NARODOWE CENTRUM KULTURY

KULTURA WSPÓŁCZESNA

Nr 1 (59) 2009

koncepcja numeru

Anna Wieczorkiewicz

Warszawa 2009

Warszawa 2014 (wersja elektroniczna)

Udostępniono elektronicznie dzięki wsparciu
Biblioteki Elbląskiej

RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca), Marian Grześczak, Zina Jarmoszuk, Magdalena Kopczyńska, Sław Krzemień-Ojak, Katarzyna Mazurkiewicz, Stefan Starczewski, Roch Sulima, Ryszard Żółtaniecki

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek, Wojciech Burszta, Ryszard W. Kluszczyński, Leszek Kolankiewicz, Ewa Kosowska, Teresa Kostyrko, Andrzej Mencwel, Grażyna Michałowska, Andrzej Radomski, Jacek Sójka, Zofia Sokolewicz, Andrzej Szahaj, Andrzej Szpociński, Anna Wieczorkiewicz, Eugeniusz Wilk, Krystyna Wilkoszewska

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Andrzej Gwóźdź (redaktor naczelny),

Anna Wieczorek (z-ca redaktora naczelnego),

Iwona Kurz (sekretarz redakcji)

Recenzentki

Małgorzata Szpakowska

Krystyna Wilkoszewska

Redakcja językowa i korekta

Anna Matysiak

Tłumaczenie

Katarzyna Bojarska

Forum Polskiego Towarzystwa KuIturoznawczego

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury

ISSN 2300-1704

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

www.nck.pl

numery archiwalne i prenumerata: ksiazki@nck.pl

Tekstów nie zamówionych redakcja nie zwraca.

Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

KULTURA UCIELEŚNIONA

ANNA WIECZORKIEWICZ

KULTURA UCIELEŚNIONA. WPROWADZENIE

Nie da się zaprzeczyć, że głosy o konieczności wprowadzenia „kwestii ciała” do refleksji nad kulturowym istnieniem człowieka straciły dawną moc - wprowadzenie to już się dokonało, cielesność stała się kanwą, pozwalającą tkać różne wątki myślowe. Nie oznacza to jednak, że temat przestał być aktualny - problemem okazuje się natomiast mnogość i różnorodność wątków. Zwrócenie się ku cielesności pozwala mówić w sposób kompleksowy o doświadczaniu, o działaniu, o rozumieniu w istocie wiąże w jedno te aspekty ludzkiej egzystencji. Często uzmysławia też nam granice rozumienia: nie każde doświadczenie da się bez reszty przełożyć na dyskurs słowny. Można jednak podejmować próby mniej lub bardziej bezpośredniego przekładu, posiłkując się różnymi narzędziami pojęciowymi, wykorzystując dostępne przekazy kultury (a także przekazy, jakie wysyła nam własne ciało).

Teksty zebrane w tym numerze „Kultury Współczesnej” krążą wokół kwestii ciała pojmowanego jako warunek ludzkiego istnienia w świecie rzeczy i w świecie myśli - istnienia w granicach normy oraz poza nią; dotyczą także badania owej granicy jako takiej. Ta granica, niezmiennie ważna dla konceptualnego ustanawiania ludzkiego uniwersum, w konkretny, bolesny, tragiczny sposób potrafi determinować ludzkie biografie, ale stwarza też warunki do wykraczania poza to, co znane i oswojone, ku nowym znaczeniom i nowym rodzajom doznań. Obok pytania o granice jest jeszcze drugie pytanie - o miarę. A zatem: co jest miarą ludzkiego ciała - i czego miarą jest ciało? W ciele można poszukiwać pewnej konceptualnej podstawy dla tworzenia kultury, dowodząc, że myśl ludzka stwarza świat na jego obraz i podobieństwo. (Czynili to - jak wiadomo - antropologowie badający różne mitologie.) W klasycznej już dziś pracy Five Bodies: the Human Shape of Modern Society John O'Neil wyróżnił sposoby, w jakie cielesność przejawia się w ludzkiej kulturze. Określił je hasłowo jako: ciało świata, ciało społeczne, ciało polityczne, ciało konsumenckie i ciało medyczne. Punktem wyjścia do takiego podziału było przekonanie o podstawowej dla człowieka tendencji do myślenia w kategoriach antropomorficznych. Dotyczy ona zarówno tworzenia pojęć, posługiwania się nimi, jak i działania. Antropomorfizm jest, jego zdaniem, naszym spadkiem przechowanym w mitologii i poezji, przypominającym o podstawowym związku między człowiekiem, światem jego społecznego funkcjonowania oraz kosmosem - wszystkie te sfery odbijają się w sobie wzajemnie. Naruszenie tego modelu nie może być niczym dobrym.

Ludzie nowocześni są zajęci nadawaniem kształtu światu, który już nie jest ich własny. [...] Nie możemy przejrzeć się w naszych dziełach, w naszych instytucjach, w środowisku. Abstrakcyjność nowoczesnego doświadczenia bierze się z zastępowania ludzkich kształtów miarą: liczbą, linią, znakiem, kodem, indeksem[1].

Chociaż wydaje się, że owa miara - liczba, linia, znak, kod, indeks - jest obecnie rozbijana w sposób zamierzony (by nie powiedzieć: programowy), wciąż w jakiś sposób powracamy do niej, szukając rozumienia. Autorzy przedstawionych tu artykułów zwracają się ku różnym zjawiskom, podążając właściwymi sobie ścieżkami interpretacji, ale wespół wskazują na problematyczne, kruche i niepewne istnienie ciała normalnego i normatywnego, na rozmywanie się jego granic oraz na ogromne znaczenie tego faktu dla porządku kultury. Okazuje się, że ciało jako takie, esencjalne dla ludzkiego bytowania w świecie, pojmowane zmysłowo, komunikujące i działające, nieustannie wymyka się prostym formułom rozumienia. W zasadzie zgodzić się można tylko co do tego, że jest ważne, ale definicja tej ważności wciąż pozostaje otwarta na nowe warianty rozumienia. Spoglądamy zatem na ciało poprzez nadzieje socjologii, filozofii, antropologii, które widząc w nim pewną rzeczywistą podstawę, osnuwają na nim swe wątki; a także poprzez różne historie ciała, te dawniejsze i te całkiem nowe.

EMBODIED CULTURE. AN INTRODUCTION

The texts gathered in this issue of „Kultura Współczesna” revolve around the problem of body seen as a condition for human existence in the world of things and in the world of thoughts - existence within the limits of norm and beyond it; they also deal with analysing this limit as such. Beside the issue of the limit, there is yet another question - that of measure. So, what is the measure for human body - and to what it is itself the measure? The authors of the articles presented here turn towards various phenomena, following particular paths of interpretation, however, all in all they point to problematic, fragile and uncertain existence of normal and normative body, to the blurring of its boundaries and to the great importance this fact has for the order of culture. It turns out that body as such, essential for human being in the world, considered sensually, communicating and acting, ceaselessly escapes any simple formulas of understanding. We therefore look at the body through the hopes of sociology, philosophy, anthropology which, treating it as a real basis, build their narratives around it; and also through various histories of the body, both more ancient and totally recent.

Anna Wieczorkiewicz -
docent w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, profesor Uniwersytetu w Białymstoku. Zajmuje ją refleksja nad kulturą, która wydobywa wielorakość i niejednoznaczność powiązań tradycji i nowoczesności. Wydała między innymi książki Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym, rycerz i włóczęga (1996), Muzeum ludzkich cial. Anatomia spojrzenia (2000), Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży (2008).

[1] J. O'Neil, Five Bodies: The Human Shape of Modern Society, Cornell University Press, Ithaca-London 1985, s. 26.

WOJCIECH MAŁECKI

SOMATOESTETYKA A NORMY CIAŁA

Artykuł dostępny tylko w wersji drukowanej pisma.

Wojciech Małecki -
adiunkt w Instytucie Filologii Polskiej UWr. Zajmuje się pragmatyzmem, teorią literatury i estetyką. Redaktor i tłumacz zbioru esejów Richarda Shustermana O sztuce i życiu. Od poetyki hip-hopu do filozofii somatycznej (2007). W roku akademickim 2008/2009 stypendysta institute for Advanced Studies in the Humanities, University of Edinburgh, oraz John-F.-Kennedy-Institut für Nordamerikastudien, Freie Universität Berlin.