Bolesław Prus

W Warszawie. Wybór z "Kronik"

Tom 1
Wybór i wstęp: Samuel Sandler
Opracowanie: Agnieszka Bąbel i Agata Grabowska-Kuniczuk
Przypisy do tomu 1: Monika i Konrad Nicińscy

Fragment

Wstęp

I. LITERACKIE WALORY KRONIK

1. O edycji Kronik

Oddajemy do rąk czytelników drugi już wybór z Kronik Bolesława Prusa[1], należy się więc przypomnienie i wyjaśnienie celów tej edycji.

Kroniki, które Prus zaczął ogłaszać u progu dojrzałości, a pisał przez blisko cztery dziesięciolecia (prawie do końca życia), uznane zostały za ważną część jego twórczości. Cieszyły się ogromną popularnością, zwłaszcza te ukazujące się od 1875 roku pod tytułem Kroniki tygodniowe, najpierw w  „Kurierze Warszawskim”, potem w  „Kurierze Codziennym”, a w końcu – w istotnie zmienionej postaci – w  „Tygodniku Ilustrowanym”.

I czytelnicy, i badacze cenili je coraz bardziej nie tylko ze względu na walory literackie, ale i dlatego, że stawały się nieocenionym źródłem wiedzy o życiu społecznym drugiej połowy XIX wieku i początków XX wieku. Były też ważnym świadectwem ideologii pozytywizmu.

Już za życia pisarza pojawiły się głosy domagające się udostępnienia kronik w wydaniu książkowym jako nadzwyczajnego dzieła literacko-publicystycznego i źródła wiedzy o życiu materialnym i duchowym społeczeństwa polskiego. Krótko zaś po śmierci Prusa w 1912 roku w liberalno-postępowym dzienniku warszawskim „Nowa Gazeta”, gdzie redaktorem działu literackiego był znany krytyk Jan Lorentowicz, pisano: „Te więc Kroniki, na kilka tomów ich starczy, należy zgromadzić i wydawać jak najstaranniej, aby epopeję o trzech ostatnich dziesięcioleciach wieku dziewiętnastego pozostawić pokoleniom przyszłym w komplecie. [...] Zebranie tych Kronik będzie wdzięczną pracą obywatelską, a może i niezgorszą inicjatywą praktyczną dla wydawcy”[2]. Autor tej wypowiedzi do tego stopnia cenił dzieło Prusa, że posunął się do stwierdzenia, iż Lalka jest dopełnieniem wielkiej epopei Warszawy, jaką stanowią Kroniki.

Felietony te, mimo ich hybrydycznego charakteru dziennikarsko-literackiego, od dawna uznane zostały za jedno z najważniejszych dokonań Prusa, za integralną część jego twórczości pisarskiej. Na ich pełną edycję trzeba było jednak czekać przeszło pół wieku. Dotąd poprzestawano na mniej lub bardziej zadowalających wyborach.

Pomysł tego wyboru z Kronik Prusa zrodził się prawie pół wieku temu, kiedy ukazała się spora część pełnego dwudziestotomowego wydania felietonistyki pod nieocenioną redakcją profesora Zygmunta Szweykowskiego. Lektura kolejno ukazujących się tomów utwierdzała odbiorców w przekonaniu, że mają do czynienia z dziełem wyjątkowym. Zawierają one jednak spory balast zapisów ulotnych, przebrzmiałych, które pełniły doraźną funkcję informacyjną, a nierzadko ideową i wychowawczą, i choć do dziś interesują badaczy tamtej epoki, mniej zapewne ciekawią zwykłych czytelników. Dla nas, wydawców tego wyboru kronik, najistotniejsze jest stwierdzenie, że następujące po sobie tomy pełnego wydania zawierają bogate złoża tekstów wysokiej klasy artystycznej, że – krótko mówiąc – są w znacznej części oczywistymi dziełami sztuki literackiej. Czasem całe felietony-kroniki mają charakter utworów literackich, o wiele częściej ich większe lub mniejsze odcinki noszą wyraźne znamiona pisarskiego kunsztu. Od dawna wiedzieli o tym badacze, a o wiele wcześniej współcześni Prusowi czytelnicy. Byli tego świadomi również wydawcy wcześniejszych wyborów kronik, przede wszystkim Zygmunt Szweykowski, Józef Bachórz i Stanisław Fita.

Należy jednak podkreślić, że celem dotychczasowych edycji kronik było ukazanie raczej ich roli w kształtowaniu ideologii społecznej Prusa oraz obrazu rzeczywistości polskiej w drugiej połowie XIX wieku. Celem tej serii zapoczątkowanej publikacją kronik o literaturze i sztuce jest przedstawienie tekstów par excellence literackich, tekstów odznaczających się wyrazistymi i trwałymi walorami artystycznymi.

Kierując się tym kryterium, podzieliliśmy poszczególne części tematycznie, zauważyliśmy bowiem, że felietony Prusa (a przynajmniej większość z nich) mają pewne centra tematyczne, takie mianowicie jak sztuka i literatura, dziennikarstwo oraz życie codzienne Warszawy, które jest zresztą najrozleglejszym tematem utworów, zajmującym największe obszary felietonistyki Prusa. Pierwsza część wyboru zawierała teksty poświęcone literaturze i sztuce, tj. tematyce, której autor programowo nie nadawał priorytetowego znaczenia. Ta zaś część (seria) gromadzi felietony i ich fragmenty poświęcone szeroko pojętemu życiu codziennemu Warszawy na przestrzeni prawie czterech dziesięcioleci, to znaczy od początków lat siedemdziesiątych XIX wieku właściwie do przedproża pierwszej wojny światowej.

Można bez wahania stwierdzić, że prawie wszystkie kroniki są poniekąd „warszawskie” i że tytuł Kroniki warszawskie byłby może bardziej adekwatny niż tytuł głównego i najpopularniejszego zrębu Prusowskich felietonów – Kroniki tygodniowe[3]. Według obliczeń Józefa Bachórza, Prus jest autorem tysiąca pięćdziesięciu kronik, które nie zawsze były kronikami „tygodniowymi”, ale prawie zawsze „warszawskimi”. Istnieją rozliczne świadectwa, że utwory te były oczywiście czytane przez wielu czytelników spoza Warszawy i Królestwa Polskiego, w zaborze pruskim, gdzie rzadziej były przedrukowywane (z reguły zresztą bez pytania autora o zgodę) w polskich gazetach, ale dosyć często w zaborze austriackim, w gazetach lwowskich i krakowskich. Głównymi ich odbiorcami byli jednak mieszkańcy Warszawy i Królestwa Polskiego, dla których miasto to stanowiło swoiste centrum i stolicę. I to głównie do nich adresowane były te felietony, to o ich życiu i sprawach pisał autor. Nawet gdy sięgał do tematów odległych, nie zapominał, że pisze dla „ludności nadwiślańskiej”, jak niekiedy nazywał mieszkańców Warszawy i Królestwa, nie bez ironii i aluzji do ich doli polityczno-społecznej.

„Kurier Warszawski” i  „Kurier Codzienny” były wtedy najpopularniejszymi polskimi dziennikami, a  „Tygodnik Ilustrowany”, dokąd Prus przeniósł się ze swoimi Kronikami tygodniowymi wiosną 1905 roku, był najpoczytniejszym polskim tygodnikiem społeczno-literackim. Kiedy Prus zaczął na dobre pisywać swoje felietony-kroniki, drukował je w wielu innych pismach: w petersburskim „Kraju”, w warszawskim „Ateneum” i oczywiście w  „Nowinach”, których był krótko redaktorem. Ale najbardziej liczyły się kroniki zamieszczane w obu „Kurierach”; one bardzo wcześnie przyniosły mu szerokie uznanie i sławę, na długo przed napisaniem Lalki, wyprzedzając, a nawet przysłaniając jego osiągnięcia jako autora świetnych opowiadań i powieści.

Dla dopełnienia informacji o naszej serii dodajmy, że projektowane są jeszcze dwie kolejne części, a mianowicie wybór pod tytułem My, dziennikarze, zawierający teksty poświęcone prasie periodycznej, najważniejszemu za czasów Prusa medium rozpowszechniania informacji, opinii, wiedzy, oświaty i kultury. Autor kronik jako publicysta i pisarz czuł się głęboko związany z prasą i z dziennikarstwem, przede wszystkim warszawskim; dawał temu wszelaki wyraz w swojej felietonistyce. Drugi z przygotowanych tomów – „O wszystkich rzeczach i niektórych innych”[4] – ma być najobszerniejszy. Ukazuje niezwykle rozległy zakres zainteresowań Prusa i ogromne bogactwo jego sztuki pisarskiej. Jest to wybór tekstów najbardziej odzwierciadlających charakterystyczne cechy felietonu, gdyż zgodnie z tradycją gatunkową – felieton wyróżnia się często zasadą mieszania i wiązania ze sobą najrozmaitszych, bardzo niespójnych tematów i tonacji stylistycznych.

Ale nie będziemy się tu zajmować ogólnie niezwykle rozległą felietonistyką Prusa. Zainteresowanych wypada odesłać do licznych opracowań, m.in. Zygmunta Szweykowskiego, Stanisława Fity i Józefa Bachórza oraz do monografii Barbary Bobrowskiej[5]. Nieco uwagi poświęciliśmy temu tematowi także we wprowadzeniu do wyboru kronik o literaturze i sztuce. Tutaj zaś pragniemy rozważyć po pierwsze – pewne elementy literackiego charakteru znacznej części kronik; po drugie – krętą drogę Prusa do zostania felietonistą. Dzięki dominującej w kronikach tematyce warszawskiej i dzięki tej warszawskiej perspektywie w Lalce i w niektórych nowelach Prus został uznany za pisarza warszawskiego. Motywy i ujęcia obrazu tego miasta w utworach kronikarskich – od dawna określanych mianem swoistej epopei o Warszawie – będą stanowić trzeci wątek wprowadzenia.

2. O języku i stylu felietonistyki Prusa

W przekonaniu autora Lalki felietonistyka była hybrydycznym gatunkiem publicystyczno-literackim i mieściła w sobie zarówno możliwości prezentacji materiału literackiego, jak i dziennikarsko-publicystycznego. Oba jej aspekty stanowiły istotną motywację dla Prusa. Był pisarzem i ideologiem głoszącym pewien program rozwoju społecznego, określanego jako pozytywizm, którego rdzeniem była idea organicznego rozwoju społeczeństwa i jego postępu cywilizacyjnego. Wprawdzie nie lubił nazywać siebie pozytywistą, ale bez wahania i chętnie określał się niemal od początku mianem entuzjastycznego zwolennika „pracy organicznej”, która była głównym i nadrzędnym składnikiem programu społecznego pozytywistów warszawskich po powstaniu styczniowym i reformach uwłaszczeniowych. Z pewnymi modyfikacjami Prus pozostał wierny programowi „pracy organicznej” do końca życia.

Felietonista Prus starał się odgrywać zarówno swoją rolę ideologa-rzecznika „pracy organicznej” i propagatora postępu cywilizacyjnego, jak i orędownika rozwoju duchowego. Podejmował też starania, by felieton, jako medium komunikowania się z masowym – jak na owe czasy – czytelnikiem, miał szyk i styl utworu literackiego przy równoczesnym zachowaniu prostoty przekazu i jego oryginalności. Uważał literaturę za najdoskonalsze medium, adresowane do szerokiego kręgu czytelników, którzy byli odbiorcami jego felietonów w obu „Kurierach”. Sądził też, że felieton, który uprawiał, powinien być „literacką robotą”, jak to kiedyś nazwał. Wprowadzał zatem do swojej felietonistyki literaturę bardzo szerokim torem.

W XIX wieku felieton był otwarty na różnego rodzaju ingrediencje. We wczesnych utworach publicystycznych Prus włączał do ich zawartości wiersze humorystyczne i satyryczne, fragmenty prozy lirycznej, utwory narracyjne, o czym będzie jeszcze mowa nieco później. Felietony Prusa, a przede wszystkim Kroniki tygodniowe, odznaczały się tym, że były bardzo przystępne zarówno pod względem stylu, jak i zawartości treściowej, traktującej o sprawach bliskich życiu i doświadczeniom szerokich rzesz odbiorców. Ich przejrzystość była tak uderzająca, że stała się nieomal oczywistym wyróżnikiem Prusowskiej felietonistyki. „Jak gdyby prostota języka nie była zasadniczym warunkiem wszelkiej literackiej roboty” – podkreślał[6]. Te cechy stylu Prusa zachwycały Henryka Sienkiewicza, który krótko dzielił z nim rubrykę felietonu w  „Niwie”. Od początku bardzo wysoko oceniał on twórczość literacką i felietonistykę późniejszego autora Lalki. Już w 1881 roku stwierdził, że Prus jest autorem posiadającym „najwięcej prostoty ze wszystkich piszących”[7], mając na myśli, oczywiście, wszystkich ówczesnych autorów polskich. Opinię tę potwierdzili poźniejsi badacze twórczości Prusa[8].

Jak wiemy, pisarz ogromną wagę przywiązywał do doboru słów i wyrażeń. Rozróżniał wyrazy abstrakcyjne i konkretne; dla celów ekspresji literackiej zalecał sobie i innym posługiwanie się tą pierwszą kategorią. W swoich notatkach o kompozycji nakazywał: „Wyrazy ogólne przerabiać na konkretne, zdania ogólne na fakta realne”[9]. W innym brulionie notował: „Są wyrazy wesołe, smutne, obojętne, przyjemne, przykre, jasne, niejasne, nareszcie humorystyczne v. stojące między smutnymi a wesołymi, przykrymi a przyjemnymi, jasnymi a niejasnymi”[10].

Wielbiciel i rzecznik stylu odznaczającego się wyrazistością i konkretnością przedstawiania rzeczy, zjawisk i wydarzeń kilkakrotnie próbował to ująć w ramy gramatyczno-stylistyczne. Najpełniej chyba wyraził to w jednej ze swoich prac na temat etyki działania użytecznego: „W dobrym języku powinno być dużo rzeczowników konkretnych, takich jak kapelusz, słońce, chłop itd. Liczba czasowników powinna być mniejszą niż połowa rzeczowników, a przymiotniki winny stanowić trzecią lub czwartą część rzeczowników. Innymi słowy: na 100 wyrazów powinno być około 35 rzeczowników, około 15 słów, 10 przymiotników i – około (niestety!) 40 wyrazów beztreściowych tj. zaimków i części mowy nieodmiennych”[11].

Lingwiści i badacze stylu mają wiele powodów do kwestionowania tej formuły; przytoczyliśmy ją tu, aby wskazać, jakie były zainteresowania, a także poglądy Prusa w zakresie języka i stylu, który miał sprawiać wrażenie prostej i bezpośredniej ewokacji świata przedstawionego.

3. O obrazowaniu

Pisarz wierzył, że język, jego słownictwo i składnia pozwalają na kreowanie obrazów ewokujących rzeczywistość i że to jest najważniejszym zadaniem autora. Najczęściej jednak terminu „obrazowanie” używał Prus do zdefiniowania walorów literackich utworów. Już u początków swojej drogi pisarskiej w 1874 roku stwierdzał: „Sumienność w notowaniu faktów, intencja w wynajdowaniu przyczyn, subtelny krytycyzm w sprawozdaniu, a na koniec obrazowość w kombinowaniu wszystkich poprzednich elementów – oto, zdaniem naszym, przymioty, bez których felietonista nie wart złamanego szeląga”[12]. Dotyczyło to wszystkich gatunków. Prus krytykował np. bardzo surowo wizję historii Sienkiewicza w Ogniem i mieczem, ale zachwycał się jego kunsztem obrazowania i cenił za „używanie wyrazów, które bezpośrednio malują przedmiot i budzą w czytelniku nie tylko pojęcie, ale poczucie”[13]; Stefana Żeromskiego, któremu w okresie debiutu Prus po trosze patronował, bardzo chwalił za Siłaczkę i Zapomnienie. Pisał o tych nowelach, że jest w nich „duża obrazowość i uczucie”[14]. Nawet modernistów, jak np. Stanisława Przybyszewskiego, oceniał pozytywnie za natężenie obrazowości w poematach prozą. W jednej z Kronik tygodniowych tłumaczył swoim czytelnikom na przykładzie „opowiadania zwyczajnego” i  „opowiadania literackiego” czy (jak nazywano to wówczas) „opowiadania poetyckiego”: „Opowiadanie zwyczajne jest podobne do rysunku, opowiadanie poetyckie do obrazu malowanego kilkoma farbami: wrażeniami zmysłowymi, twórczą wyobraźnią i uczuciem”[15].

Prus był tak rozmiłowany w konkrecie, zwłaszcza w komponowaniu małych, migawkowych obrazków, że tworzył je w niezliczonych ilościach nie tylko w kronikach, ale także w nowelach i powieściach, nie licząc się ze względami kompozycyjnymi. Od tych obrazków i scenek rodzajowych, przeważnie krótkich, udramatyzowanych i ukazywanych w najrozmaitszych tonacjach, od humorystycznych, komicznych, satyrycznych i frywolnych po pełne tragizmu, roi się po prostu w kronikach; scenki te wzmagają poczucie ich literackiego charakteru, a zarazem ich wiarygodności. Prus zapełniał nimi kroniki do tego stopnia, że stały się one swoistym znakiem rozpoznawczym jego felietonów.

W Uwagach nad pisaniem fejletonów, zachowanych w jednym z brulionów, niezbyt składnie, nieco pedantycznie, a czasami niezbyt jasno, jak to w prywatnych notatkach, twórca Lalki określił swoje zadania i cele autorskie:

Gromadzić najrozmaitsze fakta, notować je, uwzględniając wszystkie kategorie: byt, ilość, przestrzeń, czas, jakość, stosunek, sposób.

Gromadzić kombinacje tych faktów, kładąc nacisk na komizm.

Czytywać arcydzieła literatury, bacząc na ich piękności.

Zbadać prawa kontrastu, komizmu, dowcipu, wzniosłości, lekkości itd.

Obserwować życie i naturę.

Śledzić za najwybitniejszymi społecznymi potrzeby [sic!] kraju.

[...]

Rzeczy, zjawiska, własności.

Kombinowanie fakta z faktami, ideami itd.

Rzeczy przedstawiać historycznie i wyczerpująco.

Ustalić typy fejletonów.

Cechy treściowe, wyróżniające przedmiot od innych[16].

Przytoczyliśmy te uwagi początkującego felietonisty, by wykazać, że wybrana przez niego droga oznaczała po pierwsze – zajmowanie się konkretną rzeczywistością, realnym życiem, w szczególności życiem społecznym. Po wtóre, Prus jako felietonista-kronikarz chce być przede wszystkim metodycznym badaczem i obserwatorem konkretnych faktów oraz zjawisk. Zadanie to pisarz sam podkreśla, używając czasowników: „obserwować”, „śledzić”, „zbadać”, „baczyć”. A ponieważ zdaje sobie sprawę, że felieton nie jest dziełem naukowym, lecz utworem literackim lub quasi-literackim o zabarwieniu ludycznym, dlatego – dla wiedzy i wprawy – zaleca sobie dodatkowo pewien rodzaj ćwiczeń praktycznych: czytanie arcydzieł literatury, ze zwróceniem uwagi „na ich piękność”, studiowanie kategorii estetycznych – wzniosłości, powszedniości, komizmu, a także prowadzenie kajetu gromadzącego „związki dowcipne”.

4. Dialog z czytelnikiem

Ogromnie ważną cechą felietonistyki Prusa jest towarzyszące jej odbiorowi wrażenie bezpośredniej rozmowy z czytelnikiem. Ta konwencja nie była nowa, przeciwnie, dość rozpowszechniona, w polskich czasopismach może szczególnie przez nawiązania do stylu gawędy literackiej, tak popularnej przecież w pierwszej połowie XIX wieku w krajowej literaturze i prasie.

Prus wniósł do tej konwencji i utrwalonej tradycji kilka ważnych składników, które wyróżniają jego felietonistykę. Przede wszystkim wzmocnił wrażenie bezpośredniej rozmowy przez nadanie jej cech więzi emocjonalnej między autorem a odbiorcami. Kiedy po kilkunastu latach uprawiania felietonistyki Aleksander Świętochowski zarzucał Prusowi, że bywał w nich autorem rubasznym i frywolnym, ten replikował: „Nie pisuję zresztą «Kronik» dla niewinnych panienek, które by ich nawet nie umiały ocenić należycie, lecz dla dorosłych kobiet i ludzi twardej pracy, którzy na bardzo wielu kwestiach znają się lepiej ode mnie”[17].

Prus odnosi się z wielkim szacunkiem i sympatią do swoich odbiorców, zwraca się do nich bezpośrednio, adresując nierzadko swoje wypowiedzi do „miłego memu sercu czytelnika”. Czasem go krytykuje, czasem się z nim spiera, ale zawsze utrzymuje ton serdecznej więzi i poufałości. Ten dialog ma charakter kolokwialny, odznacza się szczególną żywością i emocjonalnością stylu. Nie uszło to uwagi krytyków. Jeden z nich, warszawianin i uczony, stwierdził, że kiedy czyta Prusa, zawsze odczuwa „dziwne wrażenie jakiegoś bezpośredniego obcowania z autorem [...]”[18].

Tym, co wspiera poczucie wspólnoty, są zabiegi autokreacyjne, Prus nie uprawia przy tym żadnej mimikry. Przedstawia się jako dziennikarz i literat, który wcześniej imał się różnych zajęć, czasem dosyć pospolitych, czasem klepał biedę. Jego status był i jest zgoła plebejski. Jako felietonista dzieli ze swoimi czytelnikami ich dolę i niedolę. Jest osobnikiem doświadczającym wszystkich dolegliwości i uciech wielkiego miasta i kraju. Literat-felietonista jest ciężko pracującym „zamazywaczem papieru”, który zmaga się z trudem zbierania i przygotowywania materiału do kronik. Jest kimś, kto żyje codziennym życiem swoich czytelników, dzieli ich doświadczenia, starając się przedstawić je wiarygodnie i wyciągnąć właściwe wnioski, a jeśli można i trzeba – wskazać ewentualne zagrożenia i pożytki.

Konwersacyjny charakter warszawskich felietonów Prusa był w bardzo znacznym stopniu wspomagany tym, że ich autor bodaj najczęściej przedstawiał zdarzenia lub sytuacje ważne lub błahe, w których sam uczestniczył, i które dawały mu asumpt do pogawędki z czytelnikami. Dialog z odbiorcą, utrzymany właściwie do końca w kronikach warszawskich, jest zawsze prowadzony w języku potocznym. Jak to bywa w tego rodzaju konwersacji, mieszają się w niej rozmaite style wypowiedzi: od bardzo „niskiego” stylu kronikarskiego – spostrzeżenie np., że w Warszawie jest dziewięcioosobowa rodzina, która dzieli między siebie dwie porcje zupy nabytej w taniej kuchni utrzymywanej przez filantropię, puentuje patetyczną uwagą: „Na tym świecie zdarzają się rozdzierające widowiska”[19]. Często prostota anegdoty sąsiaduje ze wzniosłością lub z nutą liryzmu.

Prus stara się wyraźnie o to, aby czytelnik podzielał odczuwaną przez niego reakcję emocjonalną w stosunku do określonego zjawiska, sytuacji, losu określonej zbiorowości lub jednostki. Przedstawia więc fakty z wielką emocjonalną intensywnością, by intelektualnie i uczuciowo poruszyć czytelnika, zmartwić go, oburzyć, często – skłonić go do działania. Kronikarz wcale nie kryje, że bardzo mu zależy, by zawładnąć uwagą odbiorcy, wciągnąć go w dyskurs, nie kryje nawet, że przejaskrawia rozmaite fakty i opinie. Nierzadko przyznaje się do tego z właściwą sobie swadą. Wyjaśnia, że na pewnych rzeczach za bardzo mu zależy, by jako dziennikarz, felietonista i pisarz wyrzekał się przesady. Powołuje się w tym np. na Wiktora Hugo[20]. Uważa, że dziennikarze, występujący przeciw negatywnym zjawiskom w przestrzeni społecznej, a w szczególności przeciw przejawom niesprawiedliwości i krzywdy „słabych, uciśnionych i zapomnianych”, słusznie „robią dużo krzyku, malują rzecz jaskrawo, a czasami namiętnie. Mogą to być sposoby działania nieprzyjemne, ale za dużo przynoszą korzyści, abyśmy się ich wyrzekli”[21]. Końcowa fraza wskazuje, że autor kronik w pełni to aprobuje. W jakiejś Kronice tygodniowej w gorączce polemicznej mógł zawołać: „Mnie obchodzi naród, nie jego sztuka albo pomniki”[22].

Felietony Prusa, zwłaszcza Kroniki tygodniowe w obu „Kurierach”, odznaczają się żywością, werwą, pasją. Ich język i styl są dosadne, ale nierzadko zamiłowanie pisarza do argumentacji statystycznej stanowi w tym pewną przeszkodę.

5. „Humorysta w wielkim stylu”

Oczywiście Prus stara się bardzo często zabawić czytelnika, czasem okazuje, że jest w wyśmienitym nastroju, żartuje, dzieli się celną anegdotą, opowiada dowcipy, zamieszcza, przede wszystkim w Kronikach tygodniowych obu „Kurierów”, całe opowiadania humorystyczne i satyryczne. Powiedzmy od razu, Prus był jednym z najświetniejszych pisarzy humorystycznych w literaturze polskiej. Wiemy o tym przede wszystkim z lektury Lalki, Emancypantek i z wielu jego opowiadań. Potwierdzają to dobitnie kroniki pisane przez przeszło ćwierć wieku. W późniejszych latach jego humor jednak przygasa i zanika, podobnie zresztą jak styl konwersacyjny, co najbardziej widoczne jest w Kronikach tygodniowych drukowanych w ostatnich latach życia pisarza w  „Tygodniku Ilustrowanym”. Zmianie podlega także w dużym stopniu styl i dobór słownictwa kronik. Można też mówić o przejściu od słownictwa „obrazowego” do bardziej „pojęciowego” albo – jak sam Prus to określał – abstrakcyjnego.

Wydaje się nawet rzeczą pewną, że rozwijanie się weny humorystycznej i satyrycznej Prusa dokonało się przede wszystkim właśnie w Kronikach tygodniowych. Tam rozwijał się i doskonalił jego humor, nim w pełni rozkwitł w dziełach dojrzałych. Ciekawe, że Prus nie lubił określania go mianem humorysty, chociaż i w tej roli był jednym z najwybitniejszych w piśmiennictwie polskim. Skłaniały ku temu co najmniej dwa główne powody, po pierwsze: obawiał się – nie bez racji – że dla wielu jego przeciwników ideowych, z którymi się ścierał, oraz dla polemistów będzie to powód do lekceważenia. Uważał, że pojęcie humoru jest w kulturze polskiej spłycone i jednostronne, choć humor ma głębsze znaczenie filozoficzne. W polemice ze Świętochowskim wskazywał, że humorystyka w wielkim stylu jest przejawem obiektywizmu i dowodem wszechstronnego oglądu natury i człowieka.

Drugim powodem było to, że nim objawił się Prus publicysta i humorysta, młody Aleksander Głowacki, którego teksty wypełniały szpalty pism humorystycznych „Muchy” i  „Kolców”, wówczas i później po prostu wstydził się tego zajęcia, długo marząc o karierze uczonego. Jest rzeczą charakterystyczną, że autor Lalki, który w kronikach pisał o swoich różnorodnych zajęciach poprzedzających objęcie funkcji felietonisty w  „Kurierze Warszawskim”, a mianowicie o roli korepetytora, publicysty, robotnika fabrycznego, pracownika biura, autora odczytów, murarza, nigdy nie wspomniał o zaopatrywaniu w utwory wierszem i prozą dwu warszawskich pism humorystycznych.

Paradoksalnie poniekąd pomniejszał nawet rolę komizmu w swoich felietonach, chociaż wielokrotnie wyrażał uwielbienie dla różnych form humoru i humorystów „w wielkim stylu”[23]. W programowym felietonie, napisanym w początkowym okresie ogłaszania pierwszych Kronik tygodniowych, porównał humor w felietonie do werniksu, którym pokrywało się obrazy, by nadać im połysk. Innym razem tłumaczył swoim czytelnikom: „Dowcip jest to sposób podawania czytelnikowi jakiejś potrawy naukowej czy społecznej, jest to sól, pieprz, wino i cukier, za pomocą których ułatwiamy «ludowi» przełknąć «poważne kwestie»”[24]. Istotnie, Prus często przedstawiał w felietonach jakieś zabawne obrazki, scenki, przytaczał podsłuchane zabawne uwagi, opowiadał anegdoty, żarty. Elementy ludyczne były długo obecne w jego felietonistyce.

Rejestr humoru Prusa jest bardzo obszerny. Dla niezliczonych słabości, przywar i śmiesznostek ludzkich miał zazwyczaj wyrozumiały uśmiech. Po prostu niedoskonałości bawiły go i śmieszyły, dopóki nie były według niego zanadto szkodliwe społecznie. Spotykamy u niego również uśmiech zadumy i refleksji. „Dobrotliwy i zagadkowy uśmiech”, którym Prus obdarzył jednego z bohaterów Faraona – Ramzesa XII, często daje się wyczuć w felietonistyce warszawskiej. Nieobca jest mu także pobłażliwa ironia. Prus posługuje się w ogóle obficie stylem ironicznym o różnej skali ostrości. U schyłku życia nawet zauważał, że jeśli by nie dostrzeżono jego ironii, „to by nie zrozumiano połowy tego, co napisał”[25]. Często pojawi się, jak pięknie nazwała to Klara Turey, „melancholia osłonięta łagodnym uśmiechem”[26], a także łagodzona humorem „gorycz postrzegania”, jak wnikliwie nazwał to jeden z pierwszych recenzentów Lalki[27] – Leon Okręt. Jest też uśmiech – jak powszechnie zauważano – wręcz udręczająco przesycony bólem, cierpieniem i współczuciem. Wcześnie – jak pięknie sformułował to Sienkiewicz – „na dnie tej czary humoru tak jowialnego i szczerego leżą łzy”[28]. Żeromski, pilny czytelnik Kronik, w swoich młodzieńczych Dziennikach zauważył: „Czasem czytelnik w najlepsze śmieje się tam, gdzie łzy się sączą”[29].

Prus w felietonistyce, podobnie jak w swoich powieściach i opowiadaniach, okazywał niezwykłą zdolność łączenia powagi z humorem i komizmem. Sfera komizmu jest w felietonistyce warszawskiej rozprzestrzeniona i bardzo różnorodna. Aura komizmu służyła pisarzowi niekiedy jako oręż w walce z pruderią i obłudą. Niekiedy pozwalał sobie nawet na swawolny, a nawet rubaszny humor i koncepty. Był krytykowany za przekraczanie konwencji obyczajowych swoich czasów. W jednej z Kronik replikował, że komizm „tak zwany drażliwy istniał i istnieje we wszystkich czasach i literaturach, jak zawsze istniały dusze proste i bezwstydne, ale czyste jak sama natura”[30].

Prus, szczególnie w kronikach warszawskich, uprawiał różne formy satyry, karykatury i parodii stylów zachowań i wypowiedzi. Czasem czynił to w sposób dobroduszny, ale kiedy spostrzegał zło lub krzywdę, przybierał ostre tony. Często przedstawiał życie w Warszawie oraz jej mieszkańców w krzywym zwierciadle satyry. Czasami szarżował, posługiwał się hiperbolą. W sposób mistrzowski przeplatał rzeczowość i konkretność obrazu z groteską. Parodiował innych, a niekiedy siebie samego. Doskonale posługiwał się stylem pseudobiurokratycznym, pseudonaukowym i pseudopoetyckim. Udawana powaga często wzmagała komizm sytuacji. O wielu rzeczach i zjawiskach pisał niby z powagą i z równoczesnym przymrużeniem oka, notorycznie ukazując w sposób zabawny niezgodności w rozumowaniu i działaniu. Ulubionym chwytem tego miłośnika logiki i matematyki jest sprowadzanie argumentu do absurdu. Pisząc o kłopotach, jakie przynosi koniec życia, konkluduje, że najlepiej byłoby nie umierać. Innym razem dowodzi, jakie korzyści przynosi oszczędzanie przez kogoś nawet drobnej sumy pieniędzy. Pokazuje, ile może przynieść tej osobie oszczędzanie przez pięć lat, następnie przez dziesięć lat i tak ciągnie stopniowo do oszałamiającej sumy, zaoszczędzonej przez sto lat. Historie, które opowiadał, stanowią często tragifarsę. Nie znosił tonu sentymentalnego i kiedy czuł takie zagrożenie, gasił je humorem.

Należy jeszcze wspomnieć o pewnej praktyce narracyjnej Prusa, która wnosi często wiele wesołości i humoru do jego felietonistyki, ale która służy mu do kilku innych celów. Prus starał się ukazywać życie możliwie najprawdziwiej. Był wyznawcą wierności realizmowi w sztuce i literaturze, przedstawiania jak najdokładniejszego obrazu rzeczywistości. W jednej z Kronik tygodniowych wyjaśniał swoim czytelnikom, że sztuka polega

nie na kopiach, lecz na uwidocznianiu nowych cech realnego życia. To jej daje przywilej nieśmiertelności i stanowi jej zasługę. Wszyscy patrzymy na świat, lecz niewiele w nim widzimy: dopiero badacze i artyści z chaosu rzeczy i wypadków wydobywają pojedyncze szczegóły, pokazują je ludziom i tym sposobem rzucają światło na otaczającą nas pomrokę. Natura i życie ludzkie, ze wszystkimi uciechami, kłopotami, a nawet sprzętami są tylko o tyle piękne, o ile je rozumiemy, o ile nauka i sztuka wydobywa z nich coraz to nowe cechy[31].

Prus ogromnie cenił odkrywczość i wynalazczość sztuki; wydobywanie „z chaosu rzeczy i wypadków” życia powszedniego – zjawisk i przedmiotów godnych uwagi, poznania. Był też bardzo uwrażliwiony na odkrywanie – jak to nazywał – „pojedynczego szczegółu”, czym się sam szczycił i za co był powszechnie ceniony. Powyższa tedy pochwała odkrywczości i wynalazczości „badaczy i artystów” jest swoistym wyznaniem własnych przekonań i dążeń felietonisty.

Dodajmy na koniec tych uwag, że w warstwie narracyjnej Prus nierzadko modyfikuje relację własną lub cudzą, np. o której dowiedział się z gazety lub o której słyszał, wprowadzając elementy zmyślone, a nawet fantastyczne. Nie zawsze mają one charakter zabawowy i humorystyczny, ale bardzo często Prus daje upust swojej wyobraźni i fantazji. Modyfikacje te i dopełnienia, na ogół łatwo rozpoznawalne, domykają rejestry stylistyczne kronik.

6. Utwory literackie w Kronikach

Dotychczas ledwie tu o nich wspomnieliśmy, ale utwory literackie w ścisłym znaczeniu tego słowa stanowią jeden z najistotniejszych składników felietonistyki Prusa. Nadmieniliśmy już, że we wczesnym okresie kronikarz wprowadzał do swoich felietonów, drukowanych w  „Kolcach”, „Niwie”, a na początku nawet w Kronikach tygodniowych w  „Kurierze Warszawskim”, własne wiersze humorystyczne i satyryczne, pastisze i parodie poetyckie oraz utwory narracyjne, obrazki i scenki dramatyczne. Niebawem zaniechał ogłaszania, a nawet chyba pisania wierszy, ale długo, prawie do końca zamieszczał w kronikach wszelkiego rodzaju teksty narracyjne oraz skecze, obrazki i sceny dramatyczne, dialogi i monologi w najrozmaitszych tonacjach, od humorystycznych czy lirycznych, po głęboko dramatyczne i tragiczne. Mają one, poza nielicznymi wyjątkami, wymiary miniaturowe, niezbyt często wypełniają cały felieton. Ale jest ich tak wiele, że gdyby je zebrać wszystkie razem, wystarczyłoby na kilka opasłych tomów. Nie wszystkie są oczywiście najwyższej jakości, ale jest tam wiele tekstów doskonałych, nieznanych szerokiemu ogółowi czytelników, którzy nie przebrnęli przez dwadzieścia tomów zbiorowego wydania kronik.

Wśród nich można znaleźć niezliczone żarty, dowcipy i anegdoty, stanowiące zalążki utworów literackich. Zamieszczał też Prus imitacje najrozmaitszych utworów narracyjnych: krótkie opowiadania, fikcyjne listy, fragmenty prywatnych dzienników, wspomnień, relacje podróżników, przypowieści niby chińskie i biblijne, mity niby greckie oraz legendy średniowieczne i etiudy liryczne. Te „utwory w utworze” były na ogół podporządkowane komizmowi i grotesce, czasem wyłamywały się z tej reguły, roztaczając wizje utopijne i oniryczne.

Czytelnik znajdzie w Kronikach liczne portrety i wizerunki znanych postaci współczesnych – rzeczywistych i fikcyjnych. Parodiował Prus formy dziennikarskie: wywiady, sprawozdania, reportaże. Ze szczególnym upodobaniem wprowadzał listy, raporty, wywiady i relacje, spisane przez przeróżne wykreowane postacie odwiedzające Królestwo, a przede wszystkim Warszawę. Pozwala to felietoniście na powtórne nawiązanie do spraw, które niejednokrotnie poruszał z innej perspektywy. Ten chwyt „udziwnienia” – jak to nazywali formaliści – umożliwiał mieszanie powagi z zabawą, ironii z naiwnością, prawdy z groteską. Narratorzy większości tekstów fabularno-literackich dają się oczywiście łatwo rozpoznać jako dzieło autora Kronik, chociaż dla efektów komicznych czy satyrycznych reprezentują często różne stopnie ignorancji, dobrej lub złej woli, stronniczości bądź uprzedzeń. Ironiczne traktowanie zarówno obserwatorów, jak i ich kompetencji, jest bardzo częstym zabiegiem stosowanym przez Prusa.

Oczywiście, wprowadzanie do felietonistyki autonomicznych utworów literackich nie było zjawiskiem nowym ani odosobnionym. W Polsce swobodnie korzystali z tego chwytu Jan Lam i Henryk Sienkiewicz. To, co w przypadku Prusa okazało się wyjątkowe, to stopień natężenia tej praktyki, jej rozległa skala.

II. DROGA DO FELIETONISTYKI

1. Nieco biografii

Prusa bardzo wcześnie zaczęto uważać za pisarza na wskroś warszawskiego, prawie dziesięć lat przed ukazaniem się wydania książkowego Lalki, a to dzięki kilku znakomitym nowelom – Katarynce, Kamizelce, Michałkowi, a także serii Szkiców warszawskich, przede wszystkim zaś dzięki Kronikom tygodniowym, które od paru już lat ukazywały się w  „Kurierze Warszawskim”. Prus naprawdę stał się pisarzem warszawskim, chociaż nie obyło się bez emocjonalnych i intelektualnych perypetii.

Emocjonalnych perypetii było sporo, a były one niemniej uchwytne niż perypetie natury praktycznej. Zaczęło się od niechęci młodego Aleksandra Głowackiego do Warszawy jako miejsca studiów akademickich, a skończyło na bardzo osobistym wyznaniu, że należy do ludzi, którzy kochają to miasto, choć oczywiście akceptacji tej towarzyszyło utyskiwanie na kłopoty i udręki życia codziennego. Nie brakowało też intelektualnych rozterek, ale i pobudek, żeby stać się integralną częścią nadwiślańskiej aglomeracji.

Nie bez znaczenia były motywy ideowe. Młody Aleksander Głowacki należał jako student do grona, które zainicjowało ruch ideowy „młodej prasy” i wypracowało podstawowe zasady pozytywizmu oraz koncepcję i praktykę pracy organicznej. Pilnie studiowano prace Herberta Spencera, uczniów Augusta Comte’a  oraz utylitarystów angielskich, przede wszystkim Johna Stuarta Milla i Henry’ego Thomasa Buckle’a. Aleksander Głowacki i jego koledzy byli w swoich wystąpieniach publicystycznych gorącymi propagatorami postępu cywilizacyjnego, którego wyrazem materialnym był rozwój industrialny i urbanistyczny Europy Zachodniej. Młodzi pozytywiści warszawscy uważali miasta, ich rozwój i oddziaływanie za źródło postępu.

Prus, który był wyznawcą Spencerowskiej teorii społeczeństwa jako organizmu, pisał w 1880 roku:

Jeżeli porównamy społeczeństwo do żywego organizmu, wówczas wsie będą pełniły funkcję żołądka, wielkie miasta zaś funkcją serca i mózgu. Wieś, jak żołądek, jest tym organem, w którym wytwarzają się soki pokarmowe [...] – miasto jest sercem, bo ono surowe płody naturalne przerabia na przedmioty użyteczne i następnie rozsyła je w okolice; jest też mózgiem, organem spraw duchowych, ponieważ skupia w sobie największą ilość środków mających na celu podtrzymywanie lub rozszerzanie oświaty[32].

