka w miastach

Dostępne w wersji pełnej

4. WYKONAWSTWO MUZYCZNE I REPERTUAR

a) Ogólny charakter praktyki wykonawczej

Dostępne w wersji pełnej

b) Środki wykonawcze

Dostępne w wersji pełnej

c) Społeczne funkcjonowanie instrumentarium

Dostępne w wersji pełnej

d) Muzykowanie solowe i zespołowe

Dostępne w wersji pełnej

e) Budownictwo instrumentów

Dostępne w wersji pełnej

f) Repertuar muzyczny

Dostępne w wersji pełnej

5. FORMY PRZEKAZU MUZYCZNEGO

a) Drukarstwo muzyczne

Dostępne w wersji pełnej

b) Działalność skryptoriów

Dostępne w wersji pełnej

c) Notacja muzyczna wokalna i zapisy tabulaturowe

Dostępne w wersji pełnej

6. SZKOLNICTWO MUZYCZNE

Dostępne w wersji pełnej

7. TEORIA MUZYKI

a) Polskie traktaty i pisma muzyczne, rękopiśmienne i drukowane, z pierwszej połowy stulecia

Dostępne w wersji pełnej

b) Pisma obce znane i zachowane w Polsce

Dostępne w wersji pełnej

c) Ogólne uwagi o teorii muzyki

Dostępne w wersji pełnej

d) Uwagi o muzyce różnych autorów: pisarzy, filozofów, polityków, teologów

Dostępne w wersji pełnej

Część druga
TWÓRCZOŚĆ MUZYCZNA W POLSCE
W XVI WIEKU

I. OGÓLNY CHARAKTER TWÓRCZOŚCI MUZYCZNEJ W POLSCE W XVI WIEKU

Dostępne w wersji pełnej

II. MUZYKA WOKALNA I WOKALNO-INSTRUMENTALNA

1. MSZA WIELOGŁOSOWA. CYKL I POSZCZEGÓLNE CZĘŚCI ORDINARIUM MISSAE

a) Typy tekstów i opracowań muzycznych mszy. Charakter źródeł i problem autorstwa kompozycji mszalnych

Dostępne w wersji pełnej

b) Przekazy mszy z I połowy XVI wieku z tabulatur organowych

Dostępne w wersji pełnej

c) Twórczość mszalna w II połowie XVI wieku

Dostępne w wersji pełnej

d) Styl muzyczny opracowań mszy w zabytkach polskich XVI wieku

Dostępne w wersji pełnej

2. MOTET I INNE FORMY POLIFONICZNE WOKALNE I WOKALNO-INSTRUMENTALNE

a) Uwagi wstępne o charakterze polskiej twórczości motetowej w XVI wieku

Dostępne w wersji pełnej

b) Źródła twórczości motetowej w I połowie XVI wieku

Dostępne w wersji pełnej

c) Szczegóły konstrukcyjne polifonii w motecie w I połowie XVI wieku

Dostępne w wersji pełnej

d) Repertuar przekazany anonimowo. Tabulatury i inne zapisy

Dostępne w wersji pełnej

e) Źródła twórczości motetowej w II połowie XVI wieku

Dostępne w wersji pełnej

f) Motet oparty na technice cantus firmus

Dostępne w wersji pełnej

g) Motet przeimitowany

Dostępne w wersji pełnej

h) Motety z przełomu stuleci. Zalążki techniki wielochórowej

Dostępne w wersji pełnej

3. PIEŚŃ MONODYCZNA I WIELOGŁOSOWA W POLSCE W XVI WIEKU

a) Uwagi wstępne. Typy pieśni

Dostępne w wersji pełnej

b) Wielogłosowy repertuar pieśniowy

Dostępne w wersji pełnej

c) Charakterystyczne cechy pieśni monodycznej i wielogłosowej

Dostępne w wersji pełnej

d) Problematyka tekstu słownego pieśni

Dostępne w wersji pełnej

e) Źródła do pieśni w Polsce w XVI wieku

Dostępne w wersji pełnej

f) Pieśń jednogłosowa

Dostępne w wersji pełnej

g) Pieśń wielogłosowa

Dostępne w wersji pełnej

h) Zjawiska nietypowe w pieśni polskiej XVI wieku

Dostępne w wersji pełnej

4. CHORAŁ RZYMSKI

a) Zagadnienie lokalnych cech chorału

Dostępne w wersji pełnej

b) Sobór trydencki a liturgiczny śpiew w Polsce w końcu XVI wieku

Dostępne w wersji pełnej

c) Źródła rękopiśmienne i druki chorałowe w Polsce w XVI stuleciu

Dostępne w wersji pełnej

d) Muzyka w obrzędzie kultowym. Liturgiczny ryt polski

Dostępne w wersji pełnej

e) Formy chorałowe i parachorałowe

Dostępne w wersji pełnej

III. MUZYKA INSTRUMENTALNA

1. MUZYKA NA ORGANY I INNE INSTRUMENTY KLAWISZOWE

a) Źródła muzyki organowej

Dostępne w wersji pełnej

b) Repertuar tabulatur na instrumenty klawiszowe

Dostępne w wersji pełnej

c) Formy i gatunki muzyki na instrumenty klawiszowe

Dostępne w wersji pełnej

2. MUZYKA LUTNIOWA

a) Źródła do muzyki lutniowej

Dostępne w wersji pełnej

b) Repertuar na lutnię obcy i rodzimy

Dostępne w wersji pełnej

3. ZESPOŁOWA MUZYKA INSTRUMENTALNA

Dostępne w wersji pełnej

IV. PRZEŁOM XVI I XVII WIEKU

1. TWÓRCZOŚĆ MIKOŁAJA ZIELEŃSKIEGO

Dostępne w wersji pełnej

2. UWAGI KOŃCOWE

Dostępne w wersji pełnej

V. BIBLIOGRAFIA

1. NOWE WYDANIA ŹRÓDŁOWO-KRYTYCZNE

Dostępne w wersji pełnej

2. KATALOGI, BIBLIOGRAFIE, SŁOWNIKI

Dostępne w wersji pełnej

3. OPRACOWANIA Z ZAKRESU HISTORII MUZYKI

a) opracowania całościowe

Dostępne w wersji pełnej

b) opracowania monograficzne i inne

Dostępne w wersji pełnej

4. LITERATURA UZUPEŁNIAJĄCA

Dostępne w wersji pełnej

VI. SPIS PRZYKŁADÓW MUZYCZNYCH

Dostępne w wersji pełnej

AUDYCJE RADIOWE

Dostępne w wersji pełnej

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją Stefana Sutkowskiego

Tom I część 2

Katarzyna Morawska

RENESANS 1500-1600

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury

Warszawa 2013

ISBN 978-83-63631-72-7

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

tel. 22 21 00 100

www.nck.pl

Cykl e-booków został stworzony w oparciu o HISTORIĘ MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego wydanej w wersji papierowej przez wydawnictwo Sutkowski Edition Warsaw.

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl