Barbara Przybyszewska-Jarmińska

BAROK
1595-1696

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ
pod redakcją Stefana Sutkowskiego
Tom III część 1
Fragment

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją
Stefana Sutkowskiego

I Średniowiecze – część 1

I Średniowiecze – część 2

II Renesans

III Barok – część 1

III Barok – część 2

IV Klasycyzm

V Romantyzm – część 1

V Romantyzm – część 2

VI Między Romantyzmem a Współczesnością

VII Współczesność – część 1

VII Współczesność – część 2

Sutkowski Edition Warsaw

00-414 Warszawa, ul. Orłowicza 8 m. 36

OD WYDAWCY

Pragnę tym wstępem dać odpowiedź, zapewne niepełną, na pytanie, dlaczego podjąłem trud wydawania HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku polskim i angielskim. Otóż muzyka i jej historia w Polsce – temat niezwykle interesujący, bogaty, a w niektórych okresach wręcz fascynujący – jest dziedziną, której poświęciłem bardzo znaczną część swego życia, warto więc zakończyć te prace jakimś trwałym akcentem. To jakby wyznanie osobiste, ale to byłoby za mało, aby podejmować tak wielki wysiłek. Celem wydawnictwa jest przedstawienie rozwoju muzyki w naszym kraju od czasów najdawniejszych do współczesności. Ukazanie więc tego wszystkiego, co jest nam znane, również w języku najbardziej dostępnym na świecie, a tym samym wypełnienie luki, która negatywnie ciąży na znajomości naszych osiągnięć muzycznych w świadomości obcokrajowców w każdej części kuli ziemskiej. Jest to miłym, aczkolwiek niełatwym obowiązkiem, choć – nie ma co ukrywać – przyjemnością.

Atutem muzyki polskiej w światowej jej prezentacji – a takim przedsięwzięciem jest również edycja historii pewnego okresu lub wielu okresów – jest zaistnienie w percepcji światowej wielkiej twórczości Fryderyka Chopina. Twórczości, której znaczna część powstała poza krajem urodzenia, ale której polskości nie da się podważyć. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że największa liczba ludzi na świecie kojarzy sobie Polskę z Chopinem. Dotyczy to nie tylko muzyków, artystów, czy w ogóle ludzi wykształconych, lecz także większej części obywateli każdego państwa. Nawet tylko to mogłoby wystarczyć jako powód do możliwie pełnego zaprezentowania za granicą kultury muzycznej kraju Fryderyka Chopina, jej uwarunkowań historycznych, międzynarodowych powiązań, bogactwa charakteru i cech stylistycznych.

Ze znajomością historii Polski i Polaków, jej osiągnięć i potknięć w dziedzinie polityki, gospodarki czy kultury jest w świecie bardzo, ale to bardzo źle. Nawet o naszej historii współczesnej ludzie na Zachodzie i Wschodzie wiedzą bardzo niewiele, nie mówiąc już o historii muzyki polskiej na przestrzeni wieków, z jej wzlotami i upadkami, ze wspaniałym barokiem – gdy kapela króla w Warszawie była chyba najznakomitszą w Europie, gdy Warszawa – po Florencji, Rzymie, Mantui, Neapolu i sporadycznie Bolonii – była jednym z przodujących w Europie, a więc i w świecie, ośrodków kultywujących włoską operę wczesnobarokową. Takich spektakularnych przykładów można przytoczyć znacznie więcej i wówczas staną się zrozumiałe i nie będą czymś zaskakującym zasłużone sukcesy naszych wybitnych twórców muzycznych. Ukazanie twórczości polskiej i wykonywanej w Polsce, myśli teoretycznej i szkolnictwa, prezentacja wykonawców, solistów i zespołów, wreszcie materialnych dowodów kultywowania muzyki, jak instrumenty muzyczne, sale koncertowe czy operowe, wszystko to będzie przedmiotem realizowanej przez wydawnictwo edycji.

Autorami poszczególnych tomów są polscy muzykolodzy specjalizujący się od lat w tych zagadnieniach, a tłumaczami osoby, których językiem ojczystym jest angielski. Podstawowym kanonem będzie okres historyczny, a więc:

Średniowiecze (w dwóch częściach)

Renesans

Barok (w dwóch częściach)

Klasycyzm

Romantyzm (w dwóch częściach)

Między Romantyzmem a Współczesnością

Współczesność (w dwóch częściach)

Obok historii w ścisłym sensie wydawać będziemy prace monograficzne, wśród których ukazały się już następujące:

Polskie organy, prospekty organowe w Polsce jako dzieła sztuki

Fortepian polski

Recytatyw liturgiczny w średniowiecznej Polsce

Lutosławski – życie i muzyka

Planuje się też opracowania dotyczące instrumentów smyczkowych, teatru muzycznego, muzyki ludowej, rozwoju myśli muzycznej i edukacji i szereg innych.

Dla kogo jest przeznaczony ten cykl wydawniczy? Sądzę, że zaspokoi zapotrzebowanie – jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części – ośrodków naukowych (uniwersytety, szkoły muzyczne, biblioteki), a także tych wszystkich, którzy nie będąc ścisłymi profesjonalistami w dziedzinie historii i sztuki muzycznej, będą chcieli się dowiedzieć czegoś szczegółowego o naszej twórczości i życiu muzycznym. Brak takiego wydawnictwa w przeszłości i – tym bardziej – dziś jest dotkliwie odczuwalny zwłaszcza w kontaktach naszej kultury muzycznej ze światem i świata artystycznego z Polską i Polakami. Niech ten pierwszy krok będzie przyczynkiem do przełamania tej sytuacji.

Bez względu na to, jak liczne są argumenty przemawiające za rozpowszechnianiem w świecie HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku angielskim, trudno sobie wyobrazić, aby wydanie to nie miało być dostępne dla polskiego czytelnika, w jego ojczystym języku. Ten postulat niejako wynika z faktu, że – jak już wspomniałem – autorami poszczególnych części cyklu są polscy muzykolodzy, a więc – zanim powstanie angielska wersja językowa któregokolwiek tomu, może on już ukazać się na rynku w wersji „oryginalnej”.

Redaktor cyklu

Stefan Sutkowski

OD AUTORA

Zakres chronologiczny, terytorialny i materiałowy pracy, charakterystyka literatury przedmiotu

W podzielonej zgodnie z najbardziej powszechnie aprobowaną periodyzacją dziejów muzyki serii Historia muzyki polskiej po „Renesansie” następuje oczywiście „Barok”. Prezentowany tom stanowi jego część pierwszą, o zakresie chronologicznym, którego wybór wymaga jednak wyjaśnienia, a może i prośby o wybaczenie za mimowolną sugestię, że epoka baroku w Polsce rozpoczęła się już na pięć lat przed florencką premierą L’Euridice Rinucciniego-Periego i tylko jeden rok po śmierci Giovanniego Pierluigiego da Palestrina i Orlanda di Lasso.

Istnienie w historii muzyki epoki baroku, obejmującej lata ok. 1600 – ok. 1750 i charakteryzującej się dominacją stylu barokowego jest traktowane, przynajmniej w dydaktyce, jako oczywisty fakt (w odniesieniu do muzyki w Polsce, czy raczej Rzeczypospolitej Obojga Narodów czyli Państwa Polsko-Litewskiego, przyjmuje się zwykle, że okres ten rozpoczął się z opóźnieniem dwóch-trzech dekad i odpowiednio później się zakończył). W pracach muzykologicznych pojęcie „barok muzyczny” było jednak w ciągu minionego stulecia różnie definiowane, w zależności od przyjmowanych kryteriów umieszczane w odmiennych ramach czasowych, a posługiwanie się tym terminem wielokrotnie krytykowano. (Podobną różnorodność opinii badaczy na temat baroku można dostrzec w publikacjach z zakresu historii sztuki i historii literatury). W ostatnich dziesięcioleciach zaznaczyła się tendencja do prezentowania historii muzyki przy zastosowaniu periodyzacji stuleciowej (np. Werner Braun, Die Musik des 17. Jahrhunderts, t. 4 serii Neues Handbuch der Musikwissenschaft, red. Carl Dahlhaus, Laaber 1981, Lorenzo Bianconi, Il Seicento, w serii Storia delia musica, red. Società Italiana di Musicologia, Torino 1982, Delma Brough, Polish Seventeenth-Century Church Music. With Reference to the Influence of Historical, Political, and Social Conditions, New York & London 1989, czy Historia muzyki XVII wieku, praca zbiorowa pod red. Zygmunta M. Szweykowskiego, Kraków 2000-) lub też do omawiania przemian w poszczególnych gatunkach muzycznych w różnie wybieranych wycinkach czasowych (jak w New Oxford History of Music – t. V: Opera and Church Music 1630-1730, red. Anthony Lewis, Nigel Fortune, London 1975, t. VI: Concert Music 1630-1750, red. Gerald Abraham, London 1986). Takie opcje powodują odejście od wyznaczania ostrych – w rzeczywistości nieistniejących – cezur między różniącymi się stylistycznie epokami, cezur niezbędnych w przypadku wskazywania dat ramowych epok. Pozwalają natomiast na obserwowanie zjawisk muzycznych w określonym czasie, śledzenie, bez konieczności przyporządkowywania do epok czy stylów, zachodzących tak w kulturze muzycznej, jak w języku kompozytorskim i tworzonej przy jego zastosowaniu muzyce procesów. Zgodnie z takim właśnie punktem widzenia, kontynuując prezentację dziejów muzyki w Rzeczypospolitej doprowadzoną przez Katarzynę Morawską (w książce The History of Music in Poland, vol. II: The Renaissance, 1500-1600, trans. John Comber, Warsaw 2002) do końca XVI stulecia, jako zakres czasowy pracy przyjęłam wiek XVII.

W przypadku wyboru periodyzacji stuleciowej pozostaje jednak podejmowany niejednokrotnie przez historyków problem, czy istnieje zgodność między datami rozpoczynającymi i kończącymi stulecia według kalendarza, z jednej strony, a według odczuć ludzi ówcześnie żyjących i ocen historyków badających procesy dziejowe, z drugiej. Można więc sobie zadać pytanie, czy wiek XVII rozpoczął się, zgodnie z kalendarzem gregoriańskim, 1 stycznia 1601, a skończył 31 grudnia 1700 roku? Czy w tym samym dniu zaczął się dla mieszkańców różnych krajów (choćby tylko krajów europejskich) i wyznawców różnych religii? Znaczna część badaczy na tak postawione pytanie odpowiedziałaby przecząco. Jeżeli chodzi o dzieje Rzeczypospolitej, historycy skłonni są widzieć początek XVII stulecia w ostatnich dekadach wieku poprzedniego, a jego koniec, w zależności od badanej dziedziny życia, wraz z nastaniem tzw. epoki saskiej (1697) lub później, ale także wcześniej, uznając za cezurę już czas określanego jako „potop” najazdu i okupacji szwedzkiej z lat 1655-1660.

Zdając sobie sprawę, że „manipulowanie” kalendarzem w przypadku przyjęcia periodyzacji stuleciowej jest zabiegiem subiektywnym, skorzystałam z przysługującego autorowi prawa wyboru i określiłam zakres czasowy książki na lata 1595-1696. Kierowałam się przy tym kryteriami historyczno-politycznymi i historyczno-kulturalnymi. Przyjmując jako założenie, nie przez wszystkich historyków akceptowane, ale w odniesieniu do kultury muzycznej w dawnej Rzeczypospolitej w moim przekonaniu prawdziwe, wiodącą rolę kulturotwórczą najważniejszych ośrodków władzy, za punkty wyznaczające ramy chronologiczne pracy uznałam daty wydarzeń, które miały przełomowe znaczenie dla poziomu życia muzycznego na dworach królewskich. Rok 1595 – to początek reorganizacji dworu Zygmunta III Wazy (króla przybyłego ze Szwecji, panującego w latach 1587-1632), który dopiero po kilku latach rządów w Rzeczypospolitej podjął działania mające na celu dostosowanie rezydencji królewskich w Polsce do własnych potrzeb i upodobań. Z punktu widzenia historii muzyki najistotniejszą zmianą, decydującą o stanie kultury muzycznej i stylu muzyki uprawianej na dworze przez wiele dziesięcioleci, było zorganizowanie w 1595 roku włoskiej kapeli, której kapelmistrzem został Annibale Stabile, a po jego rychłej śmierci Luca Marenzio, uważany przez współczesnych za jednego z prekursorów „nowej muzyki”. Przez następne sto lat, dzięki patronatowi królów z dynastii Wazów oraz – choć w mniejszym stopniu – Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego, działające na dworach królewskich zespoły muzyczne silnie wpływały na poziom muzyki w kraju. Okres ten zamknął rok 1696, gdy zmarł Jan III Sobieski, a na kolejnego króla Polski został wybrany (w 1697 roku) August II Wettyn, elektor saski, który swoją główną siedzibę miał w Dreźnie, a Rzeczpospolitą odwiedzał nieregularnie i niezbyt często. Za panowania Augusta II, a także jego syna i następcy Augusta III, znaczenie dworu królewskiego jako wzorca życia kulturalnego zostało w istotny sposób ograniczone. Jeżeli chodzi o muzykę, ośrodkami kształtującymi gusty stały się w większym stopniu katedry i kościoły w najbogatszych miastach oraz dwory magnackie. Poziom i intensywność życia muzycznego skokowo wzrastały jedynie podczas dłuższych obecności w Warszawie monarchy. Te i inne kwestie związane z dziejami muzyki w Rzeczypospolitej po śmierci Jana III Sobieskiego zostaną przedstawione w przygotowywanej przez innego autora drugiej części tomu Barok, która obejmie lata 1697-1763.

Zakres terytorialny prezentowanej pracy wyznaczony został granicami siedemnastowiecznej wielowyznaniowej i wieloetnicznej Rzeczypospolitej, o których konkretniej piszę we wstępie. Ze względu na obecną przynależność do Polski oraz występujące w XVII wieku powiązania nieco miejsca poświęcono także kulturze muzycznej Śląska, który był ówcześnie częścią Rzeszy Niemieckiej (w szczególności skomentowana została zawartość do dziś istniejących we Wrocławiu zbiorów siedemnastowiecznych druków muzycznych, a wśród nich wydane w oficynach śląskich prace adresowane do środowisk polskojęzycznych, jak również polonica zawarte w sporządzonych na tym terenie rękopisach).

Biorąc pod uwagę istnienie w omawianym czasie uniwersalnego języka muzycznego, a także wspólnego repertuaru liturgicznego i religijnego nieliturgicznego wykonywanego przez wyznawców tej samej konfesji mieszkających w różnych krajach, uwzględniając obecność w Rzeczypospolitej wielu znakomitych muzyków zagranicznych, przede wszystkim przybyłych z Włoch, ale i z innych stron Europy, tworzących dzięki patronatowi polskich królów, magnatów i Kościołów oraz oddziaływujących na twórczość muzyków miejscowych, dostrzegając znaczenie wątków orientalnych w tak charakterystycznej dla szlachty kulturze sarmackiej, jak również zdając sobie sprawę, że różne grupy etniczne składające się na ludność Rzeczypospolitej miały własną kulturę muzyczną uznano za nieodpowiadające ówczesnej rzeczywistości klasyfikowanie muzyki według kryterium narodowościowego. Stąd przedmiotem książki nie jest „muzyka polska”, ale muzyka (i szerzej – kultura muzyczna) w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, tj. w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim. Jeżeli chodzi o analizowany repertuar, w zakresie pracy znalazły się powstałe w przybliżeniu w latach 1595-1696 na tym terenie kompozycje, które w zależności od przyjętych kryteriów można by określić jako barokowe, ale w części także jako renesansowe, manierystyczne, a także stylistycznie ambiwalentne. W przypadku nielicznych uwzględnionych utworów nie mających pewnego datowania nie można wykluczyć, że powstały nieco wcześniej niż w 1595 roku lub później niż w roku 1696. W pewnych wypadkach niezbędne okazały się rozstrzygnięcia arbitralne. Na przykład w zakresie rozważań znalazła się niedatowana, a znana z odpisów pochodzących z przełomu XVII i XVIII wieku twórczość Stanisława Sylwestra Szarzyńskiego, ponieważ przyjęto na podstawie cech stylistycznych muzyki, że została ona skomponowana w ostatnich dekadach wieku XVII; pominięte zostało dzieło Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego, przynależące jako całość do wieku następnego, choć pojedyncze utwory tego kompozytora zachowały się w rękopisach datowanych już w latach 90. omawianego stulecia.

Problem, czy istnieją specyficznie polskie cechy muzyki tworzonej w Rzeczypospolitej w XVII stuleciu, został w książce podjęty. Nie jest to jednak problem dla pracy podstawowy, jako że nie był takim dla współczesnych. W tym czasie bowiem, choć dostrzegano pewne cechy muzyki, zwłaszcza w rytmice tańców, dla terenów Rzeczypospolitej specyficzne, naśladownictwa obcych wzorów nie uważano za negatywną cechę kultury, podobnie jak niczym zdrożnym nie było tworzenie muzyki z materiału zastanego (z wykorzystaniem melodii chorałowych, anonimowych pieśni kościelnych i popularnych utworów świeckich, ale także z kompozycji autorskich). Doszukiwanie się, niejako na siłę, elementów narodowych w twórczości muzycznej, ale także w innych dziedzinach sztuki charakteryzowało badaczy polskich w XIX wieku, gdy Polska pozbawiona była niepodległości, oraz w okresie tuż po odzyskaniu państwowości (a więc po 1918 roku). Janusz Tazbir (1990) łączył taką postawę z istnieniem silnego wówczas kompleksu Polski, która – jak pisał Juliusz Słowacki – „pawiem narodów była i papugą” i w efekcie stała się „służebnicą cudzą”, tracąc wolność w wyniku dokonanych u schyłku XVIII wieku rozbiorów. W odniesieniu do sztuk plastycznych na kompleks ten uwagę zwrócił Tadeusz Chrzanowski (1974, 220) pisząc, że przez pokolenia dostrzegano „w naszej sztuce to, co było w niej mniejsze niż w sztuce Włoch, Francji czy Niemiec, nie umiano dostrzec tego, co było w niej inne”. W odniesieniu do muzyki warto by dodać, że nie doceniano lub po prostu nie znano wartości kompozycji działających w Rzeczypospolitej twórców, które z uwagi na warsztat kompozytorski nie ustępowały utworom uznanych muzyków włoskich, choć może nie największych siedemnastowiecznych geniuszów. I nawet jeżeli autorami tych kompozycji byli nie tylko muzycy polscy czy innych nacji pochodzący z Państwa Polsko-Litewskiego, ale w dużej części obcokrajowcy (zwłaszcza Włosi), to tworzyli oni dzięki tutejszemu patronatowi muzycznemu i współtworzyli obraz kultury Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Warto też podkreślić, że recepcja międzynarodowego repertuaru i nowego w XVII wieku, wykształconego w Italii języka muzycznego nie była w Polsce wyłącznie bierna. Pisząc o kulturze staropolskiej Janusz Tazbir (Polska XVII wieku, 1974) dowodził, że teza o jej wyłącznie odtwórczym charakterze nie wytrzymuje konfrontacji z materiałem źródłowym, który wskazuje na silne oddziaływanie kultury Rzeczypospolitej na Wschodzie, ale także na powszechną znajomość języka polskiego w wielu państwach Rzeszy Niemieckiej czy w Siedmiogrodzie. W Europie Środkowej i Północnej mile widziana, a właściwiej słuchana, była również tworzona w Rzeczypospolitej muzyka. Najlepszym potwierdzeniem takiego stanu rzeczy jest fakt, że znaczna część dorobku twórców działających na polskich dworach królewskich, dorobku, który w wyniku różnych okoliczności dziejowych w zbiorach polskich zachował się jedynie szczątkowo, przetrwała w bibliotekach i archiwach czeskich, słowackich, niemieckich czy szwedzkich dzięki rękopisom i drukom sporządzonym w XVII wieku w tych właśnie krajach, przez tamtejszych kopistów i wydawców dla potrzeb tamtejszych muzyków i zespołów muzycznych. Źródła te, obok rękopisów i druków muzycznych oraz teoretyczno-muzycznych zachowanych w bibliotekach znajdujących się obecnie na ziemiach polskich, a także rozproszonych po niemal całej Europie (wyjątkowo także w Ameryce Północnej), stanowią główną bazę materiałową prezentowanej książki.

Recepcji tego repertuaru muzycznego w krajach ościennych sprzyjał fakt istnienia w XVII wieku wspominanego uniwersalnego języka kompozytorskiego, a ściślej, dwóch uniwersalnych języków – stile antico i stile nuovo. Ich opanowanie przez miejscowych twórców, kształconych przez Włochów, a niekiedy także we Włoszech, dobrze świadczyło o poziomie sztuki muzycznej w Rzeczypospolitej. Uniwersalny charakter muzyki (abstrahując od tekstu słownego) ułatwił zaś asymilację repertuaru tworzonego zagranicą, uznanie za własny repertuaru tworzonego przez muzyków obcych działających w Polsce oraz tworzenie przez muzyków z różnych części Rzeczypospolitej repertuaru opartego na tych samych zasadach. Praktyka kontrafaktury i transkrypcji instrumentalnych utworów wokalnych, stosowana zarówno w muzyce należącej do „kultury wysokiej”, jak i w muzyce użytkowej i popularnej, spowodowała w wielu wypadkach zatarcie tożsamości autora kompozycji i samej kompozycji, umożliwiła przepływ repertuaru pomiędzy społecznościami posługującymi się różnymi językami, mającymi różne wyznania lub należącymi do różnych stanów.

Przyjmując przedstawione założenie zakres materiałowy pracy powinien obejmować całą twórczość muzyczną będącą dziełem muzyków miejscowych, jak i obcokrajowców działających w XVII wieku w Rzeczypospolitej, a powstałą dzięki miejscowemu patronatowi muzycznemu. Należałoby też uwzględnić utwory zagraniczne importowane na terytorium Państwa Polsko-Litewskiego i tam w omawianym czasie wykonywane, pozostające w użyciu utwory skomponowane wcześniej, muzykę liturgiczną rozbrzmiewającą w świątyniach różnych obecnych w siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej konfesji oraz twórczość popularną różnych stanów i grup etnicznych, a także powstałe i znane na tym terenie piśmiennictwo teoretyczno-muzyczne. Poza nawiasem zainteresowań nie można by też zostawić organizacji życia muzycznego w całej Rzeczypospolitej – problemów szkolnictwa, dziejów kapel, chórów, muzyków i ich zrzeszeń, kwestii dotyczących sposobów gromadzenia repertuaru i zaopatrywania się w instrumenty oraz patronatu muzycznego i funkcji muzyki w życiu społeczeństwa.

Taki byłby zakres idealny, niemożliwy jednak do objęcia obecnie – z uwagi na stan badań – i prawdopodobnie nigdy – z uwagi na stan zachowania (zniszczenia, zaginięcia) źródeł nutowych oraz dokumentujących dzieje życia muzycznego. Uwzględniony więc został w książce jedynie w takim stopniu, na jaki pozwalały znane źródła i dostępna literatura przedmiotu (generalnie drukowana, ale także nieopublikowane rozprawy doktorskie oraz – wybrane – magisterskie). Tak dobór podjętych problemów, jak i wyraźnie zauważalne dysproporcje w ich omówieniach pokazują dysproporcje istniejące w badaniach. W szczególności znacznie gorszy jest stan badań nad szeroko rozumianą kulturą muzyczną i samą muzyką w odniesieniu do drugiej połowy XVII wieku niż do okresu wcześniejszego, zdecydowanie najlepiej znana jest, dzięki pracom wielu pokoleń badaczy, muzyka tworzona na dworach kolejnych królów (zwłaszcza z dynastii Wazów), a także w centrach życia muzycznego centralnej i północnej części Rzeczypospolitej (na przykład w Krakowie i w Gdańsku), a znacznie gorzej terenów wschodnich i południowo-wschodnich, nieporównanie więcej wiadomo o kompozycjach religijnych – przede wszystkim pisanych do użytku w kościołach rzymskokatolickich, a często wykonywanych także w świątyniach protestanckich – niż świeckich, w znikomym stopniu poznano życie muzyczne mniejszości etnicznych. W tej sytuacji określony zakres terytorialny i materiałowy pracy powoduje poważne trudności metodologiczne. Stanowi jednak jednocześnie zachętę do podejmowania w przyszłości prac nad problemami, które dotąd nie zostały zadowalająco opracowane. Niezbędne wydaje się przy tym nawiązanie ściślejszej współpracy w badaniach nad muzyką w Rzeczypospolitej Obojga Narodów z muzykologami z krajów ościennych, zwłaszcza z tych, które w części lub w całości leżały w XVII wieku w granicach tego wielonarodowościowego państwa – jak Ukraina, Białoruś i Litwa – lub mających w przeszłości – jak Niemcy (w XVII wieku państwa Rzeszy Niemieckiej) – ścisłe więzy kulturowe (w tym językowe i wyznaniowe) z Pomorzem Wschodnim, a więc z należącymi do Rzeczypospolitej Prusami Królewskimi i pozostającymi z nią przez znaczną część omawianego okresu w stosunku lennym Prusami Książęcymi. Wynikiem takich prac mogłoby być ujęcie dziejów muzyki w Rzeczypospolitej z uwzględnionymi we właściwych proporcjach dokonaniami w tym zakresie poszczególnych współistniejących na jej terytorium grup wyznaniowych i etnicznych oraz poszczególnych stanów, a obraz życia muzycznego, nawet jeżeli z uwagi na stan zachowania źródeł pozostałby „krzywy”, miałby jednak mniej „białych plam”.

W bibliografii zamieszczony został wykaz wydanych źródłowo-krytycznie – poza wyjątkowymi sytuacjami, gdy istnieją jedynie edycje popularne lub faksymilowe – utworów muzycznych powstałych w przybliżeniu wiatach 1595-1696 w Rzeczypospolitej autorstwa twórców obcych i miejscowych oraz kompozycji anonimowych, które z wszelkim prawdopodobieństwem były wówczas w Polsce wykonywane i uważane za „własne” (edycje utworów ze źródeł cyrylickich powstałych na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej oraz wydania utworów z tekstem niemieckim związanych z kulturą Prus Królewskich i Książęcych są reprezentowane w wykazie jedynie nielicznymi pozycjami; w ewentualnej przyszłej syntezie uwzględniającej w pełniejszy sposób kulturę muzyczną tych terenów udział takich wydań powinien być w wykazie istotnie większy), a także spis edycji tekstów teoretyczno-muzycznych i literackich napisanych w XVII wieku (wyjątkowo także w pierwszej połowie wieku następnego), wybranych z uwagi na ich znaczenie dla poznania historii muzyki i życia muzycznego w Rzeczypospolitej. Obszerna (a jednak z pewnością niepełna) bibliografia prac naukowych poświęconych w części lub w całości omawianej problematyce ukazuje, jak liczni i od jak dawna badacze różnych dziedzin kultury (poza muzykologami przede wszystkim historycy, historycy literatury, historycy kościoła i liturgii, historycy teatru, sztuki i nauki, bibliotekoznawcy i znawcy folkloru) zajmowali się poruszanymi w książce kwestiami. Nie sposób więc w krótkim wstępie zrelacjonować stan badań. Trzeba jednak przypomnieć, że prezentowaną pracę poprzedza co najmniej kilka ujęć syntetycznych dziejów „muzyki polskiej” lub dziejów „muzyki polskiej w epoce baroku”, począwszy od książki Aleksandra Polińskiego (1907), przez prace Zdzisława Jachimeckiego, Adolfa Chybińskiego, Józefa Reissa i Hieronima Feichta, aż po syntezę Józefa Chomińskiego i Krystyny Wilkowskiej-Chomińskiej (1995), jak również mające nieco mniejszy zakres, ale również syntetyczny charakter cenne prace Delmy Brough (1989) oraz Anny i Zygmunta M. Szweykowskich (1997). Warto też zauważyć, że tak jak kulturę muzyczną Rzeczypospolitej tworzyli w XVII wieku muzycy różnego pochodzenia, tak w poznawaniu tej kultury udział bierze, a mam nadzieję, że będzie brało w jeszcze większym zakresie, międzynarodowe grono muzykologów i badaczy innych dziedzin humanistyki.

* * *

Przedstawiany podręcznik, zainspirowany przez inicjatora serii Historii muzyki polskiej, Pana Dyr. Stefana Sutkowskiego, powstawał przez kilka ostatnich lat XX wieku w moim macierzystym Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk i został wydany w przekładzie angielskim Johna Combera w Warszawie w 2002 roku (The History of Music in Poland, vol. III: The Baroque, part 1: 1595-1696), a w 2006 roku w wersji polskiej. Od czasu pierwszego wydania syntezy ukazał się cały szereg prac (książek i artykułów) dotyczących historii muzyki w Rzeczypospolitej Obojga Narodów u schyłku XVI i w XVII wieku, odnalezione zostały kompozycje i starodruki muzyczne wcześniej nieznane, a w nowych edycjach udostępniono utwory dotąd nie wydawane. Poczyniono postęp w badaniach kultury muzycznej tego czasu, w tym życia muzycznego w miastach (zwłaszcza w Gdańsku), na dworach magnackich i w zgromadzeniach zakonnych oraz bazy materialnej umożliwiającej wykonywanie muzyki, na przykład budownictwa organów. Pewnym przewartościowaniom uległy sądy dotyczące zarówno tworzonych w Rzeczypospolitej kompozycji, jak pism teoretyczno-muzycznych.

Przygotowując do druku wersję polskojęzyczną, starałam się, nie zmieniając zasadniczo układu pracy, uwzględnić nowe ustalenia, zarówno dostępne w formie publikacji, jak i, w nielicznych wypadkach, jeszcze nieopublikowane, przekazane mi łaskawie przez Kolegów, którym jestem za to serdecznie wdzięczna. Odpowiednio poszerzona została też bibliografia. Najbardziej niezbędne korekty i uzupełnienia zostały wprowadzone także w tekście e-booka.

Oddawana obecnie Czytelnikom książka nie mogłaby powstać bez życzliwej pomocy, jakiej doznałam ze strony Bibliotekarzy z wielu bibliotek polskich i zagranicznych, w których miałam okazję osobiście pracować lub z którymi kontaktowałam się w inny sposób – przede wszystkim z „mojej” Biblioteki Instytutu Sztuki PAN, bibliotek wszystkich polskich Instytutów Muzykologii oraz działów muzycznych Biblioteki Narodowej (zwłaszcza Koleżanek z tamtejszego Ośrodka RISM-u), Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, Biblioteki Jagiellońskiej i Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego, a także szeregu innych polskich bibliotek, archiwów (tu przede wszystkim Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie) i instytucji zajmujących się gromadzeniem źródeł muzycznych (jak Ośrodek Dokumentacji i Badań Dawnej Muzyki Polskiej przy Warszawskiej Operze Kameralnej) oraz bibliotek zagranicznych (w szczególności działów muzycznych Staatsbibliothek Preussischer Kulturbesitz w Berlinie i Universitetsbibliotek w Uppsali, a także Museo internazionale e biblioteca della musica w Bolonii oraz Istituto Storico Germanico w Rzymie). Serdecznie Im za nią dziękuję. Kolegom Muzykologom, zwłaszcza Prof. dr. hab. Michałowi Bristigerowi, Prof. dr. Giancarlo Rostirolli, Prof. dr hab. Elżbiecie Witkowskiej-Zarembie, Prof. dr hab. Zofii Dobrzańskiej-Fabiańskiej, Prof. dr hab. Alinie Żórawskiej-Witkowskiej i Dr hab. Agnieszce Leszczyńskiej, Tłumaczowi Panu Johnowi Comberowi oraz Historykom, a wśród nich Prof. dr hab. Urszuli Augustyniak, Prof. dr hab. Teresie Chynczewskiej-Hennel, Prof. dr. hab. Andrzejowi Rachubie, Prof. dr. hab. Henrykowi Lulewiczowi i, szczególnie, mojemu mężowi, Dr. Leszkowi Jarmińskiemu, jestem bardzo wdzięczna za inspiracje i uwagi krytyczne, wskazówki bibliograficzne i źródłowe oraz świadectwa zainteresowania przygotowywaną książką. Za zarażenie fascynacją dla muzyki XVII wieku i wyznaczenie ciągle ważnych w moich badaniach wzorców serdecznie dziękuję Prof. dr. hab. Zygmuntowi M. Szweykowskiemu. Zawsze pozostanę też wdzięczna śp. Dr Annie Szweykowskiej i św. pamięci mgr Elżbiecie Wojnowskiej. Za zaproszenie mnie do grona autorów serii Historii muzyki polskiej gorąco dziękuję Dyrektorowi Warszawskiej Opery Kameralnej, Panu Stefanowi Sutkowskiemu.

Barbara Przybyszewska-Jarmińska

Literatura:

L. Bianconi, Il Seicento, 1982.

W. Braun, Die Musik des 17. Jahrhunderts, 1981.

D. Brough, Polish Seventeenth-Century Church Music. With Reference to the Influence of Historical, Political, and Social Conditions, 1989.

M. Bukofzer, Music in the Baroque Era, 1947; w przekł. polskojęzycznym Muzyka w epoce baroku, tłum. E. Dziębowska, 1970.

J.M. Chomiński, K. Wilkowska-Chomińska, Historia muzyki, cz. I, 1989.

J.M. Chomiński, K. Wilkowska-Chomińska, Historia muzyki polskiej, cz. I, 1995.

T. Chrzanowski, Żywe i martwe granice, 1974.

A. Chybiński, Do dziejów muzykologii w Polsce, 1928.

E. Dahlig, Muzyka ludowa, muzyka narodowa, 2001.

H. Feicht, Muzyka w okresie polskiego baroku, 1958; przedruk 1980.

H. Feicht, Dzieje polskiej muzyki religijnej w zarysie, 1965.

Historia muzyki XVII wieku, red. Z. M. Szweykowski: Muzyka we Włoszech, cz. I: Pierwsze zmiany, 2000.

Z. Jachimecki, Muzyka w Polsce, 1909.

Z. Jachimecki, Wpływy włoskie w muzyce polskiej, 1911.

Z. Jachimecki, Historia muzyki polskiej (w zarysie), 1920.

Z. Jachimecki, Muzyka polska od roku 1572 do roku 1795, 1927.

Z. Jachimecki, Muzyka polska w rozwoju historycznym od czasów najdawniejszych do doby obecnej, t. 1: Od Bogurodzicy do Chopina włącznie, cz. I: Zabytki muzyki polskiej do końca XVII w., 1948.

K. Morawska, Historia muzyki polskiej, t. II: Renesans 1500-1600, [1994]; w angielskiej wersji językowej The History of Music in Poland, vol. II: The Renaissance, 1500-1600, 2002.

S. Mossakowski, Universalità europea dell’arte in Polonia dal Cinquecento al Settecento, 1995.

New Oxford History of Music, t. V: Opera and Church Music 1630-1730, red. A. Lewis, N. Fortune, 1975; t. VI: Concert Music 1630-1750, red. G. Abraham, 1986.

CV. Palisca, Baroque Music, 1968.

M. Perz, Koncepcja historii muzyki polskiej jako dyscypliny naukowej, 1978.

A. Poliński, Dzieje muzyki polskiej w zarysie, 1907.

Polska XVII wieku. Państwo – społeczeństwo – kultura, red. J. Tazbir, 1974.

I. Poniatowska, Barok jako pojecie stylistyczne i okres w historiografii muzycznej – przegląd stanowisk, 1999.

B. Przybyszewska-Jarmińska, Muzyka staropolska czy muzyka w dawnej Polsce? Z badań nad kulturą muzyczną w Rzeczypospolitej XVII i XVIII w., 1997.

J. Reiss, Historia muzyki polskiej w zarysie, 1931.

J. Reiss, Najpiękniejsza ze wszystkich jest muzyka polska, 1946, ²1958, red. Z. Sokołowska, ³1984, red. M. Pielech.

J. Sokołowska, Spory o barok, 1971.

J. Stęszewski, Polish National Character in Music: What is it?, 1995.

D. Szlagowska, Muzyka baroku, 1998.

A. i Z. M. Szweykowscy, Włosi w kapeli królewskiej polskich Wazów, 1997.

Z. M. Szweykowski, Próba periodyzacji okresu baroku w Polsce, 1966.

Z. M. Szweykowski, Some Problems of Baroque Music in Poland, 1966².

Z. M. Szweykowski, Okres baroku muzycznego w zmiennej perspektywie, 1994.

J. Tazbir, O kompleksie „pawia i papugi”, 1990.

WSTĘP

I. RZECZPOSPOLITA OBOJGA NARODÓW NA TLE XVII-WIECZNEJ EUROPY

1. Terytorium, skład narodowościowy i wyznaniowy, 2. Elity władzy – patroni kultury, centra kultury, 3. Międzynarodowe kontakty kulturalne – międzynarodowy charakter kultury

1. Terytorium, skład narodowościowy i wyznaniowy

Rzeczpospolita Obojga Narodów, którą tworzyły ziemie Korony (Wielkopolska łącznie z Mazowszem i Pomorzem Gdańskim czyli Prusami Królewskimi oraz Małopolska), Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Inflant, była w XVII wieku pod względem terytorialnym państwem ogromnym, w Europie mniejszym jedynie od Rosji. Jej obszar ok. 1595 roku wynosił, nie licząc połączonych więzami lennymi Prus Książęcych (ze stolicą w Królewcu) oraz Kurlandii (z Mitawą), a także Lęborka i Bytowa, ok. 815 tys. km². Rozciągała się od Parnawy i Dorpatu (obecnie Tartu) na północy, po Kołomyję i Kamieniec Podolski na południu, od Lęborka i Żywca na zachodzie, aż do Wiaźmy i porohów na Dnieprze na wschodzie. Odległość pomiędzy najbardziej na północ i południe wysuniętymi punktami tego terytorium wynosiła ok. 2,5 tys. km, a między zachodnim i wschodnim krańcem ok. 3,2 tys. km. Teren ten był jednak stosunkowo słabo i nierównomiernie zaludniony. Mieszkało na nim w tym czasie ok. 7,5 mln ludności, z czego w Wielkim Księstwie Litewskim, zajmującym ponad połowę obszaru – 3 mln. Pod względem liczby ludności Rzeczpospolita ustępowała niemal dwukrotnie liczniejszej Francji, a także Rosji, Rzeszy Niemieckiej i Włochom (gdybyśmy z nią porównywali całości etnograficzne, a nie poszczególne niemieckie państewka i posiadłości włoskie), była mniej więcej równa Hiszpanii, a górowała nad Anglią. Ok. 25% ludności zamieszkiwało miasta, przy czym pod względem urbanizacji zdecydowanie dominowały obszary zachodnie, zwłaszcza Prusy Królewskie. Tam też znajdowała się największa aglomeracja – Gdańsk. To mające specjalny status, bowiem zależne nie od Rzeczypospolitej, lecz od króla, bogate miasto hanzeatyckie liczyło u schyłku XVI wieku ok. 40 tys. mieszkańców (w I połowie wieku XVII wieku, wraz z przedmieściami, 70 tys.), a więc pięciokrotnie mniej niż Paryż i Neapol, w których mieszkało ok. 200 tys. ludzi (ponoć aż 400 tys. mieszkańców liczył sobie wówczas Stambuł, zaś spośród europejskich miast skupiających w tym czasie mniej więcej 100 tys. mieszkańców można by wymienić Wenecję, Londyn, Antwerpię i Lizbonę). Według badań Marii Boguckiej (1986) w końcu XVI wieku w całej Koronie jedynie w siedmiu miastach mieszkało więcej niż 10 tys. mieszkańców. Były to: Kraków (22 tys.), Lwów (20 tys.), Poznań (18-22 tys.), Warszawa (10-12 tys.), a w Prusach Królewskich, poza wymienionym Gdańskiem, Elbląg (ok. 15 tys.) i Toruń (ok. 12 tys.). W Wielkim Księstwie Litewskim organizmy miejskie były jeszcze mniejsze. W pierwszej połowie XVII wieku ok. 20 tys. mieszkańców liczyło Wilno, ale inne miasta, jak Brześć, Grodno, Kowno, Mińsk, Nowogródek, Połock, Troki, nie osiągały nawet 10 tys. 75% ludności (65% – chłopi i 10% – szlachta) mieszkało w tym czasie na wsi.

W ciągu XVII wieku wskutek wojen, toczonych głównie ze Szwecją, Rosją i Turcją, a także powstań, zwłaszcza kozackich, oraz innych okoliczności politycznych granice Rzeczypospolitej się przesuwały. W pierwszej połowie stulecia, pomimo utraty w 1621 roku większej części Inflant na rzecz Szwecji, w wyniku wojny z Rosją, zakończonej pokojem polanowskim w 1634 roku, jej obszar powiększył się do 990 tys. km². Równocześnie rosła też liczba mieszkańców, dochodząc ok. połowy XVII wieku do 11 mln. W następnych latach sytuacja się pogarszała, a okresem przełomowym był wyniszczający kraj najazd szwedzki (1655-60). Osłabiona Rzeczpospolita w 1657 roku traktatami welawsko-bydgoskimi zrzekła się praw zwierzchnich do Prus Książęcych, oddając równocześnie Brandenburgii w lenno Lębork i Bytów. W 1672 roku straciła czasowo (do 1699 roku) Podole z Kamieńcem na rzecz Turcji, a w 1686 roku odstąpiła lewobrzeżną Ukrainę Rosji. W efekcie, u schyłku XVII stulecia obszar Państwa Polsko-Litewskiego zmniejszył się o około 25% i obejmował mniej więcej 730 tys. km². Wynikiem „potopu” szwedzkiego i licznych epidemii, a następnie strat terytorialnych był też spadek liczby ludności o niemal 30% oraz upadek miast, w których w drugiej połowie stulecia mieszkało już nie 25, ale 15% populacji.

Mieszkańcami Rzeczypospolitej były nie tylko, jak można by sądzić z nazwy – Rzeczpospolita Obojga Narodów – dwa narody: Polacy i Litwini. W rzeczywistości w tym wielonarodowościowym kraju współżyli obok siebie ludzie o różnych świadomościach narodowych (lub często nie mający takiej świadomości, określający się po prostu jako miejscowi). Ponad 50% społeczeństwa stanowiła ludność niepolska, z tym że większość w tej grupie tworzyli pokrewni jej etnicznie i językowo Rusini (Białorusini i Ukraińcy). Silne poczucie odrębności mieli mieszkańcy Prus oraz Inflant, obok polskiego posługujący się w dużej części, zwłaszcza w miastach, językiem niemieckim, ale określający się nie jako Niemcy, ale Prusacy lub Inflantczycy (wśród tych ostatnich coraz bardziej wyróżniali się językiem i kulturą Łotysze i Estończycy). Polonizacji natomiast ulegali niemieccy i włoscy mieszczanie rozproszeni w Rzeczypospolitej (liczni już w XVI stuleciu w Krakowie i Poznaniu, a w XVII wieku także w Warszawie). Własny język i kulturę kultywowali zamieszkujący południowo-wschodnie kresy Tatarzy i Ormianie oraz na północnym wschodzie Karaimi. Na Rusi Czerwonej i w Beskidach osiedlali się Wołosi. W zamkniętych enklawach żyli uciekający przed prześladowaniami religijnymi Holendrzy, głównie z protestanckiego odłamu mennonitów, którzy zamieszkiwali na Żuławach, niedaleko Gdańska, a później także na Mazowszu i w Wielkopolsce. W protestanckich wspólnotach wyznaniowych – braci czeskich – mieszkali także Czesi (przede wszystkim w Wielkopolsce). Z kolei katoliccy emigranci wyznaniowi, Szkoci, osiedlali się w pierwszej połowie XVII wieku głównie w miastach Prus Królewskich, Wielkopolski i Litwy, ale można ich było spotkać także w Warszawie, Krakowie, Lwowie czy Zamościu. Żydzi, przebywający na ziemiach Rzeczypospolitej już od XIII wieku, w XVII stuleciu przeżyli prawdziwą demograficzną eksplozję.

Prześladowani w innych krajach, w Rzeczypospolitej mieszkali na ogół bez przeszkód (do wyjątków należały uchwały banicyjne sejmiku generalnego w Prusach Królewskich). Osiedlali się przede wszystkim w miastach (80% populacji), na ogół w wydzielonych skupiskach – żydowska ulica, dzielnica, miasteczko – administrowanych przez samorządy (kahał). Stanowili w połowie XVII stulecia do 5% społeczeństwa Rzeczypospolitej. Trudną do określenia liczbowego była natomiast populacja wędrownych Cyganów. Początkowo widziani niechętnie, już w pierwszych dekadach XVII wieku znaleźli azyl na Podlasiu, a pod koniec pierwszej połowy tego stulecia Władysław IV mianował pierwszego „cygańskiego króla”. Cyganie w sposób szczególny dbali o swoją niezależność i odrębność własnej kultury. Spośród innych narodowości zamieszkujących Rzeczpospolitą to oni asymilowali się w najmniejszym stopniu. Przypadki polonizacji były natomiast częste nie tylko wśród Niemców i Włochów, ale także Żydów, Ormian, Tatarów i Rusinów. Dotyczyły one jednak niemal wyłącznie warstw wyższych, tzn. szlachty lub bogatego mieszczaństwa, a w przypadku Żydów czy Tatarów wiązały się z koniecznością zmiany wyznania.

Poza granicami Rzeczypospolitej znajdował się w XVII wieku Śląsk, zamieszkiwany głównie przez populację niemiecką, ale w znacznej części (przede wszystkim na obszarach wiejskich) także przez ludność polską. Jakkolwiek politycznie zależny od Rzeszy Niemieckiej Śląsk pozostawał w tym czasie w ścisłych kulturalnych związkach z Rzecząpospolitą, dla których podtrzymywania nie bez znaczenia był fakt, że rzymskokatolickie biskupstwo wrocławskie stanowiło część polskiego arcybiskupstwa (arcybiskupstwa gnieźnieńskiego), a biskupem wrocławskim był w latach 1625-55 polski królewicz, Karol Ferdynand Waza. W ciągu XVII wieku polskojęzyczna ludność Śląska, zwłaszcza mieszkająca w miastach, ulegała jednak stopniowej germanizacji.

Rozmaitość etniczna Rzeczypospolitej szła w parze z wielością występujących w niej wyznań. Było to możliwe dzięki istnieniu tolerancji religijnej, którą chlubiono się w Polsce w XVI wieku, a której zakres w XVII stuleciu wyraźnie się jednak zmniejszał (w drugiej połowie wieku, po krwawych i wyniszczających wojnach z prawosławnymi Kozakami, protestancką Szwecją i muzułmańską Turcją rozpoczęły się nawet prześladowania religijne). Najwięcej wiernych miała w Rzeczypospolitej, przede wszystkim w Koronie, religia rzymskokatolicka. W dobie kontrreformacji odzyskała ona znaczną liczbę wyznawców, którzy wcześniej dokonali konwersji na wyznania protestanckie.

Przedstawiciele hierarchii Kościoła rzymskokatolickiego należeli do elity władzy, zasiadając w senacie i wpływając niejednokrotnie na decyzje królewskie. Spośród konfesji protestanckich najwięcej było luteranów (ewangelików), którzy stanowili większość (zwłaszcza w miastach) Prus Królewskich, ale mieszkali również w innych regionach kraju, oraz kalwinistów (ewangelików reformowanych), skupionych przede wszystkim w Wielkim Księstwie Litewskim. Ponadto w Koronie znaleźli schronienie wspominani bracia czescy i mennonici, a mieszkali również arianie (bracia polscy) – do czasu, gdy w związku ze wspomnianym wzrostem nietolerancji religijnej zostali specjalnym edyktem zmuszeni do opuszczenia kraju lub zmiany wyznania (1658 rok) i wyznawcy innych konfesji protestanckich. Pomimo różnic konfesyjnych i występujących niekiedy tarć, a nawet pogromów, wyznawcy katolicyzmu i różnych wyznań protestanckich tworzyli w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku kulturę, którą Janusz Tazbir (2001) określa jako ogólno-chrześcijańską (na gruncie życia muzycznego przejawiała się ona między innymi w wymienności repertuaru czy też wspólnym muzykowaniu osób o odmiennych przekonaniach religijnych). Zdecydowaną większość Małopolski południowo-wschodniej oraz ziemie południowe Wielkiego Księstwa Litewskiego zamieszkiwała natomiast ludność prawosławna. Część spośród niej na mocy tzw. unii brzeskiej, zatwierdzonej w 1596 roku, uznała zwierzchność papieża i utworzyła Kościół unicki, którego obrządek pozostał zbliżony do prawosławnego. Oprócz wymienionych, w Rzeczypospolitej mieszkali także, mniej liczebni, wyznawcy religii żydowskiej i ormiańskiej, a także islamu, a nawet buddyzmu.

2. Elity władzy – patroni kultury, centra kultury

Tak rozległe i różnorodne etnicznie, językowo i wyznaniowo państwo pozostawało pod słabą władzą tzw. królów elekcyjnych, którzy byli wybierani przez całą klasę polityczną, czyli szlachtę, stanowiącą – jak wspomniano ok. 10% społeczeństwa. U schyłku XVI wieku rozpoczął się okres panowania przybyłego ze Szwecji Zygmunta III Wazy (1587-1632). Jakkolwiek przez matkę, królową Szwecji, Katarzynę Jagiellonkę, był on spokrewniony z Jagiellonami, panującymi w Polsce od XIV wieku aż do bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta (1572), o tron Rzeczypospolitej musiał się ubiegać w wolnej elekcji, rywalizując z innym kandydatem – arcyksięciem Maksymilianem Habsburgiem, bratem cesarza Rudolfa II. Walka o tron Rzeczypospolitej rozstrzygnęła się zbrojnie, w bitwie pod Byczyną na Śląsku Opolskim (1588), w której popierający Zygmunta hetman Jan Zamoyski zwyciężył wojska zwolenników Maksymiliana.

Początkowy okres panowania nie był jednak dla Zygmunta III łatwy. Z jednej strony zmuszony był bowiem do zaakceptowania wywalczonych w Rzeczypospolitej przez szlachtę przywilejów poważnie ograniczających jego władzę, z drugiej Maksymilian nie zrzekł się praw do polskiego tronu i ciągle pozostawał realnym zagrożeniem. Stabilność władzy Zygmunta wzrosła nieco po tzw. sejmie inkwizycyjnym i ślubie z arcyksiężniczką Anną Habsburg (1592), ale zdaniem wielu historyków król nie był jeszcze wówczas przekonany, że pozostanie w Rzeczypospolitej, miał bowiem nadzieję na uzyskanie dziedzicznego tronu w Szwecji. Nadzieje te spełniły się jedynie formalnie. W 1593 roku Zygmunt udał się do ojczyzny, gdzie po śmierci ojca – Jana III Wazy – został ukoronowany na króla (1594). Wychowany w wierze katolickiej nie był jednak mile widzianym władcą w protestanckiej Szwecji. Wracając do Rzeczypospolitej wiedział już, że korona nie zapewni mu realnego panowania w ojczyźnie i z dużym rozmachem zajął się zarówno sprawami Państwa Polsko-Litewskiego, jak i własnego dworu.

Główną siedzibą królewską był w Polsce od stuleci zamek na Wawelu w Krakowie. Tam też w pierwszych dekadach panowania Zygmunta III Wazy przebywał głównie jego dwór, złożony w znacznej części z obcokrajowców – przybyłych z królem Szwedów oraz towarzyszących jego małżonce – Austriaków, ale także przedstawicieli innych nacji, w tym oczywiście Polaków. Już w 1595 roku zdecydowanie wzrósł odsetek Włochów na dworze, a to z powodu sprowadzonych z Italii artystów, przede wszystkim muzyków.

Dwór ten, w większej lub mniejszej części, przemieszczał się z królem podczas jego licznych rozjazdów. Od 1596 roku coraz częściej przebywał w Warszawie, gdzie odbywały się zgromadzenia sejmu. Od drugiej dekady XVII wieku Warszawa stała się główną siedzibą króla, Kraków natomiast pozostał miejscem koronacji i pogrzebów królewskich. Wśród badaczy nie ma zgodności, w jakim stopniu środowisko dworskie spełniało rolę kulturotwórczą. Jeżeli chodzi o upodobania muzyczne, stanowiło ono w XVII wieku wzorzec, zwłaszcza dla stanowiącej w Rzeczypospolitej potęgę magnaterii oraz bogatej szlachty i mieszczaństwa, a także dla Kościoła rzymskokatolickiego i – w zamożnych miastach – luterańskiego. Dwór Zygmunta III i następnie panujących królów – jego dwóch kolejno rządzących, po dokonanej przez szlachtę elekcji, synów – Władysława IV (1632-48) i Jana II Kazimierza (1648-68), a także Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1669-73) i Jana III Sobieskiego (1674-96) tworzył centrum życia muzycznego w różnych ośrodkach Rzeczypospolitej, w których aktualnie przebywał. Głównie w Warszawie, ale także w Krakowie, Wilnie, Grodnie i Lwowie, a wyjątkowo również w Gdańsku. W tych i innych miastach istniały także miejscowe centra kulturotwórcze. W Krakowie była to Akademia Krakowska (dzisiaj znana jako Uniwersytet Jagielloński), a także katedra na Wawelu oraz duże katolickie kościoły parafialne (jak kościół Mariacki) i środowiska klasztorne (zwłaszcza dominikanów, jezuitów, cystersów, franciszkanów, karmelitów), w Wilnie m.in. jezuicka Akademia Wileńska, w Gdańsku (a także w innych miastach pruskich – Elblągu i Toruniu) – Gimnazjum Akademickie i duże kościoły luterańskie, hojnie wspierane przez miejski patrycjat. Szczególne znaczenie miała pod tym względem Częstochowa, z klasztorem paulinów na Jasnej Górze.

Poważne znaczenie dla rozwoju kulturalnego miał patronat magnatów, dysponujących w szeregu wypadków bogactwem nieosiągalnym dla króla, budujących wspaniałe rezydencje i zamki obronne, utrzymujących armie, ale także artystów i uczonych. Wśród magnaterii świeckiej wielkie zasługi na polu kultury mieli m.in. Zamoyscy, z hetmanem i wielkim kanclerzem Janem (zm. 1605), który jeszcze w XVI wieku zbudował renesansowy, a może już nawet protobarokowy Zamość i założył Akademię Zamojską (1595), a następnie Myszkowscy, Radziwiłłowie, Sapiehowie, Lubomirscy, Ossolińscy, Ostrogscy, Tyszkiewiczowie, Pacowie, Tarnowscy, Wiśniowieccy i inni. O odpowiedni wizerunek dworów dbali także magnaci duchowni, w Kościele rzymskokatolickim szczególnie kolejni prymasi Rzeczypospolitej, arcybiskupi gnieźnieńscy, którzy swoją siedzibę mieli w nieodległym od Warszawy Łowiczu, a w Kościołach prawosławnym i unickim metropolici kijowscy rezydujący we Lwowie, Wilnie, Nowogródku, Połocku, Mińsku i wielu innych miejscowościach.

Rolę kulturotwórczą miały zarówno rozsiane po całej Rzeczypospolitej katolickie klasztory, tak zgromadzeń dawno istniejących (zwłaszcza cystersów), jak i niedawno lub nowo sprowadzonych (szczególnie na tym polu aktywne były kolegia jezuickie, a u schyłku XVII wieku także pijarów), monastery prawosławne i unickie oraz skupiska protestantów (zwłaszcza prowadzone przez nich szkoły i drukarnie).

Własną kulturę kultywowali członkowie innych mniejszości wyznaniowych, przy czym – co istotne – obszary kulturowe nie były szczelnie zamknięte, lecz wzajemnie na siebie oddziaływały.

3. Międzynarodowe kontakty kulturalne – międzynarodowy charakter kultury

Międzynarodowy charakter kultury Rzeczypospolitej nie wynikał jedynie ze struktury społeczeństwa, ale i z jego (przynajmniej znacznej, lepiej wykształconej, jego części) otwartości na świat. Zagraniczne kontakty były naturalne w przypadku kolejnych królów i ich rodzin spokrewnionych z innymi europejskimi rodami panującymi (przede wszystkim z arcyksiążętami i cesarzami z dynastii Habsburgów, z książętami z Toskanii, Bawarii, Francji). Oczywiste też były kontakty dyplomatyczne z niemal wszystkimi władcami państw ówczesnej Europy, w tym chyba najczęstsze z Państwem Papieskim, Cesarstwem, Szwecją, Brandenburgią, Moskwą (Rosją), Siedmiogrodem, Turcją i Chanatem Krymskim oraz – zwłaszcza od ok. połowy XVII wieku – z Francją, ale także z Hiszpanią, Anglią, Danią, Niderlandami, poszczególnymi państwami Rzeszy Niemieckiej oraz księstwami włoskimi.

Prywatne i służbowe kontakty zagraniczne mieli także pochodzący z różnych krajów członkowie dworów monarchów i ich żon. Więzi pokrewieństwa, obok konfesyjnych, stały też u podstaw kontaktów zagranicznych imigrantów wyznaniowych zamieszkujących Rzeczpospolitą. Wspólne wyznanie łączyło z obcokrajowcami rdzennych mieszkańców Rzeczypospolitej. Tak można tłumaczyć na przykład związki Radziwiłłów z linii birżańskiej z protestanckimi książętami w Rzeszy i we Francji, które z pewnością miały nie tylko znaczenie wyznaniowo-polityczne, ale i kulturowe (zapewne oddziaływało też na muzyczne zainteresowania Radziwiłłów).

Inną z dróg przenikania wpływów kulturalnych były peregrynacje młodzieży, które miały na celu pogłębienie wiedzy. Jeżdżono za granicę by studiować lub po prostu poznać inne kraje. Studentami, następnie potencjalnymi nosicielami wpływów kulturalnych, byli przede wszystkim przedstawiciele rodów magnackich, różnych grup szlachty, a także mieszczanie, którzy w dość znacznej liczbie studiowali na uniwersytetach niemieckich i w Czechach. Wśród podróżników byli też duchowni. Część pełniła funkcje wychowawcze w trakcie peregrynacji z synami magnackimi, część oddawała się zagranicznym studiom (szczególnie wysoko ceniono studia w Rzymie, po których łatwo było w kraju osiągnąć wysokie kościelne i państwowe stanowiska).

Studenci z rodzin magnackich wybierali przede wszystkim kraje niemieckie, Włochy i – rzadziej – Francję. W XVII wieku coraz rzadziej studiowali w Wiedniu, gdzie chętnie udawała się jednak młodzież katolicka z Prus Królewskich, przede wszystkim z Warmii, oraz z polskojęzycznych rejonów Śląska Cieszyńskiego. Młodzież protestancka zaś, zarówno szlachecka, jak mieszczańska (zwłaszcza z bogatych miast pruskich), jeździła, w zależności od konfesji, na tradycyjnie luterańskie uczelnie niemieckie lub na skupiające wyznawców konfesji reformowanej uniwersytety szwajcarskie.

Szczególne znaczenie dla poznawania kultury innych krajów miały peregrynacje członków rodziny królewskiej, w XVII wieku przede wszystkim synów Zygmunta III – Władysława Zygmunta, Jana Kazimierza, Karola Ferdynanda, Aleksandra Karola. Największy wpływ na kulturę polskiego dworu królewskiego miała zapewne podróż królewicza Władysława ze sporym orszakiem po Europie z lat 1624-25. Królewicz odwiedził wówczas m.in.: Wrocław, Wiedeń i liczne inne miasta Rzeszy Niemieckiej, z Monachium, Frankfurtem nad Menem i Kolonią, miasta belgijskie z Brukselą i Antwerpią, szereg miejscowości szwajcarskich i francuskich, wreszcie niemal całe Włochy, gdzie spędził najwięcej czasu, zatrzymując się najdłużej w Rzymie, Florencji i Wenecji, ale dojeżdżając aż do Neapolu. Peregrynacji członków rodziny królewskiej było jednak o wiele więcej, żeby wymienić pobyt Jana Kazimierza w Rzymie, we Francji, w Wiedniu i na Śląsku, oficjalną wizytę Władysława IV z Cecylią Renatą i siostrą Anną Katarzyną w Wiedniu w 1638 roku, pobyty Karola Ferdynanda na Śląsku i w Wiedniu czy wyprawy Marysieńki Sobieskiej i jej dzieci do Cieplic na Śląsku. Zupełnie inny charakter miały liczne w XVII wieku wyprawy wojenne, w ramach których królewicz Władysław dotarł w głąb Rosji, a Jan III Sobieski pod Wiedeń. Z całą jednak pewnością i takie kontakty wojsk, wodzów, posłów i królów z mieszkańcami obcych państw (przede wszystkim Szwecji, Moskwy, Turcji i Chanatu Krymskiego) miały znaczenie dla międzynarodowej wymiany kulturalnej.

Liczne i różnorakie kontakty zagraniczne, a także otwartość na przepływ kultury, zwłaszcza zachodniej (włoskiej, niemieckiej, niderlandzkiej, francuskiej), ale również, przede wszystkim w drugiej połowie XVII stulecia, wschodniej i południowo-wschodniej (głównie ukraińskiej i tureckiej, a nawet perskiej) leżały u podstaw międzynarodowej kultury polskich dworów królewskich. Zagraniczne wpływy z różnych kierunków obecne były również w kulturze dworów magnackich i szlacheckich oraz domów mieszczańskich, przy czym w poszczególnych częściach Rzeczypospolitej i w różnych, z uwagi na stan, język i wyznanie, a także fizyczną bliskość sąsiedzkiej kultury, środowiskach do głosu dochodziły bądź powiązania z generalnie protestancką Północą, bądź z katolickim Południem, bądź prawosławnym Wschodem, czy też wreszcie z południowo-wschodnią muzułmańską Turcją. W uboższych warstwach społeczeństwa niejednorodny obraz kultury tworzyły żyjące obok siebie lub mieszające się grupy etniczne i wyznaniowe, grupy w różnym stopniu otwarte na wpływy zewnętrzne.

W świetle zachowanych zabytków architektury, malarstwa, rzeźby i muzyki, a w pewnej mierze także literatury, nie znajduje potwierdzenia pogląd lansowany przez apologetów tzw. kultury sarmackiej, czyli kultury szlachty polskiej uważającej się za potomków przybyłych ze Wschodu starożytnych

Sarmatów, o jej zamknięciu na wpływy zachodnie. Wręcz przeciwnie. Istnieją liczne dowody bardzo szybkiej recepcji w Rzeczypospolitej nowych w Europie Zachodniej (przede wszystkim we Włoszech) środków i stylów artystycznych. Bogactwo kultury sarmackiej polegało właśnie na jej różnorodności, łączeniu wpływów zachodnich i wschodnich z własną tradycją.

Jeżeli chodzi o kulturę muzyczną w Rzeczypospolitej XVII wieku, zwłaszcza kulturę dworów królewskich i magnackich oraz Kościoła katolickiego, a w głąb stulecia także luterańskiego, największe znaczenie miały kontakty z Włochami. Wpływy włoskie docierały poprzez przybywających do Rzeczypospolitej muzyków i poprzez sprowadzane wydania kompozycji twórców z Italii (prawdopodobnie mniejsze znaczenie miały studia, jakie we Włoszech odbywali muzycy z Rzeczypospolitej). Rozprzestrzeniały się dzięki edukacji prowadzonej przez działających w polskich kapelach dworskich i kościelnych Włochów oraz dzięki tworzonym przez nich i ich polskich uczniów kompozycjom. W wykonywanym repertuarze znajdowały się jednak także (choć miały coraz mniejszy udział) kompozycje niderlandzkie i niemieckie, sprowadzane do księgarń nie tylko miast pruskich, ale także w innych częściach kraju (m.in. do Krakowa). Z biegiem lat zwiększało się zainteresowanie muzyką stylistycznie włoską tworzoną przez kompozytorów działających w różnych krajach należących do Cesarstwa, a zwłaszcza na Śląsku i w Czechach. W zachowanych przekazach nutowych oraz w różnego rodzaju innych świadectwach ówczesnej kultury muzycznej można obserwować również obecność innych wpływów – dworskiej muzyki francuskiej z jednej strony, a muzyki popularnej i wojskowej kozackiej lub szerzej ruskiej, jak również węgierskiej i tureckiej, z drugiej.

Literatura

W. Biliński, Mieszczanie i miasta w dawnej Rzeczypospolitej, b.d.

M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, 1986.

Dzieje Polski, red. J. Topolski, 1976.

History of Poland, red. S. Kieniewicz, 1979.

Z. Lissa, Ost-West Probleme in der modernen Musikgeschichtsschreibung, 1966.

H. Litwin, Narody Pierwszej Rzeczypospolitej, b.d.

K. Matwijowski, Stosunki kulturalne polsko-austriackie w XVII wieku (drogi przenikania wzajemnych wpływów), 1987.

H. Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795, 1973.

M. Tanty, Polsko-rosyjskie związki kulturalne w XVII w., 1990.

J. Tazbir, O kompleksie „pawia i papugi”, 1990.

J. Tazbir, Procesy tworzenia się kultury ogólnochrześcijańskiej w Rzeczypospolitej XVI-XVII w., 2001.

H. Trevor-Roper, The Culture of the Baroque Court, 1979.

A. Wyczański, Polska w Europie XVI stulecia, 1973.

Zarys historii Polski, red. J. Tazbir, 1979.

II. KALENDARIUM EPOKI

Chronologiczny zestaw najważniejszych wydarzeń z zakresu historii muzyki Rzeczypospolitej Obojga Narodów i w Europie oraz z zakresu historii politycznej, historii nauki i kultury w Rzeczypospolitej i w Europie

* – po tytułach utworów scenicznych wskazuje przedstawienie premierowe

1587

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1587-1632 – Zygmunt III Waza, król Polski

1592

Historia, nauka, kultura w Europie

1592-99 – Zygmunt Waza, król Szwecji

1594

Muzyka w Rzeczypospolitej

1594-95 – rkp., tabulatura organowa Johanna Fischera z Morąga

Muzyka europejska

1594 – umierają Orlando di Lasso i Giovanni Pierluigi da Palestrina;

1594-1611 – wyd. Madrigali a cinque voci, ks. 2-6, Carla Gesualda da Venosa (między 1560 a 1562-1613)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1594 (X) – po koronacji w Szwecji Zygmunt III wraca do Krakowa;

1594-96 – powstanie kozackie Semena Nalewajki

Historia, nauka, kultura w Europie

1594 (III) – Uppsala: Zygmunt Waza koronowany na króla Szwecji;

1594 – wyst. Midsummer Night’s Dream Williama Szekspira (1564-1616);

następnie m.in.: Julius Caesar (1599), Hamlet (1602), As You Like it (1603), King Lear (1606), Othello (1607), Macbeth, The Tempest, The Winter’s Tale (1611)

1595

Muzyka w Rzeczypospolitej

1595 (II) – Annibale Stabile (ok. 1535-1595) i grupa włoskich muzyków udaje się z Rzymu na dwór Zygmunta III w Krakowie;

1595 (koniec roku) – do Krakowa przybywa Luca Marenzio (1553 lub 1554-1599) i nowa grupa muzyków włoskich

Muzyka europejska

1595 – wyd. Ricercari Andrei Gabrielego (ok. 1532/33-85);

wyd. Concerti ecclesiastici Adriana Banchieriego (1568-1634)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1595 – powołanie Akademii Zamojskiej;

wyd. Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą Sebastiana Fabiana Klonowica (1545-1602)

Historia, nauka, kultura w Europie

1595 – umiera Torquato Tasso

1596

Muzyka w Rzeczypospolitej

1596 (III) – muzycy królewscy jadą na sejm do Warszawy;

Francesco Rasi (1574-1621) odwiedza Polskę

Muzyka europejska

1596 – wyd. Neue teutsche Gesang Hansa Leo Hasslera (1564-1612)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1596 (III) – po pożarze w Krakowie na Wawelu dwór królewski wyjeżdża do Warszawy na sejm;

1596 – zatwierdzenie unii brzeskiej, powołanie Kościoła unickiego;

1596 – projekt kościoła Św. Św. Piotra i Pawła w Krakowie Giovanniego de Rossis (realizacja 1597-1635).

Historia, nauka, kultura w Europie

1596 – liczbowa harmonia układu słonecznego Johanna Keplera (1571-1630);

1596 – rodzi się René Descartes (Kartezjusz), zm. 1650

1597

Muzyka europejska

1597 – wyd. Sacrae symphoniae Giovanniego Gabrielego (między 1554 a 1557-1612);

wyd. The First Booke of Songs or Ayres Johna Dowlanda (1563-1626)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1597 – wyd. Kazań sejmowych Piotra Skargi (1536-1612)

Historia, nauka, kultura w Europie

1597 – powstaje Don Kichot Miguela Cervantesa de Saavedra (1547-1616)

1598

Muzyka europejska

1598 (X) – wyd. Luca Marenzio, L’ottavo libro de’ madrigali a cinque (pierwszy druk tego kompozytora po powrocie z Polski);

1598 – wyd. English Madrigals Johna Wilby (1574-1638)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1598 – umiera królowa Anna Habsburg;

1598-1619 – przebudowa Zamku Królewskiego w Warszawie (architekci Giacomo Rodondo i Gerard Kleinpolt-Małopolski; od 1613 Matteo Castelli)

Historia, nauka, kultura w Europie

1598 – edykt nantejski (stabilizacja we Francji);

Państwo Kościelne przejmuje Ferrarę;

1598 – 1605 – w Rosji panuje Borys Godunow;

1598 – umiera Filip II, rządy w Hiszpanii obejmuje Filip III (1598-1621);

1598 – rodzi się Giovanni Lorenzo Bernini (zm. 1680)

1599

Muzyka w Rzeczypospolitej

1599 – wyd. Katechizm z pieśniami i Porządek nabożeństwa kościoła powszechnego Krzysztofa Kraińskiego (1556-1618);

wyd. Psalterium uwzględniające wytyczne soboru trydenckiego (drukarnia Piotrkowczyków w Krakowie)

Muzyka europejska

1599 – wyd. Chorici Psalmi et motecta Asprilia Pacellego

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1599 – wyd. Biblia w tłumaczeniu polskim Jakuba Wujka (1541-97)

Historia, nauka, kultura w Europie

1599-1611 – Karol IX Sudermański, król Szwecji;

1599 – rodzi się Diego Velazquez (zm. 1660) i Francesco Borromini (zm. 1667)

1600

Muzyka w Rzeczypospolitej

1600 – wyd. Antiphonarium i Graduale Romanum (Kraków, drukarnia Piotrkowczyków)

Muzyka europejska

1600 (II) – Rzym: Rappresentazione di Anima e di Corpo* (muzyka Emilio de’Cavalieri – ok. 1550-1602);

1600 (X) – Florencja: L’Euridice* (tekst Ottavio Rinuccini – 1562-1621, muzyka Jacopo Peri – 1561-1633);

1600-03 – wyd. L’Artusi, ovvero delle imperfettioni della moderna musica, 2 cz. Giovanniego Marii Artusiego (ok. 1540-1613)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1600-05 – wojna ze Szwecją;

1600 – wyprawa wołoska Jana Zamoyskiego (1542-1605);

1600-50 – twórczość malarska Tomasza Dolabelli (ok. 1570-1650)

Historia, nauka, kultura w Europie

1600 – Giordano Bruno spalony na stosie;

1600 – rodzi się Pedro Calderon de la Barca (zm. 1681)

1601

Muzyka w Rzeczypospolitej

1601-02 – Giulio Cesare Gabussi (1555 lub 1558-1611) – kapelmistrz królewski;

1601 – wyd. Sacrarum cantionum Vincenzo Bertolusiego (zm. 1608);

ok. 1601 – powstało Invitatorium in festo Nativitatis Jana Branta (1554-1602) – pierwszy znany polski utwór wokalny z basem organowym (wstępna forma basso continuo)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1601 – wyd. Rytmy abo Wiersze polskie Mikołaja Sępa Szarzyńskiego (ok. 1550-1581)

1602

Muzyka w Rzeczypospolitej

1602-23 – Asprilio Pacelli (1570-1623) – kapelmistrz królewski

Muzyka europejska

1602 – wyd. Le nuove musiche Giulia Cacciniego (1550-1610);

wyd. Cento concerti ecclesiastici Lodovica Grossi da Viadana (ok. 1560-1627);

umiera Emilio de’ Cavalieri

1603

Muzyka europejska

1603 – wyd. Florilegium selectissimarum cantionum, przygotowane przez Erharda Bodenschatza (ok. 1576-1636), poszerzona wersja 1618

Historia, nauka, kultura w Europie

1603 – umiera królowa Elżbieta Tudor, początek panowania dynastii Stuartów w Anglii

1604

Muzyka w Rzeczypospolitej

1604 – wyd. Melodiae sacrae przygotowane przez Vincenzo Liliusa (Gigli, zm. po 1649);

wyd. Missae Giulio Osculatiego (zm. po 1615);

wyd. Cantiones sacrae Asprilia Pacellego, zag.

Muzyka europejska

1604 – wyd. Libro primo d’intavolatura di chitarrone Giovanniego Girolama Kapsbergera (ok. 1580-1651)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1604-06 – akcja polska dla poparcia Dymitra Samozwańca

1605

Muzyka europejska

1605 – wyd. Il quinto libro de’ madrigali a cinque voci Claudia Monteverdiego (1567-1643) – wprowadzenie pojęcia seconda pratica

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1605 – ślub Zygmunta III i Konstancji Habsburg;

27 IX – zwycięska bitwa ze Szwedami pod Kircholmem

Historia, nauka, kultura w Europie

1605-06 – panowanie w Rosji Dymitra Samozwańca

1606

Muzyka w Rzeczypospolitej

1606 – wyd. Rytmy łacińskie (słowa Stanisław Grochowski – ok. 1524-1612, muzyka Diomedes Cato – ok. 1555-1628)

Muzyka europejska

1606 – Rzym: Eumelio* (autor tekstu nieznany, muzyka Agostino Agazzari – ok. 1578-1640);

wyd. Musica poetica Joachima Burmeistra (ok. 1564-1629)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1606-08 – rokosz Zebrzydowskiego;

1606-33 – budowa fontanny Neptuna w Gdańsku (architekt Abraham van dem Blocke – 1572-28, projektuje też złotą bramę, fasadę Dworu Artusa i inne);

1606 – wyd. Światowa rozkosz Hieronima Morsztyna (ok. 1581-ok. 1623)

Historia, nauka, kultura w Europie

1606 – rodzi się Rembrandt (właść. R. Harmenszoon van Rijn), zm. 1669, i Pierre Corneille (zm. 1684)

1607

Muzyka europejska

1607 – Mantua: L’Orfeo* (tekst Alessandro Striggio – ?1573-1630, muzyka Claudio Monteverdi;

wyd. Dichiarazione di una lettera Giulia Cesare Monteverdiego (ok. 1573-1630 lub 1631) w Scherzi musicali a tre voci Claudia Monteverdiego;

wyd. Breve regola per imparar a sonare sopra il basso Francesca Bianciardiego (ok. 1571-1607);

wyd. Del sonare sopra il basso Agostino Agazzariego;

wyd. Il primo libro delle sinfonie e gagliarde Salomone Rossiego (ok. 1570-ok. 1630)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1607 – początek akcji polskiej przeciw Rosji po stronie drugiego Dymitra Samozwańca;

Stanisław Żółkiewski i Karol Chodkiewicz pokonują rokoszan pod Guzowem

1608

Muzyka w Rzeczypospolitej

1608 – wyd. Sacrae cantiones Asprilia Pacellego

Historia, nauka, kultura w Europie

1608 – rodzi się John Milton (zm. 1674)

1609

Muzyka w Rzeczypospolitej

1609 – wyd. Canzoni Giovanniego Valentiniego

Muzyka europejska

1609 – wyd. Seconda parte del Transilvano Girolama Diruty (1561-po 1623);

wyd. Le musiche Sigismonda D’lndia (ok. 1580-1629);

1609-19 – rkp. The Fitzwilliam Virginal Book;

tworzą angielscy wirginaliści

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1609-19 – wojna z Rosją

Historia, nauka, kultura w Europie

1609-19 – wojna polsko-rosyjska

1610

Muzyka europejska

1610 – wyd. Sanctissime Virgini missa... ac vespere Claudia Monteverdiego

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1610 – zwycięstwo hetmana Stanisława Żółkiewskiego (?1545-1620) w bitwie z Rosją i Szwecją pod Kłuszynem;

przeniesienie lenna pruskiego na linię elektorską Hohenzollernów

Historia, nauka, kultura w Europie

1610 – umiera Henryk IV, król Francji;

1610-43 – panuje we Francji Ludwik XIII

1611

Muzyka w Rzeczypospolitej

1611 – wyd. Offertoria et Communiones Mikołaja Zieleńskiego

Muzyka europejska

1611 – umiera Tomas Luis de Victoria (ur. ok. 1548)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1611 – zdobycie Smoleńska;

1611 i 1617 – wyd. Postylla Kościoła powszechnego apostolskiego Krzysztofa Kraińskiego

Historia, nauka, kultura w Europie

1611-32 – Gustaw II Adolf, król Szwecji;

1611-13 – wojna kalmarska między Danią i Szwecją

1612

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1612 – kapitulacja wojsk polskich na Kremlu;

wyd. Officina ferraria Walentego Roździeńskiego (ok. 1560-przed 1622)

1613

Muzyka europejska

1613-43 – Claudio Monteverdi – kapelmistrz w bazylice San Marco w Wenecji

Historia, nauka, kultura w Europie

1613-45 – Michał Fiodorowicz, car Rosji, początek panowania dynastii Romanowów

1614

Muzyka europejska

1614 – wyd. Nuove musiche e nuova maniera di scriverle Giulia Cacciniego;

1614-1618 – wyd. Syntagma musicum, 3 cz., Michaela Praetoriusa (ok. 1571-1621);

1614-18 – opera włoska na dworze arcybiskupim w Salzburgu

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1614 – wyd. Sielanki Szymona Szymonowica (1558-1629)

1615

Muzyka europejska

1615 – wyd. Canzoni e sonate Giovanniego Gabrielego;

wyd. Toccate e partite d’intavolatura di cembalo Girolama Frescobaldiego (1583-1643);

wyd. Il primo libro delle canzoni Tarquinia Meruli (ok. 1595-1665)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1615-21 – przebudowa zamku Lubomirskich w Wiśniczu (architekt Maciej Trapola – zm. 1639, przypisuje mu się także m.in. projekt pałacu w Łańcucie, zbudowanego 1629-41)

1616

Historia, nauka, kultura w Europie

1616 – umiera William Szekspir

1617

Muzyka europejska

1617 – wyd. Affetti musicali Biagio Mariniego (ok. 1597-1665)

Historia, nauka, kultura w Europie

1617 – rodzi się Bartoloméo Estéban Murillo (zm. 1682)

1618

Muzyka w Rzeczypospolitej

1618 – wyd. Completorium Romanum Wojciecha Dembołęckiego (?1585/86 – ok. 1646) – pierwszy znany polski utwór z basso continuo

Muzyka europejska

1618 – rkp. Compendium musicae René Descartes’a (1596-1650), wyd. 1650;

1618 i 1626 – wyd. Opella nova, 2 cz., Johanna Hermanna Scheina (1586-1630)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1618 – wyd. Żołnierskie nabożeństwo Piotra Skargi;

wyd. Gotfred, abo Jeruzalem wyzwolona Piotra Kochanowskiego (1566-1629), polski przekład Gerusalemme liberata Torquata Tasso

Historia, nauka, kultura w Europie

1618-48 – wojna trzydziestoletnia

1619

Muzyka w Rzeczypospolitej

1619 – fundacja wokalno-instrumentalnej kapeli katedralnej w Krakowie;

Annibale Orgas (ok. 1585-1629) – pierwszy kapelmistrz;

Jacobus Apfell rozpoczyna spisywanie organowej tabulatury oliwskiej

Muzyka europejska

1619 – wyd. Concerto. Settimo libro di madrigali Claudia Monteverdiego;

wyd. Teatro armonico spirituale Giovanniego Francesca Aneria (ok. 1567-1630);

wyd. Harmonices mundi Johanna Keplera

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1619 (3 l) – rozejm dywiliński z Rosją na 14,5 roku;

1619-25 – budowa pałacu ujazdowskiego

Historia, nauka, kultura w Europie

1619-37 – Ferdynand II Habsburg, cesarz Rzeszy Niemieckiej

1620

Muzyka w Rzeczypospolitej

ok. 1620-30 – Feliks Trzciński spisuje organową tabulaturę pelplińską

Muzyka europejska

1620 – wyd. Selva di varii passaggi Francesca Rognoniego Taeggio (zm. po 1626);

wyd. Cantiones sacrae Samuela Scheidta (1587-1654)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1620 (20 IX) – klęska wojsk polskich w bitwie z Turcją pod Cecorą

Historia, nauka, kultura w Europie

1620 – klęska Czechów w bitwie pod Białą Górą, Dawid Lorenza Berniniego, następnie m.in. kolumnada placu San Pietro w Rzymie;

malarstwo Petera Paula Rubensa (1577-1640)

1621

Muzyka w Rzeczypospolitej

ok. 1621 – na dwór Zygmunta III przybywa Tarquinio Merula

Muzyka europejska

1621 – umiera Jan Pieterszoon Sweelinck (ur. 1562)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1621 – obrona Chocimia i pokój z Turcją wyd. Thesaurus Polono-Latino-Graecus Grzegorza Knapskiego (1561 lub 1565-1639)

Historia, nauka, kultura w Europie

1621-65 – Filip IV, król Hiszpanii;

1621 – rodzi się Jean de La Fontaine (zm. 1695)

1622

Historia, nauka, kultura w Europie

1622 – rodzi się Molière (właść. Jean Baptiste Poquelin), zm. 1673

1624

Muzyka w Rzeczypospolitej

ok. 1624-30 – Giovanni Francesco Anerio – kapelmistrz królewski;

prawdopodobnie razem przybywa Marco Scacchi (zm. 1662)

Muzyka europejska

1624 – wyd. Tabulatura nova Samuela Scheidta;

Wenecja: Il combattimento di Tancredi e Clorinda* Claudia Monteverdiego

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1624-25 – podróż królewicza Władysława Zygmunta Wazy (1595-1648) po Europie

Historia, nauka, kultura w Europie

1624-42 – rządy we Francji kardynała Richelieu (1585-1642), pierwszego ministra za panowania Ludwika XIII

1625

Muzyka w Rzeczypospolitej

ok. 1625 – Baldassare Ferri (1610-80) przybywa na dwór królewski

Muzyka europejska

1625 – Florencja: La liberazione di Ruggero dall’isola d’Alcina* (tekst Ferdinando Saracinelli – zm. 1640, muzyka Francesca Caccini – 1587-?1641)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1625 – wyd. Scriptorum Polonicorum Hekatontas Szymona Starowolskiego (1588-1656)

Historia, nauka, kultura w Europie

1625-49 – Karol I Stuart, król Anglii

1626

Muzyka europejska

1626 – Rzym: La catena d’Adone* (tekst Ottavio Tronsarelli – zm. 1646, muzyka Domenico Mazzocchi-1592-1665);

umiera John Dowland

Historia, nauka, kultura w Europie

1626 – umiera Francis Bacon

1627

Muzyka w Rzeczypospolitej

1627 – rkp. Canzoni e concerti Adama Jarzębskiego (zm. 1648/49)

Muzyka europejska

1627 – Torgau: Daphne* (tekst Martin Opitz-1597-1639, muzyka Heinrich Schütz – 1585-1672);

wyd. Traité de l’harmonie universelle Marin Mersenne’a (1588-1648)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1627 – bitwa morska ze Szwecją pod Oliwą;

wyd. Polonia sive status R.P. descriptio Szymona Starowolskiego

1628

Muzyka w Rzeczypospolitej

1628 (27 II) – Warszawa: favola pescatoria Acis et Galatea* (tekst Gabriello Chiabrera – 1552-1683 i autor nieznany, autorstwo muzyki nieznane);

1628 – Gdańsk: umiera Diomedes Cato

1629

Muzyka w Rzeczypospolitej

1629 – umiera Adam z Wągrowca (cysters-organista);

ok. 1629 – Virgilio Puccitelli (1599-1654) przybywa na dwór królewski

Muzyka europejska

1629-74 – Giacomo Carissimi (1605-74) – prefekt w Collegium Germanicum w Rzymie

Historia, nauka, kultura w Europie

1629 – pokój szwedzko-polski w Starym Targu (Szwecja rozszerza posiadłości w Inflantach, przejmuje Rygę i Kurlandię)

1630

Muzyka w Rzeczypospolitej

1630-57 – Franciszek Lilius (zm. 1657) – kapelmistrz kapeli katedralnej w Krakowie;

1630 – wyd. Symfonie Anielskie Jana Żabczyca (zm. po 1629)

1631

Muzyka europejska

1631 – Rzym: Il S. Alessio* (tekst Giulio Rospigliosi – 1600-69, muzyka Stefano Landi – 1587-1639)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1631-44 – budowa zamku Krzyżtopór w Ujeździe koło Sandomierza (projekt – Lorenzo Senes)

1632

Muzyka w Rzeczypospolitej

1632-49 – Marco Scacchi – kapelmistrz królewski (formalnie pozostawał kapelmistrzem jeszcze po wyjeździe do Włoch w 1649)

Muzyka europejska

1632-87 – Jean-Baptiste Lully

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1632 – umiera Zygmunt III Waza;

1632-48 – Władysław IV Waza, król Polski;

1632-34 – wojna z Rosją;

1632-56 – Memoriale rerum gestarum in Polonia Albrychta Stanisława Radziwiłła (1593-1656);

1632 – wyd. Biblia gdańska (tłumaczenie polskojęzyczne)

Historia, nauka, kultura w Europie

1632 (16 XI) – ginie król Szwecji Gustaw II Adolf;

1632-54 Krystyna, królowa Szwecji;

1632 – Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo Galileo Galileiego (1564-1642);

1632 – rodzi się Baruch Spinosa (zm. 1677)

1633

Muzyka w Rzeczypospolitej

1633 – wyd. Missarum quatuor vocibus Marco Scacchiego

1634

Muzyka w Rzeczypospolitej

1634 – wyd. Canones XVI. iidem ad diversa Andrzeja Chylińskiego (zm. po 1658);

wyd. Madrigali a cinque voci Marco Scacchiego

Muzyka europejska

1634 – Londyn: The Triumph of Peace* (tekst James Shirley – 1596-1666, muzyka William Lawes – 1602-45 i Simon Ives – 1600-62)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1634 – pokój polanowski po wojnie z Rosją wyd. Lyricorum libri IV Macieja Kazimierza Sarbiewskiego (1595-1640);

1634-36 – budowa kaplicy Św. Kazimierza w katedrze w Wilnie (architekt Constante Tencalla – zm. 1646)

1635

Muzyka w Rzeczypospolitej

1635 (4 V) – Warszawa: Giuditta* (autorzy nieznani);

1635 (10 XII) – Warszawa: Dafne* (tekst przypisywany Virgilio Puccitellemu, autor muzyki nieznany)

Muzyka europejska

1635 – wyd. Compendio del trattato de’generi e de’modi Giovanniego Battisty Doniego (1594-1647);

Królewiec: Cleomedes* (tekst Simon Dach – 1605-59, muzyka Heinrich Albert – 1604-51)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1635 – rozejm ze Szwedami w Sztumskiej Wsi;

wyd. Pieśń o królu polskim Władysławie IV Jerzego Szlichtynga (zm. 1644)

Historia, nauka, kultura w Europie

1635-59 – wojna Francji z Hiszpanią

1636

Muzyka w Rzeczypospolitej

1636 (4 IX) – Wilno: Il ratto d’Elena* (tekst Virgilio Puccitelli, muzyka Marco Scacchi)

Muzyka europejska

1636 – Londyn: The Triumphs of the Prince d’Amour* (tekst William Davenant – 1606-68, muzyka Henry Lawes – 1596-1662, William Lawes)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1636-42 – budowa pałacu biskupów w Kielcach (architekt Giovanni Trevano, zm. 1644)

Historia, nauka, kultura w Europie

1636 – Cyd Pierre Corneille’a

1637

Muzyka w Rzeczypospolitej

1637 (15 IX) – Warszawa: balet Prigion d’Amore*;

1637 (23 IX) – Warszawa: dramma musicale La S. Cecilia* (tekst Virgilio Puccitelli, autorstwo muzyki niepewne – Marco Scacchi?)

Muzyka europejska

1637 – Wenecja: L’Andromeda* (tekst Benedetto Ferrari – ?1603-81, muzyka Francesco Manelli – 1594-1667) – początki teatrów publicznych w Wenecji (San Cassiano, w następnych latach San Giovanni e Paolo i San Moisé)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1637 – ślub Władysława IV z Cecylią Renatą Habsburg;

wyd. Z chłopa król, komedii rybałtowskiej Piotra Baryki

Historia, nauka, kultura w Europie

1637-57 – Ferdynand III Habsburg, cesarz Rzeszy Niemieckiej

1638

Muzyka w Rzeczypospolitej

1638 (14 II) – Warszawa: balet Africa supplicante*;

1638 (3 V) – Warszawa: Narciso trasformato* (tekst Virgilio Puccitelli, autorstwo muzyki niepewne – Marco Scacchi?)

Muzyka europejska

1638 – wyd. Madrigali guerrieri et amorosi Claudia Monteverdiego;

wyd. La musica ecclesiastica Agostino Agazzariego

1639

Muzyka europejska

1639 – Wenecja: Le nozze di Teti e Peleo* (tekst Orazio Persiani, muzyka Francesco Cavalli – 1602-76)

Historia, nauka, kultura w Europie

1639 – Gdańsk: umiera Martin Opitz;

1639 – rodzi się Jean Baptiste Racine (zm. 1699)

1640

Muzyka w Rzeczypospolitej

1640 (18 II) – Warszawa: balet La maga sdegnata*;

1640 – wyd. Psalmen Davids Paula Sieferta (1586-1666)

Muzyka europejska

1640 – Wenecja: Il ritorno d’Ulisse in patria* (tekst Giacomo Badoaro – 1602-54, muzyka Claudio Monteverdi);

wyd. Annotazioni sopra il Compendio Giovanniego Battisty Doniego

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1640-41 – wyd. Gestorum [...] Vladislai IV Eberharda Wassenberga

Historia, nauka, kultura w Europie

1640-53 – „Długi parlament” i rewolucja w Anglii (Oliver Cromwell – 1599-1658 – naczelny wódz armii parlamentu);

1640 – Portugalia odzyskuje niepodległość;

ok. 1640-ok. 1660 – dojrzała twórczość Diego Velazqueza, Bartoloméa Estébana Murillo, Rembrandta, Giovanniego Lorenzo Berniniego, Nicolas’a Poussin (1593-1665)

1641

Muzyka w Rzeczypospolitej

1641 (I) – Warszawa: Armida abbandonata* (tekst Virgilio Puccitelli, autorstwo muzyki niepewne – Marco Scacchi?);

1641 (9 X) – Warszawa: L’Enea* (tekst Virgilio Puccitelli, autorstwo muzyki niepewne – Marco Scacchi?);

1641 – ok. 1647 – Philipp Friedrich Buchner (1614-69) w kapeli Stanisława Lubomirskiego (od 1645 kapelmistrz)

Muzyka europejska

1641 – wyd. Selva morale e spirituale Claudia Monteverdiego;

wyd. Gebruyck of ongebruyck van’t orgel Constantijna Huygensa (1596-1687)

Historia, nauka, kultura w Europie

1641 – pompa tłokowa wynaleziona przez Ottona von Guericke (1602-86)

1642

Muzyka w Rzeczypospolitej

1642,1644 – wyd. Concerii ecclesiastici, cz. I, II, Philippa Friedricha Buchnera

Historia, nauka, kultura w Europie

1642 – Elementa philosophiae (cz. III: De c/Ve) Thomasa Hobbes’a, pozostałe części: I: De corpore (1655), II: Dehomine (1658);

maszyna do dodawania i odejmowania wynaleziona przez Blaise Pascala (1623-62);

umiera Galileo Galilei;

1642 – rodzi się Isaak Newton (zm. 1727)

1643

Muzyka w Rzeczypospolitej

1643 – wyd. Cribrum musicum Marco Scacchiego (z dodatkiem muzycznym Xenia Apollinea zawierającym m.in. 50 kanonów);

Gdańsk – Tragedia o bogaczu i Łazarzu*, dramat z muzyką (tekst Jan Śniatowski-Guliński lub Marcin Gremboszewski – zm. 1655)

Muzyka europejska

1643 – Wenecja: L’incoronazione di Poppea* (tekst Giovanni Francesco Busenello, muzyka Claudio Monteverdi);

umiera Claudio Monteverdi

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1643 – wyd. Gościniec abo krótkie opisanie Warszawy Adama Jarzębskiego;

wyd. Elenchus plantarum Nikolausa Oelhafa

Historia, nauka, kultura w Europie

1643-1715 – Ludwik XIV, król Francji (1643-61 – Jules Mazarin, pierwszy minister;

styl Ludwik XIV – Charles Le Brun, 1619-90);

1643 – próżnia nad słupkiem rtęci odkryta przez Evangeliste Torricellego (1608-47)

1644

Muzyka w Rzeczypospolitej

1644 (6 III) – Wilno: Andromeda* (tekst Virgilio Puccitelli, autorstwo muzyki niepewne – Marco Scacchi?)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1644 – umiera królowa Cecylia Habsburg;

wzniesienie kolumny Zygmunta w Warszawie (architekt Constante Tencalla z Clemente Mollim i Danielem Tymem)

Historia, nauka, kultura w Europie

1644 – Principia Philosophiae René Descartes’a

1645

Muzyka w Rzeczypospolitej

1645 – wyd. Nabożne pieśni (słowa Błażej Derey, muzyka Franciszek Lilius)

Historia, nauka, kultura w Europie

1645-76 – Aleksy Michajłowicz Romanow, car Rosji

1646

Muzyka w Rzeczypospolitej

1646 (15 II) – Gdańsk: dramma musicale Le nozze d’Amore e di Psiche* (tekst Virgilio Puccitelli, autorstwo muzyki niepewne – Marco Scacchi?);

wyd. Praemessa musicali Christopha Wernera

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1646 – ślub Władysława IV z Marią Ludwiką Gonzaga de Nevers (panującą w Polsce jako Ludwika Maria)

Historia, nauka, kultura w Europie

1646 – rodzi się Gotfried Wilhelm Leibnitz (zm. 1726)

1647

Muzyka w Rzeczypospolitej

1647 – wyd. Tabulatura muzyki Jana Aleksandra Gorczyna (ok. 1618 – po 1694)

Muzyka europejska

1647 – wyd. Symphoniae sacrae, cz. 2, Heinricha Schütza;

Paryż: Orfeo* (tekst Francesco Buti – 1604-82, muzyka Luigi Rossi – 1598-1653)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1647 – wyd. Selenographia Jana Heweliusza (1611-87)

1648

Muzyka w Rzeczypospolitej

1648 (16 IV) – Wilno: dramma musicale Circe delusa* (tekst Virgilio Puccitelli, autorstwo muzyki niepewne – Marco Scacchi?)

Muzyka europejska

1648 – wyd. Geistliche Chormusik Heinricha Schütza

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1648 – początek powstania kozackiego Chmielnickiego (ok. 1595-1657) na Ukrainie;

1648 – umiera Władysław IV Waza;

1648-68 – Jan Kazimierz Waza (zm. 1672), król Polski

Historia, nauka, kultura w Europie

1648 – koniec wojny trzydziestoletniej, pokój westfalski;

Hiszpania uznaje niepodległość Holandii;

1648-70 – Fryderyk III, król Danii

1649

Muzyka w Rzeczypospolitej

1649 – wyd. Breve discorso sopra la musica moderna Marco Scacchiego;

wyd. ludicium cribri musici przygotowanego przez Marco Scacchiego;

wyd. Musicalische Arien oder Melodeyen Christopha Wernera; wyd. Conones [...] super Aries [...] Ch. Werneri Marco Scacchiego;

wyk. Missa omnium tonorum Scacchiego;

Scacchi opuszcza Polskę;

funkcję kapelmistrza królewskiego pełni wicekapelmistrz Bartłomiej Pękiel (zm. ok. 1666)

Muzyka europejska

1649 – rkp. Libro secondo di toccate Johanna Jacoba Frobergera (1616-67);

ok. 1649 – rkp. Von der Singe-Kunst Christopha Bernharda (1628-92)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1649 – ślub Jana Kazimierza z Ludwiką Marią wdową po Władysławie IV;

wyd. Władysław IV Samuela ze Skrzypny Twardowskiego (przed 1600-1660)

Historia, nauka, kultura w Europie

1649 – stracenie Karola I Stuarta w Anglii;

1649-53 – Republika angielska

1650

Muzyka w Rzeczypospolitej

1650 – wyd. Musices practicae erotemata Szymona Starowolskiego

Muzyka europejska

1650 – wyd. Musurgia universalis Athanasiusa Kirchera (1601-80)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1650 – wyd. Satyry Krzysztofa Opalińskiego (1609-55)

Historia, nauka, kultura w Europie

1650 – Oliver Cromwell gromi w Szkocji rojalistów;

doprowadza do unii Anglii, Irlandii i Szkocji, tworząc Wielką Brytanię

1651

Muzyka w Rzeczypospolitej

1651 (IX) – umiera Marcin Mielczewski

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1651 – zwycięstwo nad Bohdanem Chmielnickim pod Beresteczkiem

1652

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1652 – pierwszy sejm zerwany przez liberum veto

Historia, nauka, kultura w Europie

1652-66 – reformy patriarchy Nikona, rozłam w Kościele prawosławnym;

1652-54 – wojna angielsko-holenderska

1653

Muzyka w Rzeczypospolitej

1653 – Bartłomiej Pękiel tytułowany królewskim kapelmistrzem

Muzyka europejska

1653-67 – Jean-Baptiste Lully – kompozytor i kapelmistrz na dworze Ludwika XIV;

1653 – Madryt: Fortunas de Andromeda y Perseo* (tekst Pedro Calderón de la Barca – 1600-81, muzyka Juan Hidalgo – zm. 1685);

Ratyzbona – L’inganno d’amore* (tekst Benedetto Ferrari, muzyka Antonio Bertali – 1605-69);

Monachium – L’arpa festante* (tekst i muzyka Giovanni Battista Maccioni – zm. ok. 1678)

Historia, nauka, kultura w Europie

1653-58 – Oliver Cromwell, protektor Anglii

1654

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1654-67 – wojna z Rosją;

1654 – wyd. Roksolanki Szymona Zimorowica (1608 lub 1609-29)

Historia, nauka, kultura w Europie

1654-60-po abdykacji Krystyny Karol X Gustaw, król Szwecji;

1654 – rada perejesławska i przyłączenie lewobrzeżnej Ukrainy do Rosji;

teoria liczb sformułowana przez Blaise’a Pascala i Pierre’a Fermata (1601-65)

1655

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1655-60 – wojna ze Szwecją („potop”)

Historia, nauka, kultura w Europie

1655-95 – odkrycie przez Christiana Huygensa (1629-95) prawa ruchu wahadłowego, istnienia siły odśrodkowej, stworzenie falowej teorii światła

1656

Muzyka europejska

1656 – wyd. Sonate da chiesa e da camera op. 4 Giovanniego Legrenziego (1626-90);

Wiedeń – Theti* (tekst Diamante Gabrielli, muzyka Antonio Bertali);

otwarcie opery w Londynie

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1656 (1 IV) – śluby lwowskie Jana Kazimierza Wazy

1657

Muzyka w Rzeczypospolitej

1657 – wznowienie działalności kapeli królewskiej po najeździe szwedzkim, Jacek Różycki (zm. 1703) – kapelmistrz królewski

Muzyka europejska

1657 – Paryż: Ballet de l’amour malade* (tekst Francesco Buti, muzyka Jean-Baptiste Lully)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1657 – traktaty welawsko-bydgoskie;

utrata lenna pruskiego;

najazd na Polskę Jerzego Rakoczego, księcia siedmiogrodzkiego

Historia, nauka, kultura w Europie

1657 – założenie we Francji Académie des Sciences;

powstają Les Provinciales Blaise’a Pascala;

1657-60 – wojny duńsko-szwedzkie

1658

Muzyka w Rzeczypospolitej

1658 – Bartłomiej Pękiel – kapelmistrz kapeli katedralnej w Krakowie;

rodzi się Jan (w przyszłości o. Damian) Stachowicz (zm. 1699)

Muzyka europejska

ok. 1658-63 – rkp. Tractatus compositionis augmentatus Christopha Bernharda

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1658 – wygnanie arian;

wyd. Przysłowia mów potocznych Andrzeja Maksymiliana Fredry (ok. 1620-1679)

Historia, nauka, kultura w Europie

1658-1705 – Leopold I Habsburg, cesarz Rzeszy Niemieckiej

1659

Historia, nauka, kultura w Europie

1659 – Paryż: Précieuses ridicules* Molière’a;

następnie m.in. L’école des maris (1661), Tartuffe (1664) Don Juan (1665), Le misanthrope (1666)

1660

Muzyka europejska

1660 – Wiedeń: oratorio Sagrifizio d’Abramo* cesarza Leopolda I;

1660-1674 – Collegium Musicum w Hamburgu (Matthias Weckmann – 1621-74, Christoph Bernhard)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1660 – pokój ze Szwecją w Oliwie;

1660 (12 II) – Zamość: wystawienie Cyda Pierre’a Corneille’a (tłumaczenie polskie Jana Andrzeja Morsztyna)

Historia, nauka, kultura w Europie

1660-85 – Karol II Stuart, król Anglii;

1660-97 – Karol XI, król Szwecji;

1660 – założenie angielskiej Royal Society;

1660-1731 – Daniel Defoe

1661

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1661 – wyd. pierwszego pisma informacyjnego (gazety) „Merkuriusz Polski Ordynaryjny”, założenie Akademii we Lwowie

1662

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

ok. 1662-1706 – twórczość architektoniczna Tylmana van Gameren (ok. 1632-1706)

Historia, nauka, kultura w Europie

1662-65 – powstaje Ethica Barucha Spinozy;

1662 i 1679 – prawo gazów, sformułowane niezależnie przez Roberta Boyle’a (1627-91) i Edme Mariotte’a (1620-84)

1663

Historia, nauka, kultura w Europie

1663 – powstaje De principio individui Gottfrieda Wilhelma Leibniza

1664

Muzyka w Rzeczypospolitej

1664-78 – Jan Radomski – kapelmistrz kolegiaty w Łowiczu

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1664 – wyd. Monita politico-moralia Andrzeja Maksymiliana Fredry

Historia, nauka, kultura w Europie

1664-67 – II wojna kolonialna Anglii z Holandią (1664 – Holandia traci Nowy Amsterdam=New York na rzecz Anglii)

1665

Muzyka w Rzeczypospolitej

ok. 1665-67 – rodzi się Grzegorz Gerwazy Gorczycki (zm. 1734)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1665-66 – rokosz Jerzego Lubomirskiego

Historia, nauka, kultura w Europie

1665-67 – Karol II, ostatni Habsburg na hiszpańskim tronie

1666

Muzyka europejska

1666 – założenie w Bolonii L’Accademia dei Filarmonici

Historia, nauka, kultura w Europie

1666-1727 – Isaac Newton odkrywa prawa dynamiki, prawa ciążenia, jest współtwórcą rachunku różniczkowego i całkowitego;

1666 – wielki pożar w Londynie, odbudowa – Christopher Wren (1632-73), m.in. St. Paul’s Cathedral

1667

Muzyka w Rzeczypospolitej

1667 – wyd. Ars et praxis musica Sigismundusa Lauksmina (1596 lub 1597-1670)

Muzyka europejska

1667 – wyd. Delitiae testitudinis Esaiasa Reusnera (1636-79)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1667 – umiera królowa Ludwika Maria;

rozejm andruszowski z Rosją

Historia, nauka, kultura w Europie

1667 – Andromaque Jeana Baptiste Racine’a;

Paradise Lost Johna Miltona (1598-1674);

budowa komórkowa roślin stwierdzona przez Roberta Hooke’a (1635-1703);

1667 – rodzi się Jonathan Swift (zm. 1745)

1668

Muzyka europejska

1668 – rodzi się Franҫois Couperin (zm. 1733);

1668-1707 – Dietrich Buxtehude (?1637-1707) – organista w kościele Mariackim w Lubece

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1668 (16 IX) – abdykacja Jana Kazimierza Wazy (zm. 1672)

Historia, nauka, kultura w Europie

1668 – pierwsze sześć ksiąg Fables Jeana de La Fontaine

1669

Muzyka w Rzeczypospolitej

1669 – wyd. Philosophia curiosa Wojciecha Tylkowskiego (1624-95)

Muzyka europejska

1669 – założenie l’Académie Royale de Musique w Paryżu

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1669-73 – Michał Korybut Wiśniowiecki, król Polski

Historia, nauka, kultura w Europie

1669 – Simplicissimus Hansa Jakoba Christoffela Grimmelshausena (?1621-76);

otwarcie pierwszego publicznego muzeum w Bâle (Francja)

1670

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1670 – ślub Michała Korybuta Wiśniowieckiego z Eleonorą Marią Habsburg;

powstała Transakcja wojny chocimskiej Wacława Potockiego (1621-96)

Historia, nauka, kultura w Europie

1670-99 – Chrystian IV, król Danii

1671

Muzyka w Rzeczypospolitej

1671 – Warszawa: La caduta del gran capitano Belisario* (tekst Giacinto Andrea Cicognini, autorstwo muzyki nieznane)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1671 – wyd. Pieśń w ucisku Zbigniewa Morsztyna (ok. 1627-1689), następnie m.in. Sławna wiktoryja nad Turkami (1674), Muza domowa (1676-84)

1672

Muzyka europejska

1672 – umiera Heinrich Schütz;

Jean-Baptiste Lully – dyrektor l’Academie royale de Musique

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1672 – utrata Podola z Kamieńcem na rzecz Turcji

Historia, nauka, kultura w Europie

1672-83 – freski Giovanniego Battisty Gaullego (1639-1709) w kościele Il Gesù w Rzymie;

1672-74 – III wojna kolonialna Anglii z Holandią 1672 – założenie obserwatorium astronomicznego w Paryżu

1673

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1673 – zwycięstwo hetmana Jana Sobieskiego nad Turcją pod Chocimiem;

umiera Michał Korybut Wiśniowiecki

Historia, nauka, kultura w Europie

1673 – Antonis van Leewenhoek (1632-1723) odkrywa czerwone ciałka krwi u człowieka

1674

Muzyka europejska

1674 – umiera Giacomo Carissimi

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1674-96 – Jan III Sobieski, król Polski;

1674 – wyd. Niepróżnujące próżnowanie Wespazjana Kochowskiego (1633-1700), następnie m.in. Annalium Poloniae, cz. I-III (wyd. 1683-98)

Historia, nauka, kultura w Europie

1674-89 – Denis Papin (1647-1712) buduje atmosferyczną maszynę parową

1674 – wyd. L’art poétique Nicolasa Boileau-Despréaux (1636-1711)

1675

Muzyka w Rzeczypospolitej

1675 – 77 Jan (br. Damian) Stachowicz w kolegium pijarów w Podolińcu;

ok. 1675 – rkp. Gramatyka muzyczna Mikołaja Dyleckiego (ok. 1630-80), w języku polskim

Muzyka europejska

1675 – Rzym: oratorio volgare San Giovanni Battista* Alessandra Stradelli (1639-82)

Historia, nauka, kultura w Europie

1675 – założenie obserwatorium astronomicznego w Greenwich (Anglia)

1676

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1676 (24 IX) – bitwa z Turkami pod Żórawnem;

traktat żórawski – 2/3 Ukrainy wraca do Polski

Historia, nauka, kultura w Europie

1676-82 – Fiodor III Aleksiejewicz Romanow, car Rosji

1677

Muzyka europejska

1677 i 1679 – Muzykal’naja Grammatika, dwie różne wersje Gramatyki muzycznej Mikołaja Dyleckiego w języku staroruskim (starosłowiańskim)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1677-1695 – budowa pałacu Krasińskich w Warszawie (projekt Tylmana van Gameren;

ok. 1677-1694 – budowa pałacu i ogrodu w Wilanowie (architekt Augustyn Locci – ok. 1650-ok. 1730, wśród malarzy m.in. Jerzy Eleuter Szymonowicz-Siemiginowski – ok. 1660-1711)

Historia, nauka, kultura w Europie

1677 – Phèdre Jeana Baptiste Racine’a;

Jules Mansart-Hardouin (1646-1708) rozpoczyna prace przy zespole pałacowym w Wersalu (w następnych latach powstają też ogrody – André Le Notre, 1613-1700)

1678

Muzyka w Rzeczypospolitej

1678 – Biała: wystawienie opery włoskiej na dworze Michała Kazimierza Radziwiłła i Katarzyny z domu Sobieskiej;

1678-80 – Jan (br. Damian) Stachowicz w kolegium pijarów w Prievidzy

Muzyka europejska

1678 – założenie opery w Hamburgu;

rodzi się Antonio Vivaldi (zm. 1741)

początek lat 80. – Londyn: Venus and Adonis* Johna Blow (1649-1708)

1679

Historia, nauka, kultura w Europie

1679 – umiera Thomas Hobbes

1680

Muzyka w Rzeczypospolitej

1680-83/84 – Maciej Herman Wronowicz – kapelmistrz katedry we Włocławku

Historia, nauka, kultura w Europie

Lata 1680. – Orazio Pollarolo i Paris Francesco Alghisi na dworze królewskim

1681

Muzyka w Rzeczypospolitej

1681-91 – Jan (o. Damian) Stachowicz w kolegium pijarów w Warszawie;

czwarta ćwierć XVII w. – hipotetyczny czas twórczości Stanisława Sylwestra Szarzyńskiego

Muzyka europejska

1681 – wyd. Sonate a tre op. 1 Arcangelo Corellego, wykonania jego concerti grossi (wyd. 1714)

1682

Muzyka europejska

1682 – wyk. Missa Salisburgensis Heinricha lgnaza Franza Bibera (1644-1704)

Historia, nauka, kultura w Europie

1682-1725 – Piotr I Wielki, współregent, a następnie (od 1689) car Rosji

1683

Muzyka europejska

1683 – rodzi się Jean-Philippe Rameau (zm. 1764)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1683 (12 IX) – odsiecz Wiednia;

wyd. Rozmowy Artaksesa i Ewandra Stanisława Herakliusza Lubomirskiego (1641 lub 1642-1702)

Historia, nauka, kultura w Europie

1683 – oblężenie przez Turków i odsiecz Wiednia

1684

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1684 – „Liga święta” – przymierze Polski, Austrii, Szwecji i Papiestwa przeciwko Turcji;

1684-99 – wojna „Ligi świętej” z Turcją

Historia, nauka, kultura w Europie

1684 – „Liga święta” – przymierze Polski, Austrii, Szwecji i Papiestwa przeciwko Turcji;

1684-99 – wojna „Ligi świętej” z Turcją

1685

Muzyka europejska

1685 – rodzą się Johann Sebastian Bach (zm. 1750), Georg Friedrich Händel (zm. 1759) i Domenico Scarlatti (zm. 1757)

Historia, nauka, kultura w Europie

1685-88 – Jakub II, król Anglii;

1685 – odwołanie edyktu nantejskiego we Francji – prześladowania hugonotów;

Fryderyk Wilhelm, książę pruski wprowadza prawo o udzielaniu schronienia hugonotom (wielka migracja protestantów francuskich i z innych krajów do Brandenburgii

1686

Muzyka europejska

1686 – wyd. Musicae mathematicae Hogedus curiosus, a 1686-87 – pierwsze (zaginione) wyd. Musikalische Temperatur Andreasa Werckmeistra (1645-1706)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1686 – pokój z Rosją tzw. Grzymułtowskiego (utrata lewobrzeżnej Ukrainy)

1687

Muzyka europejska

1687 – umiera Jean-Baptiste Lully

Historia, nauka, kultura w Europie

1687 – wyd. Philosophiae naturalis principia mathematica Isaaka Newtona

1688

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1688-96 – powstają (nieukończone) Moralia Wacława Potockiego

Historia, nauka, kultura w Europie

1688 – Fryderyk III Hohenzollern, elektor brandenburski (1701, król Prus jako Fryderyk I);

obalenie dynastii Stuartów w Anglii

1689

Muzyka w Rzeczypospolitej

1689-1695 lub dłużej – Jerzy Jakub Nowakowski – kapelmistrz kolegiaty w Łowiczu

Muzyka europejska

1689 – wyd. Pièces de clavecin Jean-Henry d’Angleberta (1628-91);

wyd. Neue Clavier Übung Johanna Kuhnaua (1660-1722);

Londyn: Dido and Aeneas* Henry Purcell’a (1659-95)

Historia, nauka, kultura w Europie

1689-1702 – Wilhelm III z dynastii orańskiej, król Anglii;

1689 – rodzi się Charles Montesquieu (zm. 1755)

1690

Muzyka europejska

1690 – umiera Giovanni Legrenzi

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1690-95 – spisanie Pamiętników Jana Chryzostoma Paska (ok. 1636-ok. 1701);

Historia, nauka, kultura w Europie

1690 – wyd. Architekt polski Stanisława Solskiego (1622-1701)

1690 – wyd. An Essay Concerning Human Understanding Johna Locke’a (1632-1704)

1691

Muzyka w Rzeczypospolitej

1691 (29 III) – Warszawa: Per goder in amor ci vuol costanza* (tekst Giovanni Battista Lampugnani, muzyka Viviano Agostini;

od 1691 – Jan (o. Damian) Stachowicz w kolegium pijarów w Łowiczu

Muzyka europejska

1691 – wyd. Musikalische Ergötzung Johanna Pachelbela (1653-1706)

1693

Muzyka europejska

1693 – Paryż: Médèe* (tekst Thomas Corneille – 1625-1709, muzyka Marc-Antoine Charpentier – 1634-1704)

1694

Muzyka w Rzeczypospolitej

1694 (19 IX) – Warszawa: „operetta rusticale in musica” Amor vuol il giusto* (tekst Giovanni Battista Lampugnani, autorstwo muzyki niepewne – Viviano Agostini?);

1694 – Tota pulchra es Maria – najwcześniej datowany utwór G.G. Gorczyckiego

Historia, nauka, kultura w Europie

1694 – powstanie Banku Londyńskiego;

1694-1778 – Voltaire (Francis Maria Areout)

1695

Muzyka w Rzeczypospolitej

1695 – Warszawa: oratorium Il transito di San Casimiro/Zeście S. Kazimierza (tekst Giovanni Battista Lampugnani, autorstwo muzyki niepewne – Viviano Agostini?)

Muzyka europejska

1695 – umiera Henry Purcell;

Neapol i Wiedeń: oratorio La Giuditta vittoriosa* Alessandra Scarlattiego (1660-1725);

wyd. Historia musica Giovanniego Andrei Bontempiego (ok. 1624-1705)

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

ok. 1695 – przebudowa pałacu w Nieborowie (projekt Tylmana van Gameren;

1695 – zestawiony Ogród, ale nie plewiony (Ogród fraszek) Wacława Potockiego;

Psalmodia polska Wespazjana Kochowskiego

Historia, nauka, kultura w Europie

1695 – wyd. Système nouveau de la nature Gottfrieda Wilhelma Leibniza

1696

Historia, nauka, kultura w Rzeczypospolitej

1696 – umiera Jan III Sobieski

Literatura

S. Arnold, A. Tatomir, W. Kurkiewicz, W. Żórawski, Dzieje świata. Chronologiczny przegląd ważniejszych wydarzeń, 1972.

M. Bogucka, Dawna Polska. Narodziny, rozkwit, upadek, 1973.

M. Bogucka, Dzieje kultury polskiej do 1918 roku, 1987

M. Bukofzer, Music in the Baroque Era, 1947; w przekł. polskojęzycznym Muzyka w epoce baroku, tłum. E. Dziębowska, 1970.

The Dictionary of Art, red. J. Turner, t. 1-34, 1996.

N. Dufourcq, M. Benoit, B. Gagnepain, Les grandes dates de l’histoire de la musique, ⁴1991.

Encyklopedia muzyczna PWM, część biograficzna, t. a-r, red. E. Dziębowska, 1979-2004.

A. Kersten, Historia powszechna. Wiek XVII, 1987.

A. Kersten, J. Maciszewski, Historia powszechna 1648-1789, 1971.

Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, red. Komitet, 1.1-2, 1984-1985.

A. Miłobędzki, Architektura polska XVII wieku, 1980.

The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Second Edition, red. S. Sadie, 2001.

The New Grove Dictionary of Opera, red. S. Sadie, 1992.

Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, 1997-1999.

H. Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795, 1973.

Z. Wójcik, Historia powszechna XVI-XVII w., 1979.

KULTURA MUZYCZNA W RZECZYPOSPOLITEJ W XVII WIEKU

I. FORMY ORGANIZACJI ŻYCIA MUZYCZNEGO

1. Muzyka dworska: a) kapele na dworach królewskich – organizacja kapeli Zygmunta III Wazy – kapelmistrzowie królewscy – przemiany w składach kapel – koszty utrzymania zespołów, b) kapele i muzycy na dworach magnackich – dwory magnatów świeckich – dwory magnatów duchownych, 2. Muzycy w ośrodkach kultu religijnego: a) katedry, kolegiaty i inne katolickie kościoły diecezjalne, b) przyklasztorne ośrodki życia muzycznego, c) świątynie protestanckie, prawosławne i unickie, ormiańskie i żydowskie, 3. Muzyka miejska: zespoły utrzymywane przez władze miasta, organizacje zawodowe muzyków, 4. Muzycy wędrowni i muzyka wiejska

1. Muzyka dworska

Schyłek XVI wieku przyniósł w Rzeczypospolitej zmianę w sposobie organizacji muzyków działających na dworze królewskim i niektórych dworach magnackich. Zmiana ta polegała na wprowadzeniu zwyczaju wydzielania w ramach poszczególnych dworów grup muzyków o wyraźnie określonych obowiązkach i przywilejach. Takiego rodzaju grup nie tworzyli jeszcze muzycy działający na dworach ostatnich Jagiellonów, a także Stefana Batorego. Nie posługiwano się też wówczas – jak wykazała Elżbieta Głuszcz-Zwolińska (1988) – terminem cappella, który pojawia się w takim znaczeniu dopiero w latach 90. XVI wieku w odniesieniu do zespołu muzyków Zygmunta III, z tym, że w powszechnym użyciu i wówczas, i w ciągu następnego stulecia pozostawało też mające ten sam zakres znaczeniowy pojęcie muzyka. W XVII wieku, wraz z coraz bardziej rozpowszechniającym się repertuarem muzyki wokalno-instrumentalnej, wiele z istniejących wcześniej zespołów wokalnych stopniowo przekształcono w kapele wokalno-instrumentalne. Taki charakter miały też na ogół bardzo licznie organizowane nowe zespoły na dworach, w kościołach katolickich – diecezjalnych i klasztornych – i świątyniach luterańskich, jak również formowane z muzyków należących do cechów i bractw. W związku z charakterystycznym dla XVII wieku dualizmem stylistycznym języka muzycznego (prima i seconda pratica, czyli stile antico i stile nuovo) niezbędne były jednak nie tylko kapele wokalno-instrumentalne, ale i chóry wykonujące muzykę a cappella. W katedrach i innych kościołach katolickich działały więc nadal fundowane w XVI wieku zespoły wokalne (wśród nich zespół rorantystów śpiewających w katedrze krakowskiej na Wawelu), a na mocy nowo formułowanych aktów fundacyjnych powstawały też dalsze chóry wykonujące muzykę a cappella lub z towarzyszeniem organów. Zespoły wokalne istniały też w świątyniach obrządku wschodniego.

a) Kapele na dworach królewskich

Dzieje życia muzycznego na dworach polskich królów są przedmiotem badań polskich oraz zagranicznych historyków muzyki, wspieranych przez historyków innych specjalności, od XIX wieku. Z uwagi na fakt, że nie zachowały się jako zwarte zespoły źródeł ani muzykalia królewskie, ani archiwalia natury administracyjno-rachunkowej obecny stan wiedzy na ten temat jest efektem mozolnego zbierania rozproszonych, często przypadkowo odnajdowanych informacji i utworów muzycznych. Nie sposób wymienić wszystkich badaczy, którzy przyczynili się do zbudowania aktualnego, ciągle bardzo niezadowalającego, obrazu życia muzycznego na dworach królów Polski i równocześnie wielkich książąt litewskich. Wydaje się jednak, że warto wspomnieć wkład w te prace nestorów polskiej muzykologii – Józefa Sikorskiego, Aleksandra Polińskiego, Adolfa Chybińskiego i Zdzisława Jachimeckiego, a z następnych pokoleń przynajmniej Hieronima Feichta oraz Anny i Zygmunta M. Szweykowskich.

Na dworach kolejnych polskich Wazów, a więc Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza, oraz panujących następnie Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego istniały kilkudziesięcioosobowe kapele prywatne, a obok nich zespoły muzyków wojskowych (głównie trębaczy, surmaczy, piszczków, bębnistów, muzyków grających na kotłach i dudach, a w II połowie XVII wieku także tzw. kapele janczarskie) oraz muzycy niezorganizowani, najczęściej grający na lutni, harfie lub organach (w czasach Sobieskiego także na bandurze) w prywatnych apartamentach króla czy królowej. Muzyków da camera mieli także na swych dworach dorośli królewicze i królewny. Z uwagi na stan zachowania źródeł nasze, generalnie niepełne, informacje na temat organizacji, składu osobowego, warunków materialnych, instrumentarium i repertuaru kapel królewskich charakteryzują się w odniesieniu do zespołów panujących w tym czasie monarchów różnym stopniem szczegółowości. Nie zawsze też można je uznać za pewne.

Organizacja kapeli Zygmunta III Wazy

Zygmunt III przejął zespół muzyczny po Stefanie Batorym i do 1595 roku najprawdopodobniej nie wprowadził w nim istotnych zmian. Zgodnie z ordynacją dworu z 1589 roku (Chłapowski 2004) kapela miała się składać z kapelmistrza, którym był, określany jako starszy lub senior, związany wcześniej z zespołem Stefana Batorego, Krzysztof Klabon, dwóch organistów, sześciu instrumentalistów, czternastu śpiewaków oraz dwóch lutnistów. W sumie 25 osób, do których dochodziło jeszcze kilku chłopców – uczniów i dyszkantystów. Zespół, złożony głównie z muzyków pochodzących z Rzeczypospolitej, miał kosztować skarb królewski ok. 4.200 florenów rocznie (w formie jurgieltu i strawnego, czyli pensji i pieniędzy na utrzymanie muzyka i jego służącego), do czego dochodziły jeszcze wydawane w naturze owies, piwo, chleb, materiały na ubranie itp., a zapewne także okazjonalne nagrody w różnych formach. Oprócz muzyków dworskich w ordynacji przewidziano jeszcze 12 trębaczy (polskich i szwedzkich) oraz dwóch bębniarzy lub kotlistów. Koszt utrzymania wszystkich muzyków królewskich oscylował wówczas ok. 5.500 fl. rocznie. Wzrósł on nieco w okresie do 1592 roku (Szweykowska 1968²), kiedy kapelę, wraz z uczniami i dyszkantystami tworzyło 36 osób. Liczebnie nadal zdecydowanie dominowali w nim wokaliści (15 dorosłych i 8 chłopców), a kierownikiem zespołu był ciągle Krzysztof Klabon. Koszt utrzymania zespołu wzrósł do ponad 5 tys. fl. rocznie (bez trębaczy, którzy byli w rachunkach wymieniani osobno).

W grupie instrumentalistów odziedziczonych przez Zygmunta III po Batorym wyróżniał się włoski organista Francesco Maffon (notowany w rachunkach królewskich od 1577 do VIII 1593, w źródłach o charakterze majątkowym wymieniony w II 1595 jako nieżyjący) oraz muzycy kameralni, którymi w tym czasie byli lutniści – Diomedes Cato, wywodzący się z rodziny osiadłych w Polsce weneckich dysydentów (działający na dworze królewskim z przerwami, na pewno w latach 1588-93 i prawdopodobnie w pierwszej dekadzie XVII wieku, zm. 1628) oraz Kasper Sielicki, notowany do 1591 roku. Obaj otrzymywali najwyższe, poza kapelmistrzem, wynagrodzenie w zespole, wynoszące 300 fl. rocznie pensji oraz ponad drugie tyle strawnego.

Jeżeli rzeczywiście w pierwszych latach panowania król nie zajął się wzmocnieniem swojego zespołu muzycznego, to – jak już zasugerowano we wstępie – zapewne wynikało to ze skomplikowanej sytuacji politycznej, w tym być może z niepewności co do trwałości jego pozycji w Rzeczypospolitej wobec roszczeń arcyksięcia Maksymiliana Habsburga do polskiego tronu, a także z chęci zapewnienia sobie korony szwedzkiej. Wydaje się bowiem, że Zygmunt Waza interesował się muzyką – i to muzyką włoską – jeszcze przed przyjazdem do Polski, a w każdym razie wiadomo, że już wówczas miał okazję poznać muzykę, jaką uprawiano w rzymskim Collegium Germanicum w czasach, kiedy kapelmistrzem był tam Annibale Stabile (na kilka lat przed objęciem przez Wazę polskiego tronu na szwedzki dwór Jana III udali się w celu umocnienia ówczesnego królewicza Zygmunta w wierze katolickiej wykształceni muzycznie w rzymskim kolegium jezuickim księża, których muzyka bardzo się w Szwecji podobała). Ważny impuls do podjęcia reorganizacji kapeli stanowiły z pewnością uroczystości weselne z okazji ślubu Zygmunta z arcyksiężniczką austriacką Anną Habsburżanką, jakie odbyły się w 1592 roku w Krakowie z udziałem kapel magnatów polskich i muzyków oraz tancerzy przybyłych z panną młodą z Grazu.

Można sobie łatwo wyobrazić, że muzyka uprawiana na polskim dworze na co dzień nie w pełni satysfakcjonowała młodą królową. Od dziecka obcowała ona bowiem ze sztuką muzyczną na najwyższym ówcześnie poziomie. Wykonywali ją kapeliści, w znacznej liczbie włoscy, jej rodziców – arcyksięcia Karola i, zapewne podzielającej muzyczne zainteresowania męża, Marii, córki księcia Albrechta V z Monachium, na którego dworze działała najsłynniejsza szesnastowieczna kapela, prowadzona przez Orlanda di Lasso. Na podstawie zachowanych źródeł nie da się jednak stwierdzić, że król w tym czasie czynił jakieś poważniejsze starania dla podniesienia poziomu życia muzycznego na swoim dworze. Prawdopodobnie zanadto był zaabsorbowany sejmem inkwizycyjnym oraz sytuacją w Szwecji po śmierci swojego ojca Jana III (listopad 1592). Sprawami dworu królewskiego w Rzeczypospolitej poważniej zajął się po powrocie z wyprawy do ojczyzny, podczas której został koronowany na króla Szwecji, a zatem najwcześniej od jesieni 1594 roku.

Kiedy w październiku 1594 roku król znalazł się ponownie w Krakowie, wiedział już, że pomimo formalnego objęcia we władanie Królestwa Szwecji faktyczne sprawowanie rządów w tym kraju, z uwagi na jego przywiązanie do wiary rzymskokatolickiej, przy silnej opozycji protestanckiej, było mało prawdopodobne (jak wiadomo ostatecznie korony szwedzkiej pozbawił go w 1599 roku stryj, Karol IX Sudermański). W tej sytuacji ze znacznie większą niż wcześniej energią zaczął się zajmować urządzaniem dworu króla Polski. Bardzo szybko podjął działania dla zreorganizowania swojej prywatnej kapeli dworskiej, przy czym – podobnie jak austriaccy, niemieccy, a także siedmiogrodzcy władcy – postanowił stworzyć zespół oparty na muzykach włoskich.

Dzięki informacjom zawartym w tzw. avvisi, rękopiśmiennych gazetach przygotowywanych dla Franciszka Marii II, księcia Urbino, wiemy że już w grudniu 1594 roku przybył do Rzymu wysłannik Zygmunta III, Kochanowski (Bizzarini 1998; Przybyszewska-Jarmińska 2001). Na podstawie akt nuncjatury Germanico Malaspiny możemy dziś stwierdzić z pewnością, że był to królewski sekretarz, bratanek Jana Kochanowskiego, Krzysztof, który ruszył do Włoch jeszcze w październiku, zaraz po powrocie króla ze Szwecji do Krakowa (Przybyszewska-Jarmińska 2004²). Jego głównym zadaniem było pozyskanie dla polskiego króla muzyków włoskich i to spośród tych najwyżej cenionych. Poprzez obietnicę bardzo wysokich wynagrodzeń, kilkakrotnie wyższych niż uzyskiwane na najbardziej nawet prestiżowych stanowiskach muzycznych w Wiecznym Mieście, a być może także przy poparciu hierarchów kościelnych, udało mu się namówić do wyjazdu na Północ szesnastu muzyków. Był wśród nich wybitny kompozytor, uczeń Giovanniego P. da Palestrina, Annibale Stabile. Rzymski mistrz, który z uwagi na propozycję Zygmunta III zrezygnował z pełnionej przez siebie funkcji kapelmistrza w bazylice Santa Maria Maggiore, wyjechał z Kochanowskim z Rzymu 13 lutego 1595 roku tytułowany już jako maestro di cappella polskiego króla. Miał nadzieję, że w Rzeczypospolitej będzie zarabiał ogromną sumę tysiąca skudów rocznie, ale niestety los pokrzyżował jego plany. Podróż Stabilego do Krakowa okazała się bowiem jego ostatnią podróżą w życiu. Muzyk zmarł najpóźniej w pierwszej połowie kwietnia 1595 roku, dotąd nie wiadomo na pewno czy w Polsce, czy też po drodze do Rzeczypospolitej, a Zygmunt Waza natychmiast podjął starania dla pozyskania na jego miejsce innego włoskiego kapelmistrza.

Już z 15 kwietnia 1595 roku pochodzą informacje, że król „wydelegował” do Wiecznego Miasta kolejnego wysłannika, kanonika łuckiego Bartłomieja Kosa, protegując go osobiście i za pośrednictwem nuncjusza Germanico Malaspiny u wpływowych nepotów papieskich, kardynałów Cinzia i Pietra Aldobrandinich. Na prośby polskiego króla pozytywnie zareagowali najwyżsi przedstawiciele hierarchii kościelnej, polecając mu usługi „nieustępującego nikomu w Italii” Luki Marenzia (Ledbetter 1971; Szweykowscy 1997; Bizzarini 1998). Sam muzyk w napisanym w sierpniu 1595 roku liście do Flavii Peretti Orsini informował, że udaje się do Polski na życzenie papieża Klemensa VIII i kardynała Cinzia Aldobrandiniego. Papieski nepot, zaś, z żalem pozbywał się muzyka związanego ze swoim domem, ale gorąco rekomendował jego talenty i przymioty osobiste w liście polecającym wysłanym do Zygmunta 5 października 1595 roku. Henry Peacham, pozostający w bliskich kontaktach z zaprzyjaźnionym z Marenziem Johnem Dowlandem, w swoim traktacie Compleat Gentleman (Londyn 1622) twierdził, że przyczyną wysłania Marenzia do Polski był jego romans z kobietą związaną z papieżem Klemensem VIII. Z tą „rewelacją” polemizował już w XVIII wieku rodak Peachama Charles Burney w A General History of Music (Londyn 1789), a następnie liczni biografowie Marenzia, uważając ją za element anglikańskiej propagandy antypapieskiej.

W pierwszej połowie października 1595 roku papież przyjął na audiencji Bartłomieja Kosa. Podczas rozmowy, jaka się wówczas odbyła, sugerował, że w tamtych czasach najodpowiedniejsza byłaby muzyka trąb i bębnów („trombe e tamburri” jak zapisano w zachowanym liście Cinzia Aldobrandiniego do nuncjusza Germanico Malaspiny z 14 października), co można tłumaczyć generalnie potrzebą reprezentacji podkreślającej potęgę władcy lub jako sugestię, że w przypadku przystąpienia Rzeczypospolitej do ligi antytureckiej państw chrześcijańskich – na czym dyplomacji papieskiej szczególnie zależało – podstawowe znaczenie będzie miała muzyka wojskowa. Z całą pewnością jednak zainteresowania Zygmunta nie ograniczały się do muzyki zalecanej przez papieża.

Jak informują przywoływane już avvisi, 19 października grupa muzyków, wśród których znajdował się Luca Marenzio, opuściła Rzym. Zazwyczaj w przypadku tego typu orszaku podróż do Krakowa trwała 5-6 tygodni. Prawdopodobne więc jest, że muzycy dotarli na polski dwór na przełomie listopada i grudnia 1595 roku, tak że Boże Narodzenie spędzili już na Wawelu (Przybyszewska-Jarmińska 1998). Wśród przybyłych znajdowali się z pewnością nie tylko muzycy rzymscy, ale i zwerbowani w innych miastach Italii. Poszukiwania kapelistów do zespołu Wazy nie ograniczały się bowiem do stolicy Papiestwa. Wiadomo na przykład, że uczestniczył w nich przebywający w Neapolu Stanisław Reszka (Szweykowska 1997), z którego staraniami można wiązać pozyskanie kornecisty Ferdinanda (być może był to czynny w kapeli jeszcze u schyłku 1626 roku Ferdinando Pagani). Jest bardzo prawdopodobne, a sugerują to zachowane listy polecające wystawione przez wielkiego księcia Toskanii Ferdynanda Medici, że do grupy jadącej z Rzymu po drodze dołączali dalsi muzycy, rekomendowani przez różnych włoskich możnowładców. W 1596 roku, w orszaku biskupa Benedetta Mandiny, papieskiego nuncjusza nadzwyczajnego w okresie rokowań w sprawie ligi antytureckiej z udziałem legata, kardynała Enrico Caetaniego, do Rzeczypospolitej przybył też na krótko 21-letni wówczas, ale już sławny Francesco Rasi, śpiewak i kompozytor, wirtuoz zatrudniany w wystawieniach pierwszych drammi per musica, a wśród nich w L ’Euridice z muzyką Jacopo Periego (Florencja 1600) i L ’Orfeo z muzyką Claudio Monteverdiego (Mantua 1607). Z pewnością w „budowaniu” kapeli pomagała Zygmuntowi Wazie także rodzina jego żony z Grazu i Monachium, skąd pozyskano w tym czasie, a także w latach następnych co najmniej kilku kapelistów. Nie bez znaczenia były również włoskie kontakty pozostających w bliskich związkach z królem polskich magnatów, a zwłaszcza Zygmunta Gonzagi Myszkowskiego i Mikołaja Wolskiego.

W marcu 1596 roku król wraz z dworem udawał się z Krakowa do Warszawy na sejm (zwołany na 26-ego tegoż miesiąca). Zabierał ze sobą dwór, do którego należeli m.in. muzycy polscy kierowani przez Krzysztofa Klabona oraz 23-osobowa grupa muzyków włoskich, na której czele stał Luca Marenzio, wraz z pełniącym funkcję tłumacza i „przewodnika” Krzysztofem Kochanowskim. W tej drugiej grupie, obok Włochów, znajdowali się też muzycy innych nacji, np. pozyskany z Monachium Ślązak Sebastian Pika, a niewykluczone, że także wykształceni w Italii muzycy polscy – zgodnie z hipotezą Anny Szweykowskiej (1997) należący do niej organista Andrea mógł być tożsamy z Andrzejem Staniczewskim.

Roczny koszt utrzymania tych dwóch grup muzyków wzrósł w tym czasie do ok. 12 tys. florenów. Ich wyjazd do Warszawy nie oznaczał, że odtąd stale przebywali oni w tym mieście. Do początków drugiej dekady XVII wieku kapela wraz z dworem spędzała w Krakowie zapewne nie mniej czasu niż w Warszawie, a także podróżowała z królem do innych miast polskich i litewskich (w „okrojonym” składzie towarzyszyła królowi również w jego podróży do Szwecji z 1598 roku). Dopiero w późniejszych latach, po powrocie dworu w 1612 roku z Wilna, gdzie przebywał on w czasie oblężenia Smoleńska podczas wojny z Moskwą, Warszawa stała się główną siedzibą królewską i taką pozostała przez niemal całe XVII stulecie, choć oczywiście dwór, a z nim zespół muzyczny, wyjeżdżał niejednokrotnie do Krakowa (przede wszystkim na koronacje i pogrzeby członków rodziny królewskiej) oraz do Wilna, Grodna, Częstochowy, Gdańska, Lwowa i innych miast, opuszczał także Warszawę i rozpraszał się po różnych siedzibach w czasach zarazy (na przykład w 1625 i 1652 roku) oraz w czasie innych zagrożeń, takich jak na przykład „potop” szwedzki. W Krakowie kapela królewska występowała przede wszystkim w komnatach wawelskich oraz w katedrze (znane są także świadectwa udziału muzyków królewskich w uroczystościach w kościele franciszkańskim), w Warszawie – głównie na Zamku Królewskim i w kolegiacie Św. Jana Chrzciciela, ale również w innych kościołach (w zachowanych źródłach najczęściej wspomina się o występach kapeli królewskiej w kościele jezuickim, a ponadto w bernardyńskim kościele Św. Anny, augustiańskim kościele Św. Marcina, świątyniach karmelitów i dominikanów), bywała zapraszana – w całości lub w mniejszym składzie – również do pałaców magnackich.

Kapelmistrzowie królewscy

W okresie 1595-1597 (1598?) na dworze działały dwie osobne kapele – polska z kapelmistrzem Krzysztofem Klabonem i włoska, którą prowadził Luca Marenzio. Szczególną uwagę obserwatorów zwracał zespół włoski i jego sławny w Europie maestro di cappella, który nie tylko kierował muzyką wykonywaną podczas mszy i różnego rodzaju uroczystości dworskich, ale również kontynuował działalność kompozytorską. Według ostatnich badań (Bizzarini 2003) prawdopodobnie polskiego rodowodu nie mają madrygały wydane w Wenecji w 1598 roku, niedługo po powrocie muzyka do Włoch, który nastąpił w II połowie roku 1597 lub – najpóźniej – latem roku następnego, w zbiorze L’ottavo libro de’ madrigali a cinque voci. Trudno jednak przypuszczać, że Marenzio podczas pobytu na dworze Zygmunta III poniechał komponowania madrygałów. Obok nich jednak istotne, a może główne miejsce, w jego twórczości z tego czasu miała z pewnością muzyka religijna. Z diariusza papieskiego mistrza ceremonii Giovanniego Paola Mucantego, który towarzyszył legatowi papieskiemu kardynałowi Enrico Caetaniemu w jego podróży do Polski w latach 1596-1597, wiadomo, że jesienią 1596 roku w warszawskiej kolegiacie Św. Jana Chrzciciela Marenzio poprowadził wykonanie nowo przez siebie skomponowanej polichóralnej mszy w formie echa, którą być może była, zachowana w kolekcji Emila Bohna w Staatsbibliothek Preussischer Kulturbesitz w Berlinie, Missa super Iniquos odio habui (Przybyszewska-Jarmińska 2004). Najpewniej podczas pobytu w Rzeczypospolitej powstały także inne utwory mszalne Marenzia, kompozytora, o którym jeszcze niedawno sądzono, że nie był zainteresowany tego rodzaju twórczością (zachowane wyłącznie w formie rękopisów msze kapelmistrza Zygmunta III Wazy znane są ze zbiorów środkowoeuropejskich i – tylko w jednym przypadku utworu, którego autorstwo jest przez niektórych badaczy kwestionowane – z kolekcji włoskiej). Ponadto w repertuarze kapeli królewskiej znalazły się z pewnością również inne, powstałe w Polsce lub jeszcze przed przyjazdem muzyka do Rzeczypospolitej, utwory religijne (wśród nich być może trzychórowe Te Deum laudamus, zachowane niekompletnie w Österreichische Nationalbibliothek w Wiedniu) i świeckie. Bardzo prawdopodobne jest, że jego madrygały śpiewane były na dworze także przez wysoko urodzonych amatorów, wśród których mógł być sam król.

Pobyt Marenzia na dworze Zygmunta III nie był długi. Z pracy dotyczącej znakomitości wywodzących się, jak Marenzio, z Brescii, pióra Ottavia Rossiego (Brescia 1620) dowiadujemy się, że główną przyczyną wyjazdu muzyka z Polski był nazbyt ostry północny klimat, który nie służył jego zdrowiu. Późniejsi biografowie dodali, że nie służył do tego stopnia, że niedługo po powrocie do Italii Marenzio zmarł – w Rzymie w lipcu 1599 (wydaje się jednak, że nie należałoby wykluczać możliwości, iż rzeczywistym powodem śmierci kompozytora nie było nadwątlone w Rzeczypospolitej zdrowie, ale panująca latem 1599 roku w Wiecznym Mieście epidemia).

Po opuszczeniu przez Marenzia dworu Zygmunta Wazy, który zresztą późną wiosną 1598 roku udał się ponownie do Szwecji, aby zbrojnie bronić swojej szwedzkiej korony (jak wiemy, czynił to nieskutecznie), obowiązki maestro di cappella nad obiema grupami muzyków przejął Krzysztof Klabon, a w 1601 roku (najpewniej w maju lub czerwcu) kolejny Włoch – przybyły z Mediolanu, gdzie był kapelmistrzem przy katedrze – Giulio Cesare Gabussi. Według dobrze udokumentowanej hipotezy Wiarosława Sandelewskiego (1963) przebywał on w Polsce mniej więcej rok, bowiem już w sierpniu 1602 roku jego nazwisko znajdowało się ponownie na liście wypłat muzyków katedry w Mediolanie.

Od momentu objęcia kierownictwa kapeli królewskiej przez Gabussiego nieprzerwanie aż do połowy XVII stulecia funkcje kapelmistrzów połączonego już, międzynarodowego zespołu (aczkolwiek w zachowanych spisach z początku stulecia tradycyjnie osobno wymieniano muzyków włoskich i osobno polskich) działającego na dworach królewskich polskich Wazów pełnili wyłącznie muzycy włoscy, w zdecydowanej większości przybyli z Rzymu. Za panowania Zygmunta III byli to: Asprilio Pacelli (1602-1623), wcześniej kierownik m.in. chórów jezuickiego Collegium Germanicum i Cappella Giulia przy bazylice San Pietro w Rzymie, oraz Giovanni Francesco Anerio (1624/ 1625-1630), związany przed przybyciem do Rzeczypospolitej z wieloma kapelami kościelnymi Wiecznego Miasta, w tym z zespołem bazyliki San Giovanni na Lateranie, autor ponad dwudziestu drukowanych zbiorów utworów religijnych i świeckich, uważany przez wielu badaczy za twórcę pierwszych oratoriów (chodzi o niektóre dialogi ze zbioru Teatro armonico spirituale, wyd. w Rzymie w 1619 roku). Anerio zmarł nieoczekiwanie w 1630 roku w Grazu, podczas podróży powrotnej do Włoch (Przybyszewska-Jarmińska 2011²). Obecnie znane źródła nie przynoszą informacji, kto zastępował kapelmistrza po jego zaskakującym dla dworu wyjeździe (za najbardziej prawdopodobne uznaje się, że obowiązki te pełnił Marco Scacchi, wówczas maestro di cappella królewicza Władysława). Wiadomo, że dowiedziawszy się o zgonie Aneria, Zygmunt III poszukiwał kolejnego kapelmistrza w Rzymie i zamierzał zatrudnić Vincenzo Ugoliniego, byłego prefekta Cappella Giulia, ale bez powodzenia (Przybyszewska-Jarmińska 2011¹). Jest niemal pewne, że do końca życia nie powołał następcy Aneria. Uczynił to, już po śmierci ojca, Władysław. Jako dziedziczny król Szwecji wyznaczył on na swojego kapelmistrza jeszcze w I połowie 1632 roku Marco Scacchiego (Szweykowska 1997), a po elekcji na króla Polski (listopad 1632) nominację tę potwierdził. Marco Scacchi, który przybył do Rzeczypospolitej jako młody skrzypek prawdopodobnie wraz z Giovannim Francesco Aneriem w 1624 roku (Patalas 2010), wykształcenie muzyczne pogłębiał na polskim dworze królewskim (sam pisał, że jego nauczycielem był właśnie Anerio). Do historii muzyki przeszedł przede wszystkim jako autor prac teoretycznych. Był jednak również cenionym kompozytorem, twórcą przynajmniej części z wystawianych w teatrze władysławowskim w latach 1635-1648 drammi per musica, a także mszy, madrygałów i koncertów kościelnych. Funkcję kapelmistrza pełnił przez cały okres panowania Władysława IV i w pierwszym roku rządów Jana Kazimierza.

W 1649 lub 1650 roku wyjechał do Włoch, ale na dworze królewskim oczekiwano jego powrotu i aż do 1652 roku nie mianowano nowego maestro di cappella. Ostatecznie Scacchi do Polski nie wrócił. Zmarł – jak ustaliła Aleksandra Patalas (1998) – w Gallese w 1662 roku.

Pierwszym w XVII stuleciu kapelmistrzem królewskim, który nie pochodził z Italii, był Bartłomiej Pękiel. Tytuł ten pojawia się w źródłach przy jego nazwisku w 1653 roku, choć de facto – jako vicemaestro – funkcję tę pełnił od czasu wyjazdu Scacchiego z Rzeczypospolitej. Pękiel kierował kapelą do 1655 roku, kiedy podczas najazdu szwedzkiego zespół uległ rozproszeniu (w okresie wojny Pękiel najprawdopodobniej przebywał na dworze cesarskim w Wiedniu, a po „potopie” objął w 1658 roku kierownictwo katedralnej kapeli wokalno-instrumentalnej na Wawelu). Ostatnim dyrygentem polskiej kapeli królewskiej w XVII wieku był Jacek Różycki, który działając w tym zespole już od ok. 1640 roku, wykształcenie muzyczne odebrał najprawdopodobniej u Scacchiego i Pękiela. Funkcję kapelmistrza zespołu pełnił od roku 1657 w zespole Jana Kazimierza, po jego abdykacji – w 1668 roku – pozostał maestro di cappella także na dworach kolejnych królów – Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1669-1673) i Jana III Sobieskiego (1674-1696), a po objęciu tronu przez Augusta II Sasa (1697) piastował jeszcze przez kilka lat – do śmierci, która nastąpiła latem 1703 roku – stanowisko drugiego, obok Johanna Ch. Schmidta, kapelmistrza kapeli królewskiej.

Przemiany w składach kapel

Po przyjeździe w 1595 roku na dwór Zygmunta III muzyków włoskich król posiadał, jak wspomniano, dwie osobne kapele – polską, składającą się w III kwartale roku 1595 z 11 muzyków dorosłych, 6 dyszkantystów i 4 uczniów, oraz włoską, liczącą w marcu 1596 roku 23 osoby. Po wyjeździe Marenzia, zespół został połączony pod kierownictwem Krzysztofa Klabona. W 1599 roku tworzyło go 30 muzyków (20 włoskich i 10 polskich), z tym że w zachowanym spisie nie uwzględniono uczniów. Można więc przyjąć, że u progu XVII wieku kapela królewska składała się z niespełna 40 muzyków. Nieznaczną większość wśród nich stanowili wokaliści. W grupie instrumentalistów znajdowali się trzej organiści oraz puzoniści, korneciści i skrzypkowie, a zapewne także muzycy innych specjalności, bowiem różnorodność ówczesnego instrumentarium była znaczna. Nie dysponujemy co prawda wykazem instrumentów używanych w kapeli w początkach XVII stulecia, ale pewne wyobrażenie o prawdopodobnym składzie zespołu może dać porównanie spisu instrumentów zamieszczonego w inwentarzu sporządzonym po śmierci króla Stefana Batorego w 1586 roku z instrumentarium kapeli Władysława IV Wazy, znanym z opisu Adama Jarzębskiego w jego dziełku literackim Gościniec abo krotkie opisanie Warszawy (Warszawa 1643). W inwentarzu sporządzonym w 1586 roku, po śmierci Stefana Batorego (Poliński 1907, 110-111) wymieniono: „regał wielki z fletem wielkim; klawicymbał albo unison; puzdro albo skrzynia z skrzypicami; skrzynka z szałamajkami, puzdro mutów bryzeliowych, puzdro mutów większych, puzdro szwajcarskich hebanowych, oprawione srebrem. Puzdro małe, w nim kilka piszczałek. Pomort z regestrem tenorowy i kornet wielki; kwart puzan jeden wielki. [...] Małych puzanów i secund kornetów trzy”. Ponadto w spisie zaznaczono, że na zamku w Krakowie znajduje sie „regał wielki z pozłocistymi trąbami”, a instrumenty znajdują się także w Lubrance, w Warszawie, gdzie „skrzynia wielka z pomortami wielkimi; skrzynia druga, w niej różnych i rozmaitych brakowanych instrumentów [... i – B.P.J] kilka bębnów, jedna para pozłocista” i „u Stefana Baumana, muzyka J.K.M., skrzynia długa, w niej pomort wielki [kontrabasowy] długi stóp 10 i 8 cali; takiż basowy drugi, pozłocisty; tenorowy pozłocisty, tenorowy o czterech regestrach; regalik z fletem mały”. Według Jarzębskiego (1643), w królewskiej kapeli, ponad pięćdziesiąt lat później, grano na pozytywach, klawicymbałach, wiolach, skrzypcach, lutniach, kornetach, sztortach, puzanach, fletach, mutach, szałamajach, pomortach, teorbach, kitaronach i – z rzadka – na arfie oraz lirze.

Nazwiska kilkunastu muzyków działających w zespole na przełomie stuleci znane są ze zbioru Melodiae sacrae, który przygotował Vincentius Lilius (Vincenzo Gigli) i wydał w drukarni Bazylego Skalskiego w Krakowie w 1604 roku (RISM 1604²). Reprezentowani są w nim czterej kapelmistrzowie Zygmunta: Annibale Stabile (którego musimy traktować jako kapelmistrza tytularnego, bowiem z powodu śmierci – w kilka miesięcy po zaangażowaniu na to stanowisko – nie mógł wypełniać związanych z funkcją maestro di cappella obowiązków lub sprawował je bardzo krótko), a także Luca Marenzio, Giulio Cesare Gabussi i Asprilio Pacelli, oraz inni muzycy: Jacobo Abbatis (w takiej, zlatynizowanej formie, podano w druku nazwisko pochodzącego z Reggio Jacopo Abbiatiego), Antonio Patart, Alfonso Pagani, Sebastian Pika, Giulio Osculati, Lorenzo Bellotti, Vincentius Lilius, Rafaele Veggio, Simone Amorosi, Andreas Hakenberger i Andrzej Staniczewski.

W tym czasie kapela charakteryzowała się znaczną fluktuacją składu. Bezpośrednio z Italii, ale także poprzez Graz i inne miasta niemieckie przyjeżdżali do Rzeczypospolitej muzycy włoscy i innych nacji, nierzadko także wykształceni w Italii. Do zespołu królewskiego trafili również muzycy zmarłego Stanisława Kostki, na którego dworze przez jakiś czas działał wspominany już królewski lutnista i kompozytor Diomedes Cato. Wśród muzyków aktywnych na dworze Zygmunta III na początku XVII wieku byli między innymi znani z nazwiska lub tylko z imienia śpiewacy: kastraci – Ades, Andreas [Cocciola?], Paulino, alty – Ippolito Bonanni, Giovanni Battista [Cocciola?], Francesco Mengaccio, Sebastiano, Antonio Taroni, Simone Amorosi oraz Fabrizio Tiranni, tenory – Alfonso Paganini, Lorenzo Bellotti, Vincenzo Gigli, znany w Polsce jako Wincenty Lilius, Giovanni Marco Materanus, Giulio Osculati, Pandolfo, Pompilio, Rosio, Horazio Ruggieri, basy – Giovanni, Bartholomeo Horatio, Parguci. Do grupy instrumentalistów w zespole dworskim Zygmunta III należeli w tym czasie organiści Vincenzo Bertolusi, Andrea (być może Staniczewski) i Giovanni Valentini, skrzypkowie Alfonso Pagani i Jacopo Merlis, korneciści Ferdinando (być może Pagani), Abrahamo Zitte (Sitte) i Jan Kurowski oraz znany tylko z imienia Mathia, a także puzoniści, lutniści i zapewne muzycy grający na innych instrumentach.

Na ogół muzycy włoscy przebywali w Polsce krótko. Niektórzy udawali się dalej na Północ (np. organista Vincenzo Bertolusi wraz z kilkoma innymi muzykami do Danii; namowom duńskiego króla Chrystiana IV prawdopodobnie oparł się Antonio Taroni, który już od 1604 roku prowadził korespondencję w tej sprawie i zabiegał o odpowiednio wysokie wynagrodzenie), osiadali w posiadłościach habsburskich (np. Francesco Mengaccio, obecny na dworze Zygmunta III co najmniej od pierwszych miesięcy 1596 roku, w 1600 roku znalazł się w kapeli cesarskiej Rudolfa II; Ippolito Bonanni najpewniej na przełomie 1611 i 1612 roku przeszedł na służbę królewskiego szwagra, arcyksięcia Ferdynanda, w Grazu, gdzie w 1614 roku znalazł się także, po spędzeniu ok. 10 lat w zespole polskiego króla, organista Giovanni Valentini, który następnie, gdy arcyksiążę został – jako Ferdynand II – cesarzem, awansował na stanowisko organisty i wreszcie kapelmistrza kapeli w Wiedniu) lub wracali do Włoch, a na ich miejsce przybywali następni.

Poza wspomnianą, za życia Zygmunta III miały miejsce co najmniej trzy duże akcje rekrutacyjne, w wyniku których w latach 1601-1602, ok. roku 1612 oraz ok. roku 1625 na dwór przybyły większe grupy muzyków z Italii. Wiadomo też o próbach pozyskania włoskich muzyków pod koniec lat 20. i na początku 30., które zakończyły się niepowodzeniem. Zdarzało się też, że poszczególni włoscy członkowie zespołu opuszczali na krótko polski dwór, aby udać się do ojczyzny, a wracając przywozili ze sobą kolejnych muzyków do królewskiej kapeli. Ogółem w okresie panowania Zygmunta III (zm. 1632) w zespole tym zatrudnionych było znacznie ponad 130 muzyków (nie licząc muzyków reprezentacyjnych), przy czym jest to jedynie orientacyjna liczba, bowiem stan zachowania i poznania źródeł nie pozwala dotąd na zamknięcie tej listy. Zważywszy, że kapela składała się na ogół z 35-40 członków, liczba muzyków, o których wiemy na pewno, że „przewinęli” się przez ten zespół jest duża i świadczy o małej stabilności składu.

U schyłku XVI i w pierwszych dekadach XVII stulecia bardzo niepewna była sytuacja w kapeli muzyków polskich, którzy stopniowo „ubywali” z zespołu. Odchodzili zwłaszcza muzycy w podeszłym wieku oraz ci, których umiejętności i ambicje nie predestynowały do pozostawania w takiej kapeli, jaką chciał widzieć (i słyszeć) król. Z uwagi na szczególną rolę w tym czasie muzyki wokalnej i znane walory włoskich wokalistów w pierwszej kolejności z dworem królewskim żegnali się pochodzący z Rzeczypospolitej śpiewacy. Podczas gdy we Włoszech, za pośrednictwem polskich magnatów osiadłych w Italii oraz specjalnych wysłanników, a przy pomocy włoskich hierarchów kościelnych i możnowładców świeckich, rekrutowano nowych muzyków do polskiej kapeli, jej dotychczasowi członkowie szukali sobie innych źródeł utrzymania.

O atmosferze panującej w zespole w początkowych latach XVII wieku można sądzić na przykład na podstawie listu napisanego przez Albertusa Skoroszewskiego, nieznanego skądinąd śpiewaka-basa z królewskiej kapeli, w czasie, gdy akcję werbowania muzyków w Rzymie rozpoczął Jacopo Abbiati (datowanego w Wilnie 18 września 1612) do biskupa warmińskiego Szymona Rudnickiego, w którym autor zabiegał o zatrudnienie na biskupim dworze dla muzyka królewskiego Wojciecha Dąbrowskiego:

„Wojciech Dąbrowski, stary sługa wm. mmp., przebiegszy rozmaite miejsca bawił się i sam przy Capelli J.K.M. exercitując się w professiej swojej. Który skłaniając się już intentum swoje do pewnego postanowienia, a obrawszy stan duchowny, wraca się na posługi wm. mmp., życząc sobie tego, abyś wm. mmp. do starej łaski przyjąwszy, przedsięwzięcie jego miłosiernem baczeniem utwierdzić raczył”.

Także i w swojej sprawie zwracał się Skoroszewski, prosząc o przyjęcie na służbę biskupa: „abym ostatek wieku mego obrócił na posługi wm mmp. Praca wielka Capellae J.K.M., a słabość zdrowia mego nie dopuszcza ówdzie dłusszej zabawy. Za czem staram się o eliberatią u J.K.M., której że dostąpię za przybyciem z Rzymu drugich na moje miejsce, mam dobrą nadzieję”.

Fakt, że w jednym, dość przypadkowo odnalezionym źródle (Przybyszewska-Jarmińska 1997, 579), znajdujemy nazwiska dwóch nieznanych wcześniej historykom muzyki kapelistów królewskich, pokazuje na ile niepełna jest ciągle nasza wiedza o składzie personalnym zespołu pierwszego Wazy na polskim tronie. Z pewnością obecności wielu polskich i zagranicznych muzyków na dworze królewskim nie udało się dotąd źródłowo potwierdzić. W znacznej liczbie wypadków należący do kapeli muzycy znani są tylko z imienia, czasem ze specjalności muzycznej. Z uwagi na wyrywkowo zachowane źródła archiwalne o wielkości zespołu i jego składzie można coś bliższego stwierdzić jedynie w odniesieniu do przełomu XVI i XVII wieku (Szweykowska 1968²), a następnie dopiero do roku 1643, kiedy Marco Scacchi opublikował swoje Cribrum musicum wraz z dodatkiem nutowym Xenia Apollinea (Kmicic-Mieleszyński 1957), zawierającym kanony enigmatyczne i inne niewielkie utwory kontrapunktyczne 50 wymienionych z imienia i nazwiska muzyków, w większości należących w tym czasie do kapeli królewskiej (wówczas Władysława IV), oraz do lat 1650-1652 (Szweykowska 1968), dla których zachowały się imienne rachunki wypłat dla członków zespołu Jana Kazimierza. Na podstawie znanych źródeł nie jest możliwe nawet w przybliżeniu określenie składu kapeli po „potopie”; dysponujemy jedynie pojedynczymi nazwiskami muzyków i często nie znamy czasu ich działalności w zespole.

Korzystając z wyrywkowych i rozproszonych informacji, zawartych na przykład w zachowanych rejestrach wypłat z kasy króla Zygmunta III i jego żony Konstancji za lata 1626-1629, na kartach tytułowych lub w dedykacjach wydań utworów muzycznych, w księgach metrykalnych kolegiaty Św. Jana Chrzciciela w Warszawie, w aktach Metryki Koronnej, w korespondencji nuncjuszów i polskich hierarchów kościelnych, królów i magnatów, można wskazać nazwiska muzyków (z pewnością nie wszystkich) zatrudnionych w kapeli także w tych okresach, z których nie zachowały się bardziej kompletne źródła. Wśród muzyków przebywających na dworze Zygmunta III w drugiej i trzeciej dekadzie XVII wieku, byli m.in.: Paul Siefert, organista i kompozytor, uczeń Jana Pieterszoona Sweelincka, a w latach 1623-1666 organista kościoła Mariackiego w Gdańsku, znany z udziału w toczącym się w latach 40. sporze teoretycznym z Marco Scacchim, zapewne krótko śpiewak Michelagnolo Gelsomini oraz Tarquinio Merula, słynny organista i kompozytor z Cremony, który spędził na polskim dworze prawdopodobnie ok. czterech lat (ok. 1621-1625), a zapewne po nim (działalność potwierdzona w roku 1628) kolejny organista i kompozytor z Italii, nauczyciel muzyki królewiczów – Angelo Simonelli.

U schyłku lat 20. na polskim dworze przebywali m.in.: Francesco Bonini, najpewniej tożsamy z lutnistą znanym w następnej dekadzie ze swej działalności wykonawczej i kompozytorskiej w Bolonii, Giovanni Bernardi, później śpiewak w kapeli cesarskiej w Wiedniu, Alessandro Paradisi, śpiewak Domenico Gelsomini, wspominany już Giovanni Marco Materanus, Marco Scacchi, Zygmunt Patart i liczni inni (Przybyszewska-Jarmińska 1999, 2007, 2011²).

Wielu muzyków cudzoziemskich osiadło w Rzeczypospolitej na stałe. Do nich należał maestro di cappella Asprilio Pacelli, który mieszkał w Polsce dwadzieścia lat, zmarł w Warszawie i został pochowany w kolegiacie Św. Jana Chrzciciela, gdzie do II wojny światowej znajdował się jego – ufundowany przez Zygmunta III – nagrobek (dzięki zdjęciom popiersia Pacellego umieszczonego w tym nagrobku znamy dziś, co jest w przypadku kapelistów Wazów ogromnie rzadkie, jego podobiznę). Niektórzy przyjezdni kapeliści ulegli polonizacji wchodząc w związki małżeńskie, przyjmując obywatelstwo warszawskie, nabywając dobra ziemskie. Taki był los wspomnianego Włocha-rzymianina, Vincenzo Giglego (Liliusa), który przybył do Polski via Graz nie później niż w 1596 roku, a należał do kapeli królewskiej jeszcze w latach 30. XVII wieku. Jego syn Francesco Gigli, wykształcony zapewne na dworze Zygmunta III, ale także w Rzymie (uczył się tam u Girolamo Frescobaldiego), który od 1630 roku był kapelmistrzem kapeli katedralnej na Wawelu, uznawany jest w literaturze muzykologicznej za muzyka polskiego i określany jako Franciszek Lilius. (W Rzeczypospolitej działali także inni przedstawiciele rodziny Liliusów, których stopień pokrewieństwa z Vincenzo nie jest pewny. Byli to: organmistrz Szymon – osiadły w Kazimierzu nad Wisłą „sługa królewski” i Jan, kapelmistrz katedry włocławskiej). Ponad 30 lat przebywał na dworze wspomniany Jacopo Abbiati z Reggio (określany często w źródłach jako Radzianus lub Radzian), zmarły w 1634 roku. Spośród muzyków włoskich przez niemal całe dorosłe życie przebywali w Polsce także: Marco Scacchi, Giovanni Maria Brancarini, Baldassare Ferri, Giovanni Battista Jacobelli, Lodovico Fantoni i Giovanni Battista Gisleni (trzej ostatni pełnili na dworze także funkcje nie związane z kapelą), Giovanni Marco Materanus i prawdopodobnie jego syn – Zygmunt Materanus, Alessandro Paradisi, Zygmunt Patart oraz Giovanni Maria Scalona. Obok Włochów na warszawskim dworze zasymilowali się również muzycy pochodzenia niemieckiego, jak Erard Leslau czy Jan Gomer, ławnik warszawski związany z kapelą ponad 40 lat, oraz przybysze z północnych (Prusy Królewskie) i wschodnich rejonów Rzeczypospolitej. Długim stażem w zespole królewskim legitymowali się na przykład, działający w kapeli Władysława IV i Jana Kazimierza, Jan Krzysztof Schmidt z Lubawy w województwie chełmińskim, Kaspar Förster mł. z Gdańska, Jan Bischoff z Olsztyna i Piotr Elert z Fromborka, ale także Hieronim Cesari ze Lwowa i Adam Gobiata z powiatu grodzieńskiego.

Jak wspominano, nie zawsze starania polskich królów o pozyskanie interesujących ich muzyków kończyły się sukcesem. Wiadomo na przykład, że próbowano skłonić do przyjazdu do Polski największego włoskiego mistrza epoki – Claudia Monteverdiego, ale niestety bezskutecznie. Królewiczowi Władysławowi nie udało się podczas podróży po Europie w latach 1624-1625 zaangażować do ojcowskiej kapeli najsłynniejszej śpiewaczki włoskiej, Andreany (Adriany) Basile-Baroni. Dzięki gestowi kardynała Francesco Barberiniego, nepota papieża Urbana VIII, na warszawski dwór przybył natomiast, ok. 1625 roku, młody kastrat Baldassare Ferri – przez wiele lat najwyżej ceniony śpiewak polskich królów, czołowy wykonawca drammi per musica w teatrze władysławowskim, oklaskiwany na dworze królowej szwedzkiej Krystyny w Sztokholmie, a od 1655 roku na dworze cesarskim w Wiedniu. Słynnego „Balcerka” uwiecznił w swoich Satyrach Krzysztof Opaliński, a Adam Jarzębski w Gościńcu abo krótkim opisaniu Warszawy. W Rzymie lub we Florencji zetknął się królewicz Władysław po raz pierwszy z Virgilio Puccitellim, który najprawdopodobniej ok. roku 1628 lub 1629 został członkiem kapeli Zygmunta III, przypuszczalnie jako kastrat, a w 1634 roku, już za panowania Władysława, awansował na stanowisko sekretarza królewskiego i zasłynął jako librecista teatru władysławowskiego.

Jak widać, w ostatnich latach życia Zygmunta III Władysław miał wiele do powiedzenia przy zmianach personalnych wprowadzanych w zespole ojca. Po objęciu tronu dokonał w kapeli dalszych przeobrażeń sprowadzając z Italii lub dworów austriackich przede wszystkim śpiewaków, którzy byli zdolni do realizacji jego planów operowych. Wśród zatrudnionych wówczas wokalistów mogli być m.in.: Lodovico Fantoni, pozyskany z kapeli wdowy po arcyksięciu Leopoldzie z Innsbrucka Vincenzo Scapitta, Francesco Basile, Giovanni Maria Scalona, Pietro i Francesco Coppola. W związku z uroczystościami ślubnymi Władysława IV i arcyksiężniczki austriackiej Cecylii Renaty w 1637 roku przybyły z Wiednia do Warszawy słynne śpiewaczki włoskie, siostra Andreany Basile-Baroni, Margherita Basile-Cattanea oraz Lucia Rubini. Cattanea na polskim dworze pozostała jeszcze przez kilka miesięcy następnego roku, występując w wystawianych wówczas muzycznych utworach scenicznych. Rubini prawdopodobnie wkrótce po uroczystościach wróciła na dwór cesarski, a niedługo potem zmarła. Wesele królewskie było również powodem sprowadzenia na dwór Władysława IV kształcącego się w Rzymie, pod okiem Giacoma Carissimiego w jezuickim Collegium Germanicum, obdarzonego ogromną skalą głosu Kaspara Förstera mł., syna noszącego to samo imię księgarza i kapelmistrza w kościele Mariackim w Gdańsku. Z czasem Förster młodszy zasłynął także jako kompozytor.

Zakrojoną na dużą skalę akcję angażowania we Włoszech muzyków do zespołu królewskiego przeprowadził w latach 1638-1639 Virgilio Puccitelli, który kilku śpiewaków pozyskał w wiodącym wówczas ośrodku operowym – w Wenecji. Być może w związku z jego staraniami do Warszawy przybyli na przykład śpiewacy określani jako castratino da Perugia i castratino da Sanseverino, a także inni muzycy, których nazwiska znane są dopiero z 1643 roku, z Xenia Apollinea, wspominanego już dodatku do Cribrum musicum Marco Scacchiego. W zbiorze tym zawarto krótkie przykłady znajomości sztuki kontrapunktu przez 50 muzyków, uważanych w dawniejszej literaturze muzykologicznej za kapelistów Władysława IV w roku wydania publikacji. Wydaje się jednak, że w rzeczywistości zespół królewski był nieco mniejszy i obejmował – jak domniemuje Anna Szweykowska (1997) – około 40 muzyków. Z pozostałych dziesięciu część mogła mieć jakieś związki z dworem Władysława w okresie nieco wcześniejszym, a część zapewne należała do zespołów innych członków rodziny Wazów – zwłaszcza Karola Ferdynanda – lub magnatów pozostających w bliskich kontaktach z królem – na przykład Adama Kazanowskiego. W 1643 roku kolejnych wirtuozów przywiózł do Warszawy z Italii teorbista i architekt królewski Giovanni Battista Gisleni, a w roku następnym miał też werbować muzyków Kaspar Förster mł., który w tym celu został wysłany przez króla do Włoch. W sumie za Władysława IV w zespole królewskim krócej lub dłużej działało – według aktualnego stanu badań – ponad 90 muzyków (oprócz trębaczy i doboszy reprezentacyjnych), a kapela liczyła zapewne ok. 40 dorosłych członków. W tej grupie oprócz wybitnych muzyków włoskich znajdowali się też wirtuozi innych nacji, na przykład opiewany przez poetów francuski lutnista Antoine Gallot d’Angers, ożeniony z Polką Katarzyną Korzeniowską w 1645 i zmarły dwa lata później w Wilnie, muzyk znany również jako kompozytor (nie są natomiast wyjaśnione związki z Polską kolejnego lutnisty o tym nazwisku, działającego w II połowie XVII wieku, głównie w Paryżu, Pierre’a Gallot d’Angers, który udzielał lekcji hrabiemu Wodzickiemu i miał wpływ na zawartość rękopiśmiennej tzw. tabulatury Wodzickich z przełomu XVII i XVIII wieku, znajdującej się obecnie w bibliotece w Lublinie).

Coraz większym uznaniem cieszyli się też muzycy, zwłaszcza instrumentaliści, polscy. Wśród tych, którzy zyskali największą sławę, był noszący tytuł budowniczego królewskiego Adam Jarzębski z Warki (zm. 1648/49), w młodości muzyk elektora brandenburskiego Jana Zygmunta, po podróży do Włoch osiadły w Warszawie jako skrzypek w zespole Zygmunta III, czynny także za Władysława IV, autor słynnych Canzoni e concerti na instrumentalny zespół kameralny, szczątkowo zachowanej muzyki wokalnej oraz przywoływanego już rymowanego opisu Warszawy. Dłużej od niego działał w kapeli Grzegorz Gabriel Graniczny (ostatnie wiadomości o nim pochodzą z 1654 roku), sztorcista znany jako nauczyciel chłopców należących do kapeli. Z Granicznym przez dziesięciolecia współdziałał w kapeli wykształcony w Rzymie kornecista Jerzy Szymonowicz z Rymanowa (zm. 1652 lub później), również zajmujący się kształceniem swoich następców. Sławę kompozytora, nie tylko w Rzeczypospolitej, ale także w krajach niemieckich, w Danii, na Morawach, w Górnych Węgrzech (dzisiaj Słowacja), na Ukrainie i w Rosji, zdobył Marcin Mielczewski (zm. 1651), który z królewską kapelą związany był co najmniej od 1632 roku, a od przełomu 1644 i 1645 roku do śmierci pełnił funkcję kapelmistrza zespołu królewicza Karola Ferdynanda Wazy, biskupa wrocławskiego i płockiego. Jako twórcy kompozycji muzycznych, przede wszystkim religijnych, zasłynęli także Bartłomiej Pękiel (zm. w 1666, organista, w kapeli co najmniej od 1632 roku, od 1649 roku de facto, a najpóźniej od 1653 roku de iure maestro di capella króla Jana Kazimierza, zaś od 1658 roku kapelmistrz wokalno-instrumentalnego zespołu katedry wawelskiej) oraz Jacek Różycki (zm. 1703, następca Pękiela na stanowisku królewskiego maestro di cappella, kiedy doszło do ponownego, po przerwie spowodowanej „potopem” szwedzkim, zebrania zespołu). Wśród dłużej związanych z kapelą królewską polskich instrumentalistów byli także: organista Samuel Stokrocki (w zespole od 1628 do 1651 roku lub dłużej), grający na lirze i wioli Maciej Szuflic (jego działalność na dworze potwierdzona jest w latach 1624-1653), wiolista Walentyn Kołakowski (ok. 1625 do 1651 lub dłużej) i teorbista Bartłomiej Wardyński (zm. 1651).

Niemal wszyscy wymienieni muzycy działający w kapeli Władysława IV pozostali w zespole także po jego śmierci (w 1648 roku), kiedy tron objął Jan Kazimierz. Z początkowego okresu panowania ostatniego Wazy na polskim tronie szczęśliwie zachowały się – wspominane już – listy wypłat dla kapelistów (za lata 1650-52), z których wiemy, że w tym czasie w zespole było 36 dorosłych muzyków, w tym tylko 8 „nowych”, tzn. nieznanych z Xenia Apollinea, ale prawdopodobnie w większości zatrudnionych na dworze jeszcze za życia zmarłego króla Władysława. Kapela składała się z pełniącego obowiązki kapelmistrza wicekapelmistrza, 12 wokalistów, 2 lutnistów, 8 skrzypków, 4 wiolistów, 3 puzonistów, 2 kornecistów, 4 lub 3 organistów. Ponadto w zespole było ok. 12 uczniów, jeden lub paru muzyków da camera oraz 18 muzyków reprezentacyjnych (głównie trębaczy oraz 3-4 doboszy). W porównaniu z początkiem stulecia odwróciły się proporcje, jeżeli chodzi o skład narodowościowy kapeli. Obecnie wynosiły one 2:1 dla muzyków miejscowych, którzy zdecydowanie dominowali liczebnie wśród instrumentalistów, podczas gdy Włosi stanowili znaczną większość w grupie wokalistów. Biorąc pod uwagę wysokość wynagrodzenia, poza wicekapelmistrzem, specjalnymi względami cieszyli się: tenor Francesco Basile, alt Kaspar Förster mł., który już w 1652 roku opuścił zespół (w późniejszych latach był kapelmistrzem królewskim w Danii oraz pełnił krótko analogiczną funkcję w kościele Mariackim w Gdańsku), soprany – Baldassare Ferri i Pietro Crati oraz instrumentaliści – wybitny skrzypek-wirtuoz Aldebrando Subissati i wiolista Piotr Elert, od dawna blisko związany z Janem Kazimierzem, z którym razem przebywał w Rzymie i we francuskim więzieniu, po czym należał do głównych organizatorów uwolnienia swego pana (posłużył się przy tym podstępem – w przebraniu wędrownego grajka dotarł do więzienia, gdzie przebywał królewicz, i odśpiewując mu sprytnie ułożoną piosenkę, przekazał informację o bliskim przyjeździe Krzysztofa Gosiewskiego, który ostatecznie doprowadził do uwolnienia z więźnia).

Po 1652 roku, z którego pochodzą ostatnie obecnie znane siedemnastowieczne listy wynagrodzeń muzyków, wiadomości o kapeli królewskiej stają się jeszcze bardziej skąpe i wyrywkowe. Wiadomo jednak, że już przed „potopem” zespół zaczął się zmniejszać. Na miejsce muzyków, którzy umierali lub opuszczali polski dwór, szukając pracy w innych kapelach w Rzeczypospolitej, w zespołach dworskich austriackich Habsburgów, książąt niemieckich czy na dworze króla Danii, nie sprowadzano muzyków z zagranicy. Historycy muzyki szukali wytłumaczenia takiego stanu rzeczy w problemach finansowych Jana Kazimierza (np. Poliński 1907) lub w jego mniejszym – w porównaniu z Władysławem IV – zainteresowaniu muzyką (Szweykowska – Szweykowscy 1997). Wydaje się, że znaczny „odpływ” muzyków z kapeli, jaki nastąpił już w 1652 roku, mógł być także spowodowany panującą w Rzeczypospolitej zarazą, jedną z najokropniejszych w XVII stuleciu. Pustoszyła ona kraj przez mniej więcej dwa lata, a w 1652 roku poważnie dotknęła dwór królewski. Nie sposób też zignorować faktu, że od śmierci Władysława Rzeczpospolita była w niemal ciągłych wojnach – z Kozakami, Moskwą, Tatarami. Jan Kazimierz wiele miesięcy spędzał w obozach wojskowych, a zagrożenie wojną odczuwali, co było w dziejach Państwa Polsko-Litewskiego rzadkie, nawet mieszkańcy centralnych regionów kraju. Taka sytuacja nie mogła sprzyjać zajmowaniu się kapelą, a muzyków skłaniała raczej do szukania pewniejszego zajęcia. Ostatecznym ciosem, który spowodował zawieszenie działalności kapeli na kilka lat, był najazd szwedzki. Muzycy opuścili Warszawę pośpiesznie, prawdopodobnie wraz z dworem królowej, już latem 1655 roku i udali się do Krakowa. Trudno dziś stwierdzić, ilu kapelistów towarzyszyło królewskiej parze w dalszej tułaczce na Śląsk. Wiadomo, że niektórzy z nich udali się do Wiednia, gdzie już jesienią 1655 roku kapelistą cesarskim został na przykład Baldassare Ferri, a jakiś czas prawdopodobnie spędził – jak już wspomniano – także Bartłomiej Pękiel.

Po „potopie” zespół królewski reaktywowano pod kierownictwem Jacka Różyckiego. Na warszawskim dworze skupili się ponownie w dużej liczbie muzycy od dawna związani z Wazami. Byli wśród nich Jan Bischoff, Antonio Farinacci, Giovanni Battista Gisleni (który być może ograniczył działalność do architektonicznej), Lodovico Fantoni i Giovanni Battista Jacobelli (którzy pozostawali w Rzeczypospolitej, ale oddali się karierze duchownej i dyplomatycznej), Giovanni Maria Scalona, Pietro Crati, Michał Haywarth, Jan Baltazar Karczewski, Michał Kobyłecki, Szymon Jarzębski, syn Adama Jarzębskiego, zapewne także Alessandro Paradisi i Zygmunt Materanus, organorum magister Andrzej Lochman z Wilna czy Bartolomeo Sisini, o którego działalności w zespole informacje pochodzą dopiero z lat 1659-1666. Kapelę królewską zasilili również muzycy niedawno zmarłego (w 1655 roku) Karola Ferdynanda. Wiadomo, że spośród kapelistów królewicza-biskupa na służbę u Jana Kazimierza przeszli: Aleksander Daszkowicz (Daszkowski) i Jacek Kluczewski oraz Hieronim Cesari, który niegdyś należał do zespołu Władysława IV. Pojawili się także muzycy dotąd nieznani, przede wszystkim pochodzenia polskiego. Większy stał się udział muzyków francuskich i silniejsze oddziaływanie francuskiego stylu muzycznego, zwłaszcza w balecie. Wydaje się, że kapela do końca rządów Jana Kazimierza nie osiągnęła poprzedniego stanu liczebności. Na pewno nie dorównywała zespołowi z pierwszej połowy XVII stulecia pod względem poziomu artystycznego.

O dworze Michała Korybuta Wiśniowieckiego wiadomo, że bawił się hucznie i modnie. Po latach dominacji wpływów muzyki francuskiej za czasów Ludwiki Marii, powróciło upodobanie do muzyki włoskiej. Tym razem, za sprawą królowej Eleonory, przenikała ona na jej dwór głównie za pośrednictwem wiedeńskim (matką polskiej królowej była cesarzowa-wdowa Eleonora Gonzaga). Włoscy wirtuozi z kapeli cesarskiej Leopolda I odwiedzili Rzeczpospolitą m.in. w 1670 roku, uświetniając uroczystości ślubne Wiśniowieckich, jakie odbyły się z końcem lutego w Częstochowie. Muzycy z Italii, jak skrzypek Antonio Farinacci (zm. 1671), znajdowali się też w stałym składzie kapeli Michała Korybuta. Z wyrywkowych danych wiemy również o działających w tym czasie muzykach innego pochodzenia.

Wyraźną zmianę w organizacji muzyki można zauważyć za panowania Jana III Sobieskiego, na którego dworze działały odrębne kapele włoska i francuska. Spośród muzyków włoskich szczególną rolę odegrał Viviano Agostini, tenor, kompozytor wystawianych na polskim dworze oper, a obok niego inni śpiewacy: Giovanni Battista i Pietro Benedetti, Francesco Michaeli, Michelangelo Stella, Jacopo Luparini i Jacopo Jacopetti, a także teorbista Francesco Arigoni, organista Orazio Pollarolo (ojcic słynnego kompozytora operowego Carla Francesco Pollarola) i jego uczeń Paris Francesco Alghisi (Bizzarini 2011) oraz skrzypek i lutnista Giovanni Battista Pascucci. (Wątpliwa jest obecność w tym czasie na królewskim dworze Giovanniego Battisty Lupariniego, prawodpodobnie instrumentalisty, znanego też jako kompozytor, którego działalność należałoby raczej wiązać z kapelą Augusta II). Do zespołu króla Jana należał też francuski organista François de Tilly oraz alzaccy oboiści Charles i Jean Baptiste Henrion. Spośród muzyków polskich w składzie zespołu znajdowali się, obok kapelmistrza Różyckiego, znani z twórczości kompozytorskiej Jan Krener i Jan Szpinek, jak również organista Piotr Kosmowski (także zajmujący się komponowaniem, nie wiadomo jednak na jakim etapie jego działalności na dworze – Kosmowski był już w zespole Michała Korybuta, a po śmierci Jana III Sobieskiego znalazł się także w kapeli Augusta II Sasa) oraz wioliści: Franciszek Gross, Andrzej Studzieński, Jan Baltazar i Aleksander Karczewscy, instrumentaliści nieustalonej dotąd specjalności Wojciech Chabuszewski, Adam Hebel, Wawrzyniec Rycerski czy Sebastian Rzepecki, nieznanego imienia Kotuliński oraz z pewnością wielu innych. Ponadto Sobieski zatrudniał instrumentalistów pochodzenia wschodniego – budzących szczególne zainteresowanie gości z Zachodu bandurzystów (z nazwiska znani są Wesołowski i Niecaj) oraz kapele janczarskie.

W ciągu całego XVII stulecia przez kapele prywatne polskich królów przewinęło się znacznie ponad 250 muzyków (nie licząc trębaczy, doboszów i kotlistów z osobnych zespołów reprezentacyjnych, złożonych zazwyczaj z kilkunastu muzyków, oraz muzyków pokojowych). Za rządów Zygmunta III kapela zdominowana była przez muzyków włoskich. Wraz z podnoszeniem się poziomu wykształcenia muzyków polskich proporcje liczbowe między kapelistami nacji włoskiej i polskiej zmieniały się na korzyść tych drugich. Za panowania Władysława IV muzycy włoscy jedynie nieznacznie górowali liczebnie nad polskimi, z tym, że nadal zdecydowanie dominowali oni w zespole śpiewaków. W drugiej połowie wieku tendencja ta utrzymuje się, przy czym równocześnie w zespole pojawia się coraz więcej muzyków innych nacji, przede wszystkim Francuzów i Niemców, którzy wcześniej reprezentowani byli w kapeli nielicznie, oraz – co stanowiło nowość – instrumentalistów kozackich i tureckich (lub stylizowanych na janczarów).

W tym czasie zmieniał się również skład kapel królewskich pod względem rodzajów wykorzystywanych instrumentów i ich proporcji liczbowych. Ogólną tendencją było stopniowe zwiększanie liczby skrzypiec kosztem wiol oraz ograniczanie różnorodności i liczby instrumentów dętych (w kapeli prywatnej, jako że w ciągle istniejącym zespole trębaczy występowały one w sile kilkunastu) ostatecznie do kilku puzonów, kornetów i fagotów. Zmiany te wiązały się z przemianami, jakie zachodziły w samej muzyce, której wykonanie w czasach Władysława IV i Jana Kazimierza wymagało najczęściej, nie licząc instrumentów klawiszowych, zespołu złożonego ze skrzypiec i violone lub teorby (w II połowie wieku także wiolonczeli), a rzadziej wiol, do którego dołączano chętnie puzony, niekiedy kornety i fagoty.

Wyposażanie muzyków w instrumenty odbywało się różnymi sposobami. Prawdopodobnie wielu muzyków przybywało do kapeli z własnymi instrumentami, które następnie – w razie potrzeby – były przez związanych z dworem królewskim lutników, organmistrzów czy rzemieślników wykształconych w produkcji i konserwacji instrumentów dętych reperowane. Z kasy królewskiej zakupywano też do instrumentów niezbędny asortyment, na przykład struny. Z rachunków królewskich wiadomo, że zakres usług królewskich organmistrzów (nierzadko będących równocześnie organistami) czy lutników był znaczny. Na przykład w końcu XVI i w XVII wieku w pracowni Kiejcherów wyrabiano i – z pewnością reperowano – zarówno instrumenty strunowe, jak dęte drewniane i blaszane. Wykorzystywano przy tym półprodukty sprowadzane z zagranicy lub pośredniczono w sprzedaży instrumentów importowanych. Z końca lat 20. zachowały się rachunki dworu królewskiego, z których dowiadujemy się, że organista Maciej remontował instrumenty smyczkowe, dostarczał do nich struny, a także zajmował się transportowaniem pozytywu. Z rachunków pochodzących z około połowy stulecia wiemy, że stałą, niezbyt wysoką pensję otrzymywał w kapeli lutnik ze słynnej rodziny lutniczej Dankwartów (z pewnością Jan). Prawdopodobnie był to ryczałt za konserwację instrumentów smyczkowych w kapeli. Ponadto dostawał okazjonalnie wyższe wynagrodzenia, za dostarczane skrzypce czy wiole. W tym samym czasie funkcję konserwatora instrumentów klawiszowych pełnił Andrzej Lochman, ale i w tym przypadku można przypuszczać, że zakres działań nie ograniczał się do konserwacji i reperacji.

Posiadanie dobrych instrumentów w oczywisty sposób musiało interesować samych muzyków. Niektórzy z nich wręcz zajmowali się kolekcjonerstwem, jak Grzegorz Gabriel Graniczny, sztorcista w kapeli królewskiej, który zgromadzony przez siebie zbiór zapisał w testamencie kapeli na Jasnej Górze. Jako osoby najlepiej zorientowane w potrzebach muzycy byli też organizatorami zakupu lub poszukiwali fachowców, którzy mogli instrumenty wykonać czy wyremontować. Świadectwem zaangażowania w takie działania organisty Władysława IV Wazy, Bartłomieja Pękiela jest list biskupa włocławskiego Mikołaja Wojciecha Gniewosza z 10 sierpnia 1643 roku do króla, z którego wynika, że organista mając zgodę monarchy zlecił wykonanie instrumentów dla kapeli królewskiej, ale nie otrzymał środków na zapłacenie za zrealizowane już zamówienie. Biskup wstawiał się za muzykiem, aby król zechciał wypłacić mu należne pieniądze. Jaki był efekt tego wstawiennictwa, niestety nie wiadomo, ale można mieć pewność, że na dworach polskich Wazów, gdzie nie szczędzono pieniędzy na dobrą muzykę, instrumenty były sprawne i dobrej jakości.

Koszty utrzymania zespołów

Utrzymywanie zespołów złożonych z dobrze wykształconych, w dużej części zagranicznych – zwłaszcza włoskich – muzyków wymagało ponoszenia znacznych kosztów. Goszczący w Rzeczypospolitej obcokrajowcy z jednej strony zachwycali się poziomem wykonywanej na dworach Wazów muzyki, z drugiej jednak uważali, że wydatki związane z utrzymywaniem zespołów muzycznych są nadmierne. W wypadku kapeli królewskiej Zygmunta III sprawę tę podniósł już w początkowym okresie reorganizacji zespołu nuncjusz Germanico Malaspina. Jego zdaniem pieniądze wydane na zatrudnienie grupy włoskich muzyków można było lepiej spożytkować, na przykład na działania mające na celu rekatolizację Szwecji. W czasach Władysława IV zachwytom Francuzów przybyłych wraz z jego drugą żoną, Ludwiką Marią – Jeana de Laboureura i Pierre’a Des Noyersa, którzy uważali polską kapelę królewską za jedną z najlepszych w Europie czy na świecie, towarzyszyła świadomość kosztu organizowanych na dworze Władysława imprez (zwłaszcza wystawiania drammi per musica). Po dłuższym pobycie w Rzeczypospolitej, już za czasów Jana Kazimierza i po najeździe szwedzkim, Des Noyers wielokrotnie wyrażał przekonanie, że to polskie zamiłowanie do muzyki, tańca i ucztowania jest nie tylko zbyt kosztowne, ale i może być zgubne.

Z całą pewnością wysoka gaża stanowiła główny argument, jakim posługiwali się wysłannicy króla Zygmunta III, gdy starali się pozyskać uznanych włoskich muzyków do polskiej kapeli. Każdy z grupy muzyków udających się do Rzeczypospolitej w lutym 1595 roku miał otrzymywać 300 skudów rocznie, a Annibale Stabile ponad trzy razy więcej (Przybyszewska-Jarmińska 2001). O wynagrodzeniu rzędu tysiąca a nawet półtora tysiąca skudów rocznie mówiło się w przypadku Marenzia. Nie wiadomo ile, ale z pewnością niemało otrzymywali też kolejni kapelmistrzowie – Giulio Cesare Gabussi oraz Asprilio Pacelli, o którym wiadomo, że stać go było na pożyczanie znacznych sum przebywającym w Polsce Włochom, a także, iż zgodnie z testamentem po jego śmierci złoty kielich miała otrzymać rzymska Cappella Giulia. Nieznane są również wysokości podstawowego uposażenia Giovanniego Francesco Aneria i Marco Scacchiego, który jednak w ostatnim okresie pobytu w Rzeczypospolitej musiał otrzymywać więcej niż 3 tys. florenów rocznie, skoro 1500 florenów za półrocze dostawał zastępujący go wicekapelmistrz. Uposażenia wybitnych muzyków na dworach Wazów z całą pewnością kilkakrotnie przekraczały te, jakie mogli oni uzyskać w kapelach włoskich.

Jeżeli chodzi o wiek XVII, z okresu panowania Wazów w Rzeczypospolitej znamy obecnie źródła informujące o stałych kosztach utrzymania zespołów królewskich (bez dodatkowych sum wypłacanych muzykom i ich rodzinom „z łaski króla”, wydatków na zakup i remont instrumentów, przepisywanie nut itp.) z roku 1601 – nieco ponad 12 tys. fl. (Szweykowska 1968²), z lat 1627-1629, kiedy rocznie skarb królewski wypłacał na potrzeby zespołu muzycznego ok. 22-23 tys. fl. (Przybyszewska-Jarmińska 1999), początku lat czterdziestych, gdy suma wydatków stałych na kapelę ustabilizowała się na poziomie nieco przekraczającym 40 tys. fl., by w drugiej połowie tej dekady jeszcze trochę wzrosnąć – do 46 tys. rocznie – i bezpośrednio przed śmiercią Władysława IV powrócić do sumy ok. 40-42 tys. fl. rocznie (Filipczak-Kocur 2003). Tę ostatnią, przybliżoną wysokość wydatków poświadczają zachowane rachunki już z okresu, który nastąpił bezpośrednio po śmierci króla Władysława (za drugie półrocze 1648 roku i pierwsze półrocze roku następnego skarb królewski Jana Kazimierza wypłacił na „muzykę” łącznie niemal 42 i pół tys. fl.). Warto dodać, że wzrost wyskości sum wydawanych ze skarbca królewskiego na utrzymanie kapeli w znacznej mierze wynikał ze znacznej inflacji, jaka dotknęła Rzeczpospolitą za panowania Zygmunta III i Władysława IV.

Korzystając z jedynego zachowanego z czasów panowania obu synów Zygmunta III źródła zawierającego imienne wypłaty wynagrodzeń kapelistów (chodzi o rachunki kapeli Jana Kazimierza za lata 1650-51 i wypłaty dla muzyków reprezentacyjnych z lat 1650-53), można stwierdzić, że najwyżej cenieni śpiewacy – oraz, jako wyjątek, wirtuoz skrzypiec Aldebrando Subissati – dostawali wówczas po ok. 1,5 tys. fl. rocznie. Sprawdzeni muzycy z podstawowego składu musieli się zadowolić sumą 500-600 fl. (śpiewacy i lutniści otrzymywali nieco więcej). Pozycja materialna kapelistów królewskich, zwłaszcza tych najwybitniejszych, była stosunkowo wysoka i nierzadko umożliwiała osiągnięcie znacznego awansu społecznego. Obok stałej pensji muzycy mogli otrzymywać przynoszące zyski przywileje i nadania oraz okolicznościowe prezenty w różnych formach.

Duchowni członkowie zespołu znajdowali dodatkowe dochody z przyznawanych im prebend, choć ten sposób wynagradzania muzyków, co prawda korzystny dla królewskiej kasy, nie zawsze był dobrze przyjmowany przez hierarchię kościelną, powodując niekiedy poważne i długotrwałe konflikty. I tak na przykład pełniący w latach 20. funkcję królewskiego maestro di cappella Giovanni Francesco Anerio na życzenie króla Zygmunta III Wazy został plebanem parafii w Broku w biskupstwie płockim. Prebenda ta przynosiła mu niewielkie dochody, ale Anerio nie wypełniał żadnych obowiązków związanych ze sprawowaną formalnie funkcją. Nie mógł ich zresztą wypełniać, ponieważ nie mieszkał w swojej parafii i nie znał języka polskiego. W tej sytuacji biskup płocki Stanisław Łubieński starał się skłonić kapelmistrza do zrezygnowania z prebendy. Zabiegał o to, ostatecznie z pozytywnym rezultatem, przez kilka lat, odwołując się do króla, królewicza Władysława, nuncjusza papieskiego Antonia Santa Croce i kardynała protektora Polski w Rzymie.

Znacznie pewniejszym zabezpieczeniem dla muzyków były dożywotnie pensje przyznawane przez króla ze wskazaniem konkretnego źródła przychodu, takie jak 500 florenów rocznie wyznaczone kapelmistrzowi Marco Scacchiemu w 1633 roku przez Władysława Wazę z cła portu gdańskiego czy kastratowi Baldassare Ferriemu, wypłacane zgodnie z przywilejem tego króla, potwierdzonym przez Jana Kazimierza, co dokumentuje zapis w Metryce Litewskiej, z podatku płaconego przez Żydów, „200 czerwonych zł do żywota jego”. Stosunkowo najczęściej w zachowanych archiwaliach wspomina się o pensjach, jakie muzycy królewscy otrzymywali z żup wielickich. Inną stosowaną formą gratyfikacji było przyznawanie muzykom majątków, takich jak nadana Bartłomiejowi Pękielowi obejmująca „włok ośm” (ok. 140 ha) posiadłość w Ujazdowie, lub placów w Warszawie pod budowę domów – taki otrzymał m.in. kapelmistrz Marco Scacchi, którego dworek opisał w Gościńcu Adam Jarzębski. O tym, że muzykom królewskim powodziło się całkiem nieźle, świadczy fakt, iż wielu z nich zbudowało sobie lub nabyło domy w najbardziej prestiżowych punktach Warszawy. W Rynku Starego Miasta i jego okolicach, na Placu Zamkowym lub na Krakowskim Przedmieściu kamienice mieli na przykład: Jan Bischoff, Hieronim Cesari, Jan Gomer, Grzegorz Gabriel Graniczny, Giovanni Battista Jacobelli, Adam Jarzębski (właściciel aż trzech kamienic), Jan Baltazar Karczewski, Michał Kobyłecki, Walentyn Kołakowski, Erard Leslau (jeden z jego trzech domów uwiecznił w Gościńcu Adam Jarzębski), Jan Krzysztof Schmidt, Jerzy Szymonowicz, Bartłomiej Wardyński i Grzegorz Zawadzki. Muzycy, którzy nie posiadali własnych domów w części mieszkali na zamku, w części zaś wynajmowali kwatery „na mieście”, których koszty – jak pokazują roszczenia Giovanniego Battisty Gisleniego wobec skarbu królewskiego po śmierci Władysława IV – miały być pokrywane z kasy króla.

Dodatkowym obciążeniem dla monarchy były koszty utrzymania i nauki uczniów, zapewnienie muzykom „barwy”, zakup instrumentów i akcesoriów do nich (np. strun), wydań nutowych oraz papieru na sporządzane partytury i głosy, a także niezbędne w kapeli świece, remonty i transport instrumentów (zwłaszcza często wzmiankowanych w źródłach pozytywów), transport kapelistów, zapomogi dla muzyków chorych, pomoc rodzinom po zmarłych członkach kapeli, opłacanie kosztów pogrzebów zmarłych muzyków, odprawy w przypadku opuszczania zespołu lub czasowego wyjazdu muzyka (zwłaszcza Włochów) oraz okazjonalne wypłaty o charakterze premii i prezenty.

Niektórzy muzycy zatrudniani byli przez królów także w innym charakterze. Kilku muzyków z Italii poza działalnością w kapeli pełniło obowiązki sekretarzy królewskich do prowadzenia korespondencji w języku włoskim. Taką funkcję powierzył Władysław, wkrótce po objęciu tronu, Virgilio Puccitellemu – śpiewakowi, który kilka lat później został głównym librecistą królewskiego teatru. To samo stanowisko w latach czterdziestych piastował inny włoski śpiewak, Lodovico Fantoni, mianowany także królewskim kapelanem, z czasem kustoszem warszawskim i wreszcie kanonikiem warmińskim. Giovanni Battista Gisleni, wymieniony w rachunkach z czasów Jana Kazimierza wśród kapelistów królewskich, jako teorbista z gażą 450 florenów za półrocze, sam siebie uważał przede wszystkim za architekta królewskiego (zatrudnianego m.in. przy budowaniu dekoracji do drammi per musica oraz uroczystości pogrzebowych Wazów) i rzeźbiarza, o czym najlepiej świadczy fakt, że na epitafium należącym do zbudowanego – jeszcze za życia Gisleniego – według własnego projektu nagrobka, znajdującego się w rzymskim kościele Santa Maria del Popolo, wymieniając swoje osiągnięcia w tych dziedzinach nie wspomniał nawet, że posiada muzyczne kwalifikacje. Z kolei polski, bardzo zasłużony muzyk, Adam Jarzębski uzyskał tytuł budowniczego królewskiego, który zobowiązywał go do prac organizacyjnych związanych z przebudową pałacu ujazdowskiego. Można z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że wyjątkowo duże wierzytelności, jakie Adam Jarzębski, a także Lodovico Fantoni mieli w skarbie królewskim po śmierci, odpowiednio, Władysława IV i Jana Kazimierza stanowiły w głównej mierze wynik ich działalności pozamuzycznej.

Co najmniej w wypadku dwóch włoskich muzyków można mieć pewność, że śpiewając na polskim dworze królewskim otrzymywali wynagrodzenie nie tylko od miejscowego monarchy, ale także od swoich włoskich zwierzchników. Chodzi o agenta wielkiego księcia Toskanii Ferdynanda Medici, Alessandra Cilli, tenora przebywającego w Rzeczypospolitej, według własnej deklaracji, w latach 1595-1617, a także innego śpiewaka królewskiego, Domenico Gelsominiego, działającego w Rzeczypospolitej w latach 20. XVII wieku. Z kolei inni muzycy włoscy związani z zespołem króla Polski stali się z czasem jego agentami do spraw politycznych w innych krajach. Tak przebiegała kariera Antonia Taroniego, w pierwszej dekadzie XVII wieku śpiewaka (alcisty) na dworze Zygmunta III, w dwóch następnych dziesięcioleciach wysyłanego do Italii w ważnych sprawach politycznych oraz w celu werbowania muzyków do królewskiej kapeli (zmarłego w trakcie wypełniania zleceń króla Polski, w Mediolanie w 1628 roku). Podobnie Angelo Simonelli, organista i nauczyciel królewiczów za czasów Zygmunta III, w okresie panowania Władysława IV i Jana Kazimierza, był agentem królów Polski przy dworze cesarskim w Wiedniu.

Poza środkami pieniężnymi wielu muzyków królewskich korzystało z rozmaitych innych form dodatkowej gratyfikacji. Z akt Metryki Koronnej wiadomo na przykład o licznych źródłach dochodów Vincenzo Liliusa, któremu król Zygmunt wielokrotnie pozwalał korzystać z kaduków, a także przyznawał mu niemałe sumy z różnych dochodów królewskich (z arendy z ceł koronnych, z żupy zakroczymskiej itp.). Zdarzało się jednak, przede wszystkim za czasów Władysława IV i Jana Kazimierza, że zobowiązania finansowe monarchy wobec muzyków przekraczały możliwości królewskiej kasy. Król stawał się dłużnikiem swoich dworzan. Wyegzekwowanie nawet oczywistej należności bywało trudne.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

b) Kapele i muzycy na dworach magnackich

Dwory magnatów świeckich

Dostępne w wersji pełnej

Dwory magnatów duchownych

Dostępne w wersji pełnej

2. Muzycy w ośrodkach kultu religijnego

a) Katedry, kolegiaty i inne katolickie kościoły diecezjalne

Dostępne w wersji pełnej

b) Przyklasztorne ośrodki życia muzycznego

Dostępne w wersji pełnej

c) Świątynie protestanckie, prawosławne i unickie, ormiańskie i żydowskie

Dostępne w wersji pełnej

3. Muzyka miejska (zespoły utrzymywane przez władze miast, organizacje zawodowe muzyków)

Dostępne w wersji pełnej

4. Muzycy wędrowni i muzyka wiejska

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

II. NAUKA MUZYKI W SZKOŁACH OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH I WYŻSZYCH UCZELNIACH, ZAWODOWE KSZTAŁCENIE MUZYCZNE

1. Szkoły przykościelne różnych wyznań, bursy muzyczne przy kolegiach jezuickich, kolegia pijarów

Dostępne w wersji pełnej

2. Gimnazja

Dostępne w wersji pełnej

3. Wyższe uczelnie

Dostępne w wersji pełnej

4. Kapele dworskie i kościelne

Dostępne w wersji pełnej

5. Cechy miejskie

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

III. WYKONAWSTWO MUZYCZNE

1. Środki wykonawcze – głos ludzki, instrumentarium

Dostępne w wersji pełnej

2. Budownictwo instrumentów

Dostępne w wersji pełnej

3. Praktyka wykonawcza

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

IV. ŹRÓDŁA REPERTUARU MUZYCZNEGO I PIŚMIENNICTWA TEORETYCZNO-MUZYCZNEGO

1. Sposoby gromadzenia

a) Import nut i pism teoretyczno-muzycznych

Dostępne w wersji pełnej

b) Twórczość miejscowa

Dostępne w wersji pełnej

2. Formy przekazu

a) Druki i drukarstwo muzyczne w Rzeczypospolitej

Dostępne w wersji pełnej

b) Druki obce

Dostępne w wersji pełnej

c) Rękopisy

Dostępne w wersji pełnej

3. Stan i miejsca zachowania

a) Źródła znajdujące się w Polsce – główne kolekcje biblioteczne i źródła rozproszone

Druki

Dostępne w wersji pełnej

Rękopisy

Dostępne w wersji pełnej

b) Źródła znajdujące się za granicą – główne kolekcje biblioteczne i źródła rozproszone

Druki

Dostępne w wersji pełnej

Rękopisy

Dostępne w wersji pełnej

c) Zachowane utwory z zaginionych źródeł

Dostępne w wersji pełnej

4. Informacje o repertuarze i pismach teoretyczno-muzycznych zaginionych

a) Katalogi i inwentarze muzykaliów

Dostępne w wersji pełnej

b) Wzmianki w literaturze pięknej i pisanych źródłach historycznych

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

TWÓRCZOŚĆ MUZYCZNA I TEORETYCZNO-MUZYCZNA W RZECZYPOSPOLITEJ W XVII WIEKU

I. MUZYKA WOKALNA I WOKALNO-INSTRUMENTALNA

1. Muzyka religijna

a) Msze

Msze w stile antico (jednochórowe i polichóralne a cappella lub z organami)

Dostępne w wersji pełnej

Msze koncertujące (jednochórowe i polichóralne wokalno-instrumentalne)

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

b) Motety w stile antico

Jednochórowe motety z repertuaru krakowskich rorantystów

Dostępne w wersji pełnej

Jednochórowe i polichóralne motety na dworze królewskim

Dostępne w wersji pełnej

Offertoria et Communiones totius anni Mikołaja Zieleńskiego oraz inne motety z elementami stile concertato

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

c) Koncerty kościelne, cykle Completorium i Vesperae

Koncerty polichóralne

Dostępne w wersji pełnej

Koncerty na jeden chór

Dostępne w wersji pełnej

Koncerty małogłosowe i solowe

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

d) Paradramatyczne i dramatyczne gatunki muzyki religijnej, muzyka w dramatach o treści religijnej

Dialogi religijne (dialoghi sacri) i oratoria

Dostępne w wersji pełnej

Drammi per musica o tematyce religijnej

Dostępne w wersji pełnej

Dialogi i dramaty szkolne, pasje i misteria

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

e) Pieśni religijne

Pieśni protestanckie

Dostępne w wersji pełnej

Pieśni rzymskokatolickie

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

f) Chorał rzymski

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

2. Muzyka świecka

a) Muzyka sceniczna

Utwory dramatyczne z muzyką

Dostępne w wersji pełnej

Dialoghi

Dostępne w wersji pełnej

Drammi per musica

Dostępne w wersji pełnej

Balety

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

b) Muzyka komnatowa

Madrygały

Dostępne w wersji pełnej

Chansons, inne pieśni wielogłosowe i arie

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

c) Muzyka popularna

Pieśni miłosne, biesiadne i obrzędowe

Dostępne w wersji pełnej

Pieśni rycerskie i historyczne

Dostępne w wersji pełnej

Pieśni łowieckie

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

II. MUZYKA INSTRUMENTALNA

1. Komnatowa i kościelna muzyka zespołowa

Dostępne w wersji pełnej

2. Muzyka organowa i na inne instrumenty klawiszowe

Dostępne w wersji pełnej

3. Muzyka lutniowa

Dostępne w wersji pełnej

4. „Tańce polskie”

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

III. PISMA TEORETYCZNO-MUZYCZNE

1. Marco Scacchiego polemika z Paulem Siefertem oraz klasyfikacja gatunków muzycznych

Dostępne w wersji pełnej

2. Łacińsko-niemiecko-, łacińsko- i polskojęzyczne podręczniki muzyczne wydane w Gdańsku i w Krakowie

Dostępne w wersji pełnej

3. Teoria muzyki w Akademii Krakowskiej

Dostępne w wersji pełnej

4. Problematyka muzyczna w pracach autorów związanych z instytucjami jezuickimi

Dostępne w wersji pełnej

5. Teoria muzyczna na Śląsku

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

IV. MIGRACJE MUZYKÓW ORAZ RECEPCJA POWSTAŁEJ W RZECZYPOSPOLITEJ TWÓRCZOŚCI MUZYCZNEJ I TEORETYCZNO-MUZYCZNEJ W EUROPIE

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

WYKAZ SKRÓTÓW

Dostępne w wersji pełnej

BIBLIOGRAFIA

I. EDYCJE I KATALOGI ŹRÓDEŁ

1. Nowe wydania źródłowo-krytyczne utworów muzycznych powstałych w Rzeczypospolitej lub z Rzecząpospolitą związanych

a) Korpusy repertuarowe

Antologie muzyki dawnej różnych gatunków obejmujące głównie lub między innymi muzykę schyłku XVI i XVII wieku

Dostępne w wersji pełnej

Zbiory autorskie

Dostępne w wersji pełnej

b) Poszczególne utwory autorskie oraz wybrane utwory anonimowe

Dostępne w wersji pełnej

2. Starodruki i nowe wydania tekstów literackich i teoretyczno-muzycznych

Dostępne w wersji pełnej

3. Wykazy, inwentarze i katalogi źródeł utworów muzycznych i prac teoretyczno-muzycznych

Dostępne w wersji pełnej

II. STUDIA I KOMPENDIA

Dostępne w wersji pełnej

SPIS ILUSTRACJI

Dostępne w wersji pełnej

SPIS PRZYKŁADÓW MUZYCZNYCH

Dostępne w wersji pełnej

AUDYCJE RADIOWE

Dostępne w wersji pełnej

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją Stefana Sutkowskiego

Tom III część 1

Barbara Przybyszewska-Jarmińska

BAROK 1595-1696

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury

Warszawa 2014

ISBN 978-83-63631-93-2

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

tel. 22 21 00 100

www.nck.pl

Cykl e-booków został stworzony w oparciu o HISTORIĘ MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego wydanej w wersji papierowej przez wydawnictwo Sutkowski Edition Warsaw.

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl