NARODOWE CENTRUM KULTURY

KULTURA WSPÓŁCZESNA

Nr 4 (50) 2006

koncepcja numeru

Anna Zeidler-Janiszewska

Warszawa 2006

Warszawa 2014 (wersja elektroniczna)

Udostępniono elektronicznie dzięki wsparciu Biblioteki Elbląskiej

RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca),

Przemysław Dulęba, Marian Grześczak,

Magdalena Kopczyńska,

Sław Krzemień-Ojak, Krzysztof Noworyta,

Stefan Starczewski, Roch Sulima

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Andrzej Gwóźdź (Redaktor naczelny),

Zina Jarmoszuk (zastępca Redaktora naczelnego),

Anna Wieczorek (Sekretarz redakcji)

ZESPÓŁ DORADCZY

Jerzy Kmita, Barbara Kotowa, Joanna

Kurczewska, Iwona Lorenc, Ewelina

Nurczyńska-Fidelska, Teresa Pękala, Ewa

Rewers, Zofia Rosińska-Zielińska, Jacek

Sójka, Jan Stęszewski, Andrzej Szpociński,

Grzegorz Sztabiński, Beata Szymańska-

Aleksandrowicz, Elżbieta Tarkowska,

Eugeniusz Wilk, Krystyna Wilkoszewska,

Anna Zadrożyńska-Barącz

Redakcja językowa i korekta

Hanna Wachnowska

Tłumaczenie:

Katarzyna Bojarska

Forum Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury

ISSN 2300-1704

Współpraca: Fundacja Kultury

Łamanie:

Zakłady Graficzne „Drukarz” Sp. z o.o. 33-100 Tarnów, ul. Brodzińskiego 1

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

www.nck.pl

numery archiwalne i prenumerata: ksiazki@nck.pl

Tekstów nie zamówionych redakcja nie zwraca.

Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

OBRAZY W NASZYM ŻYCIU

ANNA ZEIDLER-JANISZEWSKA

OBRAZY W NASZYM ŻYCIU - WPROWADZENIE

Kiedy w początkach lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia zaczęto szerzej mówić o zwrocie ikonicznym w humanistyce, podkreślano, że w obliczu niezwykłego rozrostu wizualnej sfery kultury (Mieczysław Porębski mówił swego czasu o ikonosferze) niezbędne jest wypracowanie względnie stabilnej i ogólnej koncepcji obrazu - takiej, która nie uprzywilejowywałaby jakiejś wybranej jego postaci, a pozwalając odróżnić obraz od innych „zdarzeń wizualnych”, oferowałaby zarazem zestaw narzędzi do ich krytycznej analizy. Intencje tego rodzaju przyświecały zarówno amerykańskim, jak i niemieckim projektodawcom i rzecznikom pictorial (iconic) turn, niezależnie od różnic w sposobach jego konkretyzacji¹. Jako paradoks czasów, w których żyjemy, określił Thomas W. J. Mitchell współobecność „idolatrii, ikonofilii, fetyszyzmu i ikonoklazmu”². Gotfried Boehm, który wyeksponował (przewidzianą już przez Baudelaire'a) krytyczną rolę wewnętrznego ikonoklazmu w dwudziestowiecznej sztuce, zwracał też uwagę na trudności, jakie dla projektowanej BiIdwissenschaft stwarza rozległa semantyka wiązana z terminem „obraz”, obejmująca wszak nie tylko jego odmiany „namalowane, pomyślane, wyśnione” , ale i fenomeny, takie jak metafory i gesty czy „lustro, echo i mimikrę”³, co na swój sposób uwzględnił Hans Belting, czyniąc przedmiotem Bild-Anthropologie zarówno obrazy „zewnętrzne” (zmaterializowane w jakimś innym niż ludzkie ciało medium), jak i „wewnętrzne” , zakotwiczone w ucieleśnionej pamięci czy w marzeniach sennych⁴. Tak szerokie ujęcie kategorii obrazu wciąga w obręb tworzącej się w ramach zwrotu ikonicznego BiIdwissenschaft wiele dyscyplin badawczych i to nie tylko humanistycznych. Wiele dyscyplin, a - być może - wszystkie? Przyglądając się procesowi „rozpełzania się” ideologii zwrotu ikonicznego w obszarze humanistyki, coraz łatwiej negatywnie rozstrzygnąć pytanie Gotfrieda Boehma: czy są w ogóle zdyscypliny, które w jakiś sposób z fenomenem obrazu nie graniczą? „Jeśli archeologia i historia sztuki reaktywowały swoje tradycje jako historyczne właśnie Bildwissenschaften, jeśli wiedza o filmie stawia po narracyjności na pierwszym planie obrazowość, jeśli filozofia eksponuje obrazowy wymiar refleksji, a literaturoznawstwo analizuje wzajemny stosunek pisma i obrazu, jeśli historia wymazała ze źródeł obrazowych odium ilustracyjności, jeśli historia wiedzy podkreśla niezbywalność jej wizualnego charakteru, a prawoznawstwo pracuje nad ikonologią prawa, jeśli w matematyce Bourbakiści przeciwko ikonoklazmowi wysuwają formułę Seeing ist believing, jeśli biologia, począwszy od Darwina, w pięknie widzi kryterium selekcji naturalnej, i jeśli na wszystkich polach nauk przyrodniczych analizuje się dziś wizualizacje komputerowe, są to znaki, że, jak w całej kulturze, także i w obszarze badawczym zachodzi głęboka zmiana”⁵. Literatura dotycząca tej zmiany już jest ogromna i rośnie w tempie przekraczającym możliwość jej opanowania. Zdawać by się więc mogło, że problematyka obrazu i obrazowania (podporządkowana niekiedy szerszej koncepcji „zdarzeń wizualnych” ) jeśli nie zastąpi, to przynajmniej zdominuje na długie lata obszar szeroko pojętego kulturoznawstwa, w którym mieszczą się wszak także - w myśl porządku, którego strzegł między innymi układ Biblioteki Warburga - pola badawcze związane ze słowem i działaniem. Pola te „zagospodarowane” zostały wcześniej w ramach zwrotu lingwistycznego i performatywnego i krzyżują się dzisiaj często z ciągle nieostro wydzielonym polem zwrotu ikonicznego. To właśnie owo krzyżowanie się wytwarza pożądaną nową kompleksowość wiedzy kulturoznawczej obejmującej swym zasięgiem zarówno przeszłość, jak i teraźniejsze kształty kultury. Warto jednak pamiętać, że wspomniany tu „porządek” modelowej Biblioteki przewidywał także „wiedzę o orientacji” . Czyż nie o nią upominali się projektodawcy zwrotu ikonicznego, a dziś Doris Bachmann-Medick, autorka wydanego w 2006 roku w Niemczech, znakomitego, moim zdaniem, podręcznika Cultural Turns. Neuorientierungen in der Kulturwissenschaften, pisząc, iż w takim zakresie, w jakim coraz mocniej eksplorowane są kulturowe kody widzenia i ich społeczne podłoże, wyjściowe pytanie o to, czym jest obraz, uzyskuje wreszcie szerszy kontekst kulturoznawczy, odnawiając zarazem problematykę krytyki reprezentacji?⁶. Omawiając widoczne już i możliwe przyszłe poznawczo-edukacyjne pożytki zwrotu ikonicznego, niemiecka autorka podkreśla nie tylko konieczność przekroczenia przez badaczy granic teoretycznych wyznaczonych przez medium obrazowe (a w związku z tym połączenie wspomnianego wyżej „krzyżowania pól” ze współpracą z rozwijaną niezależnie Medienwissenschaft), ale i konieczność pogłębiania analiz z zakresu polityki obrazu, połączonych z kształceniem kompetencji krytycznych. Słowem - problematyka otwarta przez zwrot ikoniczny nie może zamykać się jedynie w przestrzeniach teorii ani też w rekonstrukcjach historycznych. Inny niemiecki badacz - Willibald Sauerlander - podtrzymując przywołane tu wstępnie niepokoje Mitchella powiada, że choć można podziwiać rozmach podjętych w międzyczasie przedsięwzięć rekonstruujących rozwój obrazów od ich najwcześniejszych jaskiniowych postaci do form nowo-medialnych, dziś zdecydowanie potrzebujemy czegoś więcej, czegoś w duchu drugiego Oświecenia czy Nietzscheańskiej historii krytycznej „Czysto ilościowe rozszerzenie starego materiału starej historii sztuki o inne obrazy byłoby uśmiercające. Postulować trzeba krytyczną historię obrazu i mediów, która przypomina, że obrazy nie mniej niż słowa są problemem publicznej ogłady i dobrej komunikacji między członkami rozumnie myślącego społeczeństwa obywatelskiego”⁷. Dodajmy, że nici przewodnich dla takiej krytycznej refleksji dostarcza wiele dzisiejszych, operujących (często łącznie) różnymi mediami, praktyk artystycznych. Nie przypadkiem więc zamieszczonym w tym numerze „Kultury Współczesnej” tekstom o nachyleniu teoretycznym, eksplorującym różne aspekty problematyki wiązanej za zwrotem ikonicznym, towarzyszą analizy wybranych praktyk artystycznych, które czynią tak swój własny wymiar obrazowy, jak i kontekst medialny, w którym funkcjonują, przedmiotem krytycznej refleksji.

IMAGES IN OUR LIFE - INTRODUCTION

Our culture and practices related to it are subjected to processes of progressing visualisation, which is connected, among others, with the development of new technologies of visualisation. Such a diagnosis was a basis for the Visual/Pictorial/Turn in cultural studies understood in a broad sense. Numerous works from this field, however, point explicitly to the fact that this turn needs to meet with other turns in the humanities - such as, linguistic and textual, performative, spatial - if it attempts at some essential cognitive results. Regardless of the above, it is worth working on the generał concept of the image which would include its numerous variants, and, at the same time, point to its specificity in the context of the broader category of "visuals events".

ANNA ZEIDLER-JANISZEWSKA -
prof. dr hab., Instytut Kultury i Komunikowania Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie oraz Instytut Teorii Literatury, Teatru i Sztuk Audiowizualnych Uniwersytetu Łódzkiego.

¹ O różnicach tych pisałam szerzej w artykule „Visual Cultur Studies” czy antropologicznie zorientowana „Bildwissenschaft” ? O kierunkach zwrotu ikonicznego w naukach o kulturze, „Teksty Drugie” 2006 nr 4.

² T. W. J. Mitchell, Picture Theory. Essays on Verbal and Visual Representation, Chicago 1994, s. 15.

³ G. Boehm, Die Wiederkehr der Bilder, w: Was ist ein Bild?, Hrsg. G. Boehm, München 1994, s. 7.

⁴ H. Belting, Bild-Anthropologie. Entwürfe für eine Bildwissenschaft, München 2006.

⁵ H. Bredekamp, Drehmomente-Merkmale und Ansprüche des „iconicturns” , w: Iconic Turn. Die neue Macht der Bilder, Hrsg. Ch. Maar, H. Burda, Hamburg 2004, s. 16-17.

⁶ Przywołana książka D. Bachrnann-Medick ukazała się w serii encyklopedycznej wydawnictwa Rowohlt (Reibek bei Hamburg 2006)

⁷ W. Sauerländer, Iconic Turn? Eine Bitte um Ikonoklasmus, w: Iconic Turn. dz. cyt., s. 425.

CZĘŚĆ 1

ELŻBIETA ŁUBOWICZ

MIĘDZY PICTURE A IMAGE. OBRAZY W KULTURZE WSPÓŁCZESNEJ

Artykuł dostępny tylko w wersji drukowanej pisma.

ELŻBIETA ŁUBOWICZ -
krytyk sztuki, kurator wystaw artystycznych. Zajmuje się głównie fotografią jako sztuką. Współpracuje z pismem artystycznym „Format”, miesięcznikiem kulturalnym „Odra” , kwartalnikiem „Fotografia” . Jest członkiem zespołu redakcyjnego półrocznika „Imago” - wydawanego w Bratysławie anglojęzycznego pisma o fotografii. Współpracuje z redakcją Zeszytów Naukowo-Artystycznych „Dyskurs” , wydawanych przez Akademię Sztuk Pięknych we Wrocławiu. Jest współzałożycielką i członkiem Rady Programowej Międzynarodowego Forum Fotografii „Kwadrat” . Mieszka we Wrocławiu.