Kilkanaście lat później, wskazując na relatywną wyższość miasta nad wsią, stwierdzał: „między wsiami a miastami utrzymuje się nieustanne krążenie ludzi i przedmiotów: ze wsi wyjeżdżają do miast materiały surowe, z miast wracają do wsi przedmioty i ludzie już wyrobieni. Trzeba jeszcze dodać, że miasta mniejsze wysyłają zasoby prostsze, miasta wielkie – produkta bardziej skomplikowane. Pług, siekiera, kosa, nauczyciel domowy przychodzi na wieś i z powiatowej mieściny, ale piękny obraz, luneta, koncertant przybywają ze stolicy”[33], a w innym miejscu dodawał, że do Warszawy przypływają „marności świata tego”, zaś z Warszawy na prowincję rozlewają się „ożywcze prądy cywilizacyjne”[34].

Zrazu przyszły autor Kronik i Lalki ani chciał myśleć o studiach akademickich w Warszawie, gdzie od paru lat (dokładnie – od 1862 r.) istniała Szkoła Główna, jedyny polski uniwersytet w zaborze rosyjskim. W końcu jednak zaczął tam studiować, co zresztą nie przesądziło o ostatecznym związaniu się z Warszawą. Sprawiły to inne okoliczności trudnej, dość powikłanej i nieraz bolesnej biografii. Sieroce dzieciństwo, traumatyczny udział w powstaniu styczniowym – te okoliczności skierowały młodego człowieka w stronę nauki, którą zamierzał uprawiać, szukając dla siebie i innych mocnego fundamentu życiowego. Dopiero niepowodzenia na tej drodze pchnęły poniekąd Głowackiego ostatecznie w stronę literatury.

2. Osobliwy debiut literacki

Za życia Aleksandra Głowackiego i zapewne za jego zgodą uznano za datę jego debiutu literackiego rok 1872 (kiedy to w druku pojawiło się nazwisko Bolesława Prusa). Wtedy istotnie rozpoczął stałą działalność publicystyczno-literacką w nowo założonym pozytywistycznym dwutygodniku „Niwa” i w jego satelicie, tygodniku „Opiekun Domowy”. Ogłaszał tam artykuły i recenzje niepodpisane lub podpisane akronimem A. G. lub Al. G., które niewtajemniczonym czytelnikom nic oczywiście nie mówiły. Pod koniec tego roku wydrukował w  „Opiekunie Domowym” utwór na poły publicystyczny, na poły literacki Listy ze starego obozu, podpisany pseudonimem „Bolesław Prus” (za życia włączył ten tekst tylko raz, w 1874 roku, do tomu utworów humorystycznych To i owo).

Aleksander Głowacki rezerwował pierwotnie pseudonim dla utworów humorystycznych, które pisał zrazu dla chleba, jak wyznawał po latach – ze wstydem, że para się takimi głupstwami, pierwsze dwie książki wydane w 1874 roku oczywiście przypisał Bolesławowi Prusowi. Ale niebawem zaczął pod tym nazwiskiem ogłaszać niehumorystyczne artykuły, utwory literackie, a potem Kroniki tygodniowe w  „Kurierze Warszawskim” oraz felietony-kroniki w innych periodykach warszawskich i pozawarszawskich, tak że pseudonim ten stał się popularniejszy niż nazwisko. Do końca życia Aleksander Głowacki ogłosił jednak wiele publikacji: książki publicystyczno-naukowe, artykuły, a niekiedy także utwory literackie pod swoim własnym nazwiskiem, choć pseudonim Bolesław Prus był nieporównywalnie bardziej znany. Oczywiście, na dłuższą metę przesądziło o tym sygnowanie tym nazwiskiem dzieł literackich. Niemałą rolę odegrały Kroniki tygodniowe, bo to one uczyniły Prusa sławnym i na kilkanaście lat nawet trochę przesłoniły znakomite nowele i powieści.

Nie kwestionując tedy oficjalnej daty debiutu, warto wspomnieć, że Bolesław Prus już w 1871 r. opublikował recenzję (lub kilka recenzji) prac przyrodoznawczych i z zakresu nauk ścisłych w  „Przeglądzie Tygodniowym”. Znamienny to fakt, było to bowiem główne pismo tzw. „młodej prasy”, które w owym czasie prowadziło już na dobre kampanię skierowaną przeciw „starej prasie”, czyli konserwatywnej, dominującej na rynku wydawnictw periodycznych Warszawy i Królestwa. W tej paroletniej kampanii, której przewodził imiennik Aleksandra Głowackiego i jego kolega klasowy z gimnazjum lubelskiego – Aleksander Świętochowski, zrodził się program pozytywizmu, m. in. hasło „pracy organicznej”, której obaj byli gorącymi zwolennikami, choć bardzo często różnili się w sposobie jej pojmowania.

Prus w 1871 roku publikował więc jakieś recenzje w  „Przeglądzie”, ale niepodpisane, tak że do dziś nie udało się potwierdzić jego autorstwa. Wiadomo tylko, że dotyczyły one prac naukowych. Planował jeszcze wtedy studia i poświęcenie się pracy badawczej. Ten debiut Głowackiego, właściwie nierozpoznany, trudno oczywiście uznać za istotny, chociaż miał dość znaczące cechy dla jego biografii ideowej.

Ważniejszy jest chyba wcześniejszy, nieuznawany przez nikogo debiut literacki, sięgający daleko wstecz, bo aż do roku 1863 – tak, do tragicznego roku 1863. Aleksander Głowacki liczył sobie wtedy lat szesnaście i zdążył już, jak wiemy, wziąć udział w powstaniu, należeć do kilku oddziałów partyzanckich, walczyć w paru potyczkach, odwiedzić w Warszawie brata, który przypłacił chorobą psychiczną wyprawę na Litwę, odnieść ranę w bitwie pod Białką, opuścić więzienie.

Głowacki, uczeń szóstej klasy gimnazjum w Siedlcach, wyczytał w warszawskim „Kurierze Niedzielnym” nieco dziwny i dowcipny apel do czytelników, aby pomogli wypełnić szpalty świątecznego i noworocznego numeru pisma na przełomie 1863 i 1864 roku. Aleksander, niedawny powstaniec i jeniec wojenny, a teraz na powrót pilny uczeń gimnazjalny, nawet prymus, a zarazem wodzirej w zabawach i różnych breweriach sztubackich, o których wspominali później jego koledzy szkolni, bo dał im się poznać z elokwencji i humoru, wysłał list do redakcji, podpisawszy go „Jan w Oleju, czasowo zamieszkały w Siedlcach”, załączając parę wierszowanych utworów o zacięciu humorystycznym i satyrycznym. Sam list do redaktora był dosyć dowcipny i napisany z młodzieńczą efronterią. Redaktorem „Kuriera Niedzielnego” był wówczas Aleksander Niewiarowski, znany ongiś pisarz i bardzo aktywny dziennikarz związany z cyganerią warszawską, który przez jakiś czas przebywał na emigracji i obracał się w kręgach związanych z Juliuszem Słowackim. Niewiarowskiemu widocznie spodobał się list Głowackiego, bo go wydrukował, opatrując tylko nieco uszczypliwą uwagą. Opublikował też jeden z wierszy, zatytułowany Do Pegaza, utwór trochę rozwlekły i wysilony, ale miejscami sprawny poetycko i dowcipny. Redaktor pisma zapowiedział też, że wydrukuje inne jeszcze przysłane wiersze tego nieznanego mu zupełnie Jana z Oleju, ale do tego nie doszło. W późniejszym numerze „Kuriera Niedzielnego” Niewiarowski tłumaczył, że przy przeprowadzce drukarni rękopisy Jana z Oleju zaginęły, podobnie jak oryginały tekstów innych autorów. Redaktor apelował nawet, by nieznany autor przysłał mu kopie utraconych utworów, które chwalił za „wiele dowcipu i niemało myśli”.

Jednak młody autor nie odpowiedział, bo nie mógł odpowiedzieć na to wezwanie. List i wiersz ukazały się drukiem 10 stycznia 1864 roku. Niespełna miesiąc później Głowacki został ponownie uwięziony za udział w powstaniu i spędził parę miesięcy w więzieniu w Lublinie. Najpewniej wiedział o swoim pierwszym sukcesie literackim, ale trudno powiedzieć od kiedy. O tym, że go nie przeoczył, świadczy fakt, iż debiut literacki Jana w Oleju miał pewne następstwa, jedne oczywiste, inne – trzeba przyznać – domniemane dla jego przyszłej kariery literackiej.

Otóż trzy lata później Głowacki, już jako student Szkoły Głównej, klepiąc w Warszawie biedę łataną korepetycjami (parę lat później opisał je nawet w utworach humorystycznych), ponownie nawiązał kontakt z tym tygodnikiem, który wówczas zresztą zmienił nazwę z  „Kuriera Niedzielnego” na „Gazetę Świąteczną”. Posłał tam kilka humoresek i przypomniał się pamiętnikami Jana w Oleju i historią jego żywota, spisaną pośmiertnie przez przyjaciela Telesfora, oraz opowiadaniem o miłości dziesięcioletniego Jana do trzynastoletniej Mieci i o wysłaniu chłopca na naukę. Jeden z tych utworów zawiera uwagi wskazujące na to, że powstał już w Warszawie. Utwory te ukazały się w 1866 roku w dwóch kolejnych numerach „Gazety Świątecznej” i autor otrzymał za nie nawet jakieś honorarium, co nie było zapewne bez znaczenia dla żyjącego w niedostatku dziewiętnastoletniego studenta.

Przywołaliśmy ten dosyć osobliwy młodzieńczy debiut literacki – o którym Prus sam chyba nigdy nie wspomniał – z kilku powodów. Jego wena humorystyczna może najbardziej uderza ze względu na okoliczności, w jakich się objawiła. Te humoreski pisał przecież szesnastoletni chłopiec, który parę miesięcy wcześniej był powstańcem, który służył w kilku oddziałach partyzanckich i walczył z nieprzyjacielem, nastolatek, który odniósł poważną kontuzję na polu bitwy, został wzięty do niewoli, przebywał jako więzień w szpitalu i tylko dzięki staraniom znajomych i rodziny został uwolniony, przechodził rekonwalescencję u wujostwa w Lubartowie, skąd wrócił dopiero co do gimnazjum w Siedlcach. Ten gimnazjalista był niedawno w Warszawie świadkiem psychicznego załamania się brata i jego postępującej choroby umysłowej. No i oczywiście nie mógł nie wiedzieć o kolejnych klęskach powstania i represjach zaborcy.

Młodociany występ humorystyczno-literacki Głowackiego winien być chyba odebrany jak szczególne świadectwo niezwykłej młodzieńczej żywotności i zdolności do psychicznej regeneracji, na co we wspomnieniach zwracali uwagę wszyscy jego koledzy szkolni z Lublina, Kielc czy Siedlec. Nie szczędzili uznania dla towarzyskiego usposobienia Prusa, jego werwy, wesołości, zdolności oratorskich i literackich. Pisał o nich też później m.in. Julian Ochorowicz, który poznał Głowackiego po jego powrocie do gimnazjum lubelskiego i stał się jego bodaj czy nie najbliższym przyjacielem.

3. Inklinacje literackie a marzenia o przyszłości uczonego

Przywołanie młodzieńczego debiutu Aleksandra Głowackiego daje nam też asumpt do przypomnienia, że bardzo wcześnie i bardzo trwale wykazywał on inklinacje literackie, chociaż marzenia młodości pociągały go, jak dobrze wiemy, w inną stronę, i co najmniej przez parę lat wytrwale trudził się, by w tę właśnie stronę się kierować, choć prawie zawsze parał się równocześnie twórczością literacką lub paraliteracką, która przynosiła mu uznanie i poklask, zrazu bliskiego otoczenia i koła przyjaciół, a następnie szerszych kręgów czytelniczych.

Już jako uczeń gimnazjalny uprawiał prozę i poezję satyryczną. Zachowały się świadectwa, że w wyższych klasach gimnazjalnych w Kielcach, Siedlcach i Lublinie Głowacki był nie tylko jednym z najzdolniejszych uczniów, ale też wyróżniał się nadzwyczaj wesołym usposobieniem i weną literacką. W gimnazjum lubelskim, gdzie ukończył ostatnie dwie klasy, cieszył się nawet szczególną popularnością. Wydawał przez jakiś czas własne pisemko, „Kurier Łobuzów”, które prawie sam wypełniał, głównie humoreskami i satyrami. To ostatnie mogło się już wiązać ze wzrastającym lekceważeniem dla „poważnych” gatunków literackich i z pewną ostentacyjną rezerwą wobec nich, którą twórca prezentował, jeszcze zanim młodzi pozytywiści rozpoczęli kampanię przeciwko epigońskiej poezji romantycznej.

W tym samym czasie Głowacki bardzo pragnął poświęcić się studiom i pracy naukowej. Najumiłowańszymi dziedzinami wiedzy były dla niego matematyka i statystyka, którymi zajmował się niemal przez całe życie, nawet profesjonalnie, obok pracy literackiej. Pasjonował się także przyrodoznawstwem, jego teoriami i podstawami filozoficznymi. Bardzo interesował się kosmologią i astronomią. Jako gimnazjalista potrafił wygłosić wykład o kosmologii, a później zamieścić w kronikach pogadankę z zakresu astronomii. Od czasów młodzieńczych interesował się ekonomią i naukami społecznymi. Szczególnie zajmowała go powstająca i rozwijająca się socjologia. Uważał się i poniekąd był uważany za specjalistę w tej dziedzinie. Od czasów studenckich do końca życia zajmował się filozofią, która zajęła potem tak poczesne miejsce w Emancypantkach. Pasjonował się zwłaszcza etyką i logiką, a także rozwojem chemii, fizyki i mechaniki.

Warto pamiętać o pasji naukowej młodego Głowackiego i jego planach poświęcenia się pracy naukowej, połączonej z nurtem literackim, owocującym utworami chybionymi, ale uporczywie tworzonymi, i w końcu, dosyć wcześnie zresztą, przynoszącymi pewne powodzenie. O ostatnich latach w gimnazjum lubelskim pisał: „Czytano nie romanse, jak w niższych klasach, ale ekonomię, statystykę, psychologię, historię filozofii Schweglera, mechanikę, rachunek różniczkowy, filozofię historii Vico, dzieła; znano też Renana i nawet coś słyszano o Darwinie. Rozprawiano o Bogu, duszy, czasie i przestrzeni, o nadużyciach szlachty, nędzy chłopów, położeniu Żydów itd.”[35]. Wiemy ponadto, że Głowacki studiował wtedy również dzieła ekonomiczne Józefa Supińskiego oraz Johna Stuarta Milla, którego przez całe życie wysoko cenił, uważając go za najwybitniejszego utylitarystę. Tymczasem swoje wczesne próby pisarz nazwał błazeństwem, ale nie porzucał pisania.

Gdy ze świetnymi wynikami ukończył gimnazjum, ujawnił swoje plany. Pisał do przyjaciela, Mścisława Godlewskiego, że ma zamiar przenieść się do Rosji, konkretnie do Petersburga, i studiować w tamtejszym Instytucie Technologicznym. W liście podkreślał, że będzie to dla niego wielka szansa, a zarazem ulga, że nie będzie musiał żyć w Warszawie, która odstręcza go swoją duchową atmosferą:

w Warszawie spodziewałem się znaleźć – nic, tak pod względem moralnym, jak i umysłowym. Petersburg stawia mnie w ognisku inteligencji słowiańskiej i daje mi, jeżeli się nie mylę, 300 rs. jako przyszłemu profesorowi. Obok tego są tam ludzie uczeni i zbiór dzieł naukowych pod każdym względem wyborny, a nie ma za to chorobliwego patriotyzmu, który tak mnie irytuje, że po każdej rozmowie podobnej treści doznaję zawrotu głowy i wścieklizny[36].

4. Student Szkoły Głównej

Parę miesięcy później, w czerwcu 1866 roku Głowacki otrzymał świadectwo ukończenia gimnazjum, aplikował o przyjęcie do warszawskiej Szkoły Głównej, zdał pomyślnie egzamin wstępny i od jesieni został studentem wydziału matematyczno-fizycznego. Na tej uczelni było już wielu jego kolegów i przyjaciół z lat gimnazjalnych. Ze znanych później studiowali tam także Aleksander Świętochowski i Julian Ochorowicz, którzy wstąpili na wydział filologiczny, gdzie ich kolegą był Henryk Sienkiewicz. Ochorowicz w pierwszym roku studiów przenosi się na wydział matematyczno-fizyczny i jego przyjaźń z Głowackim się zacieśnia.

Ten prawie dwuletni pobyt w Warszawie nie zdecydował bynajmniej, jak się przekonamy, o pogłębieniu przywiązania Głowackiego do miasta. Oczywiście, uczęszczał on pilnie na zajęcia w Szkole Głównej, zwłaszcza te z matematyki i nauk przyrodniczych, dopełniał je uczestnictwem w bardzo żywym intelektualnie środowisku studenckim, lekturami i dyskusjami na temat filozofii, socjologii, ekonomii, teorii i historii rozwoju społeczeństw, cywilizacji i kultury oraz psychologii i wychowania. W gronie kolegów i przyjaciół dyskutowano o teoriach Karola Darwina, Buckle’a, Johna Stuarta Milla, Langego, Büchnera...

Warunki życia w Warszawie były trudne; Głowackiemu pomagała trochę rodzina, ale utrzymywał się przede wszystkim z korepetycji, których udzielał już zresztą jako uczeń gimnazjum w Lublinie. Czasem zaciągał pożyczki, czasem nie dojadał. Mieszkał na stancjach, które dzielił z kolegami i przyjaciółmi, którzy pamiętali Jana w Oleju z Siedlec i Lublina. Na drugim roku studiów przypomniał się im nawet występem w  „Kurierze Świątecznym”.

Poświęcał się gorliwie studiom, ale ciągnęło go widać do pióra, bo napisał kilka poważnych wierszy, a na drugim roku studiów nawet dramat Z komedii życia, który się nie zachował, podobno bez wielkiej szkody. Utwór ten czytał Józef Kotarbiński cztery lata po śmierci Prusa i ocenił jako nieskładny, ze skłonnością „do efektów jaskrawych, melodramatycznych”[37], choć znajdował w nim wiele ustępów żywych i gładkich.

Drobne niepowodzenie podczas egzaminu, paradoksalnie z matematyki – ulubionego przedmiotu Głowackiego, sprawiło, że postanowił przerwać studia w Szkole Głównej.

5. Jeszcze jedna klęska

Jesienią 1869 roku dwudziestodwuletni Głowacki aplikował i przyjęto go na wydział leśny Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach, niedawno przeniesionego tam z Warszawy. Motywy tej decyzji były dość niejasne. Miałby po ukończeniu tej uczelni zostać leśniczym? Nie wydaje się to prawdopodobne. Wszystko wskazuje raczej na to, że nie zrezygnował jeszcze z nadziei na zdobycie pozycji uczonego. Byłby to więc przystanek na drodze do Instytutu Technologicznego w Petersburgu, o którym jednak myślał? A może planował powrót do Szkoły Głównej, przekształconej w tym samym mniej więcej czasie na rosyjski uniwersytet państwowy? A może istotnie rozważał możliwość zdobycia dobrej pozycji leśniczego i trybem ówczesnym chciał prywatnie zajmować się pracą badawczą, jak to czyniło wielu polskich naukowców w zaborze rosyjskim, uczących np. na pensjach żeńskich, pracujących w przedsiębiorstwach ubezpieczeniowych lub kolejowych? Miał przecież kilku kolegów i przyjaciół, którzy tak urządzili sobie życie.

Przejście Głowackiego ze Szkoły Głównej do Instytutu w Puławach nie było czymś wyjątkowym. Zrobiła tak cała grupa studentów, którzy z takich lub innych powodów opuścili warszawską uczelnię. Tym razem na pozór nieznaczna utarczka słowna z rusyfikatorskim nauczycielem języka rosyjskiego sprawiła, że Głowacki został uznany za buntownika i usunięty ze szkoły w Puławach. Porażka była dotkliwa.

Głowacki po jakimś czasie wrócił do Warszawy. Właściwie był bezdomny, ale tylko tu mógł się jakoś utrzymać. W Warszawie miał przynajmniej paru przyjaciół, z którymi mógł dzielić stancję, znaleźć jakieś zajęcie, korepetycje i przygotowywać się do kontynuowania studiów – może w Warszawie, a może nawet w Petersburgu.

6. Głowacki w Warszawie

Od razu zabrał się do samodzielnych studiów, przede wszystkim nauk ścisłych, i kontynuował naukę języków – francuskiego i niemieckiego. Ale najważniejszy był ferment, jaki zastał wśród dawnych i nowych przyjaciół, kolegów, których poznał głównie dzięki Ochorowiczowi. Mieszkanie przyjaciela było zresztą popularnym miejscem towarzyskich spotkań.

U schyłku 1870 roku wiadomości ze świata były niedobre. Francja poniosła straszliwą klęskę w wojnie z Prusami. W gronie młodej inteligencji warszawskiej, i nie tylko tam, opłakiwano klęskę jedynego państwa europejskiego, które miało trwałą sympatię dla narodu polskiego i było najbardziej gościnnym gospodarzem dla emigracji dawnej i nowszej, postyczniowej. Niemniej ubolewano też z powodu wzrastającej potęgi Prus i ich postępującej dominacji, wiodącej do powstania nowego imperium niemieckiego. Wszystko to źle wróżyło Polakom. Wiemy z zachowanych zapisków Prusa i jego późniejszych wypowiedzi, że pisarz był tymi sprawami bardzo przejęty. Po Sedanie starał się usprawiedliwiać Ludwika Napoleona, później odnotował, że przyśniła mu się śmierć Jarosława Dąbrowskiego, polskiego dowódcy Komuny Paryskiej.

W Warszawie, w kręgu młodzieży, w którym obracał się Głowacki, życie też nie układało się nazbyt pomyślnie. Ci, którzy ukończyli studia w Szkole Głównej lub kończyli je już na cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, mieli trudności ze znalezieniem pracy zawodowej. W najgorszej sytuacji byli ci, co uzyskali dyplomy w dziedzinie humanistyki, ale innym też nie było łatwo, jeśli pochodzili z niezamożnych rodzin lub jeśli rodzina z takich czy innych powodów im nie pomagała. Spora grupka utrzymywała się z dziennikarstwa, publicystyki czy z prywatnego nauczania albo przyjmowała zajęcia mające niewiele wspólnego z uzyskanym wykształceniem, np. w prywatnych biurach, instytucjach ubezpieczeniowych, w zarządach kolei itp.

Kilku kolegów Głowackiego współpracowało już, czasem od paru lat, z powstałym w 1866 roku pismem „Przegląd Tygodniowy”, gdzie redaktor Adam Wiślicki płacił nędznie, ale otwierał szpalty dla młodych ludzi, nierzadko jeszcze studentów. Sam Ochorowicz od jakiegoś czasu już drukował w  „Przeglądzie” artykuły i wiersze. Tamże nowo poznany Józef Kotarbiński od paru lat publikował recenzje teatralne. Ale właśnie w 1870 roku, już po przyjeździe Głowackiego do Warszawy, Kotarbiński, jak wiemy, jego przyszły przyjaciel, z którym niebawem będzie nawet dzielił stancję, wprowadził do redakcji „Przeglądu Tygodniowego” kolegę Głowackiego, Aleksandra Świętochowskiego. Świętochowski – nikt temu nie mógł zaprzeczyć – dał pierwszy silny impuls, by stan niezadowolenia z sytuacji polskiego społeczeństwa jasno zdefiniować. Niebawem publicysta zainicjował długą i ostrą kampanię przeciwko konserwatywnej prasie warszawskiej.

Głowacki po przybyciu w 1870 roku do Warszawy znalazł się nieomal od razu w orbicie tego rodzącego się ruchu ideowego, który najpełniejszy wyraz znalazł w publicystyce i literaturze, i w gruncie rzeczy pozostał mu wierny do końca życia. Kilkanaście lat później pisał o pojawieniu się „młodej prasy”, która zainicjowała kampanię przeciwko konserwatyzmowi społecznemu i politycznemu, o jej walce o uznanie konieczności pojmowania nowej sytuacji i warunków, jakie powstały w zaborze rosyjskim po powstaniu styczniowym oraz o reformach agrarnych: „wystąpili na scenę publicyści, których można by nazwać mężami walki. Z niezaprzeczoną odwagą obywatelską wdzierali się oni na gruzy potężnych niegdyś szańców i, przerzucając ich kamienie, wołali: «Patrzcie, że to nie szaniec, to tylko gruz!... Patrzcie, że te fortece stoją na złych pozycjach i nie uratują społeczeństwa!...».

Ludzie ci w jaskrawy sposób objaśniali wymagania nowej epoki [...]”[38].

7. Egzystencja warszawska

Głowacki, jak dawniej i jeszcze przez dobrych kilka lat, dzielił stancje z kolegami. By się utrzymać, imał się różnych prac. Krótko pracował w fabryce Zarzyckiego, jakiś czas był zatrudniony w zakładzie fotograficznym, co może zapoczątkowało jego zainteresowanie fotografią (stąd też zapewne umiejętność retuszowania). Wykonywał też jakieś terminowe prace w biurze finansisty Jana Gottlieba Blocha, gdzie zarobił aż pięćdziesiąt rubli, co mogło zainicjować późniejsze związki kronikarza z tą ważną instytucją warszawską, gdzie już jako znany publicysta i pisarz podejmował się rozmaitych zadań o charakterze matematyczno-statystycznym, a nawet odbywał podróże w roli dziennikarza-sprawozdawcy.

W tym czasie przyszły autor Michałka pracował też przy budowie domów jako murarz. Po kilku latach będzie pisał o tym jako początkujący jeszcze felietonista w jednej z kronik, piętnując powszechne zaniedbanie bezpieczeństwa pracy w budownictwie warszawskim. Domagał się poprawy tego stanu rzeczy w imieniu swoich dawnych towarzyszy pracy: „Jakkolwiek piszący to, wprzód nim został autorem artykułów wstępnych, pedagogiem, filozofem, powieściopisarzem i fejletonistą, był jakiś czas murarskim figurantem i uzyskał tym samym prawo ujmowania się za swymi niepiśmiennymi kolegami [...]”[39]. Przede wszystkim zaś Głowacki zajmował się zarobkowo udzielaniem korepetycji, które nie zawsze łatwo było znaleźć. Niekiedy zapożyczał się u kolegów. Dyskretnie pomagał mu trochę Ochorowicz, a nawet odstępował mu swoich uczniów.

W każdym razie żyło się Głowackiemu w Warszawie gorzej niż ubogo, kiedy za posiłek na stancji musiała wystarczać bułka i herbata. Kiedy było go stać, stołował się jak wielu jego przyjaciół w jednej z tak zwanych „tanich kuchni”, utrzymywanych przez filantropię. Z sentymentem dopełnionym zgrozą wspominał nędzę ludzką, jaką tam obserwował:

Błogie to były czasy! Stołowałem się tam z kilkoma moimi przyjaciółmi, którzy dziś już jeżdżą powozami; moi zaś przyjaciele mieli satysfakcję delektować się towarzystwem pewnego chudego i skromnego młodzieńca, który dziś stał się tyle chlubą literatury, o ile dobrych obyczajów. [...] Żywiliśmy się tedy jak arcybiskupi: dawano nam po ileś tam czarek zupy, trochę mniej zołotników chleba, mięsa i jarzyn. Cisnąc się na drewnianych ławach, potrącaliśmy łokciami o przyszłe znakomitości naukowe, poetyckie, dramatyczne, które dzięki tanim kuchniom nie zmarły z głodu gdzieś pod strychem, a także widywaliśmy matki, które za pięć kopiejek na dobę utrzymywały siebie i swoje dzieci jeszcze ssące.

Słuszność nakazuje wyznać, że matki te były bardzo żółte, nie żółciejsze jednak od swego potomstwa, które przy postnym dniu nie miało co ssać ani czym krzyczeć[40].

8. W kręgu „młodej prasy”

Mimo trudnych warunków życia Głowacki trwał jeszcze przy swoich planach dalszych studiów i pracował nad przygotowaniem się do nich, chociaż różne sprawy i zainteresowania pociągały go w inną stronę.

Wystąpienie Świętochowskiego bardzo ożywiło grono przyjaciół i kolegów, w którym obracał się Głowacki. Najbardziej aktywny był w nim niewątpliwie Julian Ochorowicz, który zresztą utrzymywał bliskie stosunki koleżeńskie ze Świętochowskim i,  jak pamiętamy, współpracował z  „Przeglądem Tygodniowym”. Powstał nawet projekt wydawania pokrewnego pisma periodycznego, ale o charakterze mniej publicystyczno-polemicznym, a bardziej zajmującego się popularyzowaniem zdobyczy nauki oraz propagującego wiedzę i oświatę. Złożono już nawet petycję do władz rosyjskich o pozwolenie na wydawanie takiego pisma, na co przyjdzie jednak czekać więcej niż dwa lata.

Tymczasem rodziły się inne pomysły i inicjatywy, które podejmował Ochorowicz i wciągał w nie Głowackiego. Wpadł on na pomysł wydania encyklopedii nauk, zwoływał zebrania, na których dyskutowano jej zawartość i autorstwo prac. Głowacki miał pisać o logice. Od pewnego czasu tłumaczył i streszczał Podstawy logiki swojego ulubionego autora Johna Stuarta Milla. Nie znał angielskiego, więc posługiwał się istniejącym już przekładem rosyjskim. Głowacki pracował nad tym przez cały rok. Z projektu wydania encyklopedii nauk nic nie wyszło. Głowacki wcześniej postanowił pracować nad podręcznikiem logiki dla dzieci i młodzieży, który miał nosić tytuł Pierwsze zasady sztuki myślenia. Ochorowicz czytał z zainteresowaniem powstające partie rozprawy, ale w swoim dzienniku wyrażał obawy, że może się to okazać zadaniem zbyt trudnym. I tak było istotnie. Po pewnym czasie Głowacki zarzucił i ten projekt.

Ale i w tym okresie przyszły pisarz nie przerywał twórczości literackiej. Zabrał się do pisania powieści. Czytał Ochorowiczowi fragment liryczny o róży. Widać, że cenił sobie ten passus, skoro jakiś czas potem posłał go z kilkoma wierszami okolicznościowymi do swojej przyszłej żony. Ochorowicz zaciągnął Głowackiego nawet na zebranie redakcyjne do „Przeglądu Tygodniowego”, gdzie był on raczej obserwatorem niż uczestnikiem, ale też – co już wiemy – zdecydował się w 1871 roku stworzyć dla „Przeglądu” anonimowo kilka recenzji. Napisał też podpisany własnym nazwiskiem list do redakcji, w którym upomniał się o bardziej przychylne traktowanie przez pismo mało według niego docenionego odczytu Juliana Ochorowicza. Zwracał tam też uwagę, że należy w ogóle więcej i lepiej informować o odczytach, bo są one ważnym środkiem upowszechniania wiedzy. List został wydrukowany w początkach 1872 roku.

Był to czas, w którym zaczęło się wiele dziać w życiu Aleksandra Głowackiego. „Wiele” znaczyło to, że po uzyskaniu pozwolenia od władz od początku roku zaczął ukazywać się dwutygodnik „Niwa”, którego hasłem tytułowym było: „Wiedza to potęga”. Pismo obok „Przeglądu Tygodniowego” stało się drugim najważniejszym organem tzw. „młodej prasy”, jak jeszcze wtedy nazywano periodyki o orientacji pozytywistycznej, do których niebawem dołączyły dwa inne: „Opiekun Domowy” oraz „Przyroda i Przemysł”.

W  „Niwie” nie wszyscy właściciele i redaktorzy akceptowali kształtującą się ideologię pozytywizmu. Pismo chciało mieć i miało odmienny profil wydawniczy, a także nieco inny charakter ideowy. Było bardziej umiarkowane w krytyce „starego obozu”, programowo mniej wojowniczo nastawione wobec reprezentantów obozu konserwatywno-szlacheckiego. Jego twórcy uważali, że w pewnych dziedzinach istnieją podstawy porozumienia i współpracy, np. na wsi w dążeniu do poprawy warunków życia i podniesienia poziomu oświaty i kultury ludu. Liczono na wciągnięcie do współpracy duchowieństwa i ziemian. Z niechęcią przyjmowano inwektywy i pogardliwe traktowanie przeciwników przez zespół redakcyjny „Przeglądu”, w szczególności przez Świętochowskiego, z którym w związku z tym wykłócał się nawet jego najbliższy przyjaciel i szwagier, Piotr Chmielowski, dotąd ostoja krytyki literackiej „Przeglądu”. I on jednak wolał przejść do bardziej umiarkowanej „Niwy”. Współpracowała z nią także Eliza Orzeszkowa, uważana wtedy za najwybitniejszą przedstawicielkę ideologii pozytywistycznej i literatury tendencyjnej. Strażnikami kierunku pozytywistycznego „Niwy” byli jej współwłaściciel i współpracownik – Henryk Sienkiewicz, oraz współredaktor Julian Ochorowicz, spiritus movens najróżniejszych inicjatyw redakcyjnych. Jedną z nich było zaproszenie do współpracy Aleksandra Głowackiego.

W parę miesięcy po publikacji pierwszego numeru „Niwy” ukazała się w niej rozprawa popularnonaukowa O elektryczności, podpisana „Aleksander Głowacki”. Praca przedstawia historię odkrycia i działania elektryczności, która obok pary stała się podstawą rozwoju współczesnej cywilizacji przemysłowej.

W tym samym czasie Ochorowicz wystąpił z inicjatywą publikowania przy „Niwie” „Biblioteki Filozofii Pozytywnej”. Sam miał pisać rzecz o psychologii, a Głowackiemu powierzył napisanie pracy o logice. „Niwa” zapowiadała też, że w  „Bibliotece” tej ukażą się przekłady dzieł Spencera, Milla, Baina i Taine’a. Oczywiście na tłumacza Logiki Milla upatrywany był Głowacki, który od dawna nad tym pracował. W pierwszej serii „Biblioteki” Ochorowicz wydrukował Wstęp i pogląd ogólny na filozofię pozytywną, a Głowacki przetłumaczył pracę przyrodoznawczą Problèmes de la nature francuskiego popularyzatora nauki raczej niż uczonego Augusta Laugela, nadając jej tytuł Zagadki życia. Na tym na razie urwała się współpraca Głowackiego z  „Niwą”.

Oto wegetujący dotąd tygodnik „Opiekun Domowy” pod rządami nowych właścicieli udostępnił szpalty młodym publicystom, naukowcom i literatom z orbity „Niwy” i odchodzącym właśnie z  „Przeglądu Tygodniowego”. Była to poniekąd przybudówka „Niwy”. Głównym celem pisma było popularyzowanie problemów współczesnego wychowania, oświaty, nauki i szkolnictwa. W tej gromadce znajdował się Głowacki, który wiosną i latem 1872 roku opublikował tam rozprawę popularnonaukową o współczesnej pedagogice dziecięcej, artykuł o problemach oświaty, parę recenzji popularnych książek (oczywiście o astronomii i o matematyce dla młodzieży). Nawet ogłosił tam anonimowo artykuł programowy Nasze grzechy, brany za pozytywistyczne credo ideowe pisma. Młody publicysta stał się jednym z głównych współpracowników tego tygodnika w latach 1872-1873, póki nie odciągnęły go inne przedsięwzięcia. Przez jakiś czas wchodził nawet do czteroosobowej redakcji pisma. Tam też, jak wcześniej wspominaliśmy, w końcu 1872 roku wydrukował utwór na poły publicystyczny, na poły literacki, Listy ze starego obozu, podpisany po raz pierwszy pseudonimem Bolesław Prus.

Ale była to praca ciężka i przy tym źle opłacana. Głowacki ciągle musiał dopełniać ją dodatkowymi zajęciami. Jeszcze wtedy, parę miesięcy przed opublikowaniem Listów ze starego obozu, przyjął pracę jako robotnik w warszawskiej fabryce wyrobów metalowych Lilpopa i Raua. Przedsiębiorstwo to miało w mieście dwie agendy: jedną na Solcu, drugą na Świętojerskiej. Dotąd nie wiadomo na pewno, w której pracował Głowacki. Fabryka na Solcu produkowała wagony kolejowe, sprzęt do budowy mostów oraz kotły i rezerwuary dla kolejnictwa i wodociągów, zaś fabryka na Świętojerskiej – głównie maszyny rolnicze parowe oraz narzędzia i urządzenia fabryczne. Przypuszczalnie Głowacki pracował jednak w fabryce na Świętojerskiej, bo w kronikach nieraz wykazywał się pewną znajomością maszyn rolniczych.

Zamiary ciągle pozostawały te same: ukończyć studia i poświęcić się pracy naukowej. Wszystkie inne zajęcia i poniekąd samo życie w Warszawie Głowacki uważał jeszcze wciąż za stan tymczasowy, chociaż jego sytuacja materialna znacznie się poprawiła, głównie dzięki honorariom autorskim i dodatkowym zajęciom.

9. Nowe perspektywy

Latem 1872 roku Głowacki wznowił korespondencyjnie kontakt z kuzynką Oktawią Trembińską, w której się podkochiwał jeszcze jako uczeń gimnazjum lubelskiego, jak się miało okazać – nie bez wzajemności. Od lat uważał się za jej narzeczonego, chociaż nie tylko nie został formalnie przyjęty, ale wręcz odrzucony przez nią samą i jej matkę, a jego ciotkę. Ale wtedy był studentem. Wówczas awanse uznano za co najmniej przedwczesne. Głowacki sam zresztą po usunięciu go z uczelni w Puławach nie odzywał się do „narzeczonej” przez dwa lata i nie spotykał się z nią podczas odwiedzin u rodziny, pracowała bowiem poza domem jako guwernantka. Swoje milczenie tłumaczył złym stanem psychicznym, depresją, ciężką i beznadziejną sytuacją materialną oraz brakiem jakichkolwiek szans na poprawę.

Kontakty zostały odnowione; teraz należało podnieść swoje zarobki na tyle, by móc aspirować do roli męża i głowy rodziny. Przez siedem miesięcy Głowacki współpracował z magazynem satyrycznym „Mucha”. Wiosną 1873 roku dwudziestoczteroletni pisarz donosił narzeczonej: „dziś gdybym chciał np. z moją literaturą połączyć belferkę, mógłbym się już utrzymać, nie mówiąc o drodze fabrycznej, która mi również coś dać musi, lubo nie zaraz”[41]. Co miał na myśli, pisząc o  „drodze fabrycznej”, trudno odgadnąć zważywszy, że już tam nie pracował. Może miał zagwarantowaną możliwość powrotu?

Głowacki jeszcze dorabiał w  „Opiekunie Domowym”, ale coraz mniej tam drukował. Włączył się w cykl popularnonaukowych odczytów. Impreza okazała się bardzo udana. Głowacki wygłosił trzy odczyty. Pierwszy, O budowie wszechświata, przeznaczony dla rzemieślników i robotników, odbywał się w wielkiej sali teatralnej w Warszawie, w parę miesięcy później powtarzał wykład w Lublinie. Echa prasowe po odczycie były bardzo przychylne. Miesiąc później Głowacki wygłosił drugi odczyt, O odkryciach i wynalazkach, w Resursie Obywatelskiej, dokąd przybyło około ośmiuset słuchaczy. Współsponsorem imprezy była „Gazeta Przemysłowo-Rzemieślnicza”, która wydrukowała odczyt w trzech numerach pisma i wydała go również na oddzielnej odbitce. Trzeci odczyt, O maszynach prostych, Głowacki zaprezentował po niedługiej przerwie. Młody publicysta opuścił „Muchę” i przeszedł (w początkach 1874 roku) do tygodnika humorystycznego „Kolce”, który redagował jego przyjaciel i kolega z  „Opiekuna Domowego”, Jan Maurycy Kamiński. Tu przez kilka miesięcy drukował w odcinkach swoją pierwszą powieść, o charakterze humorystyczno-satyrycznym, Kłopoty babuni.

10. Pierwsze kroniki Prusa

W  „Kolcach” także drukował właściwie pierwsze felietony-kroniki Na czasie, bardziej zacieśniał swoją współpracę z  „Niwą”, gdzie stał się współautorem felietonu zbiorowego pod tytułem Z Ustronia, przemianowanego następnie na Sprawy bieżące. Wówczas też, w 1874 roku, wydrukował parę felietonów Bez tytułu w  „Gazecie Polskiej”, zebrał też liczne teksty, które wcześniej anonimowo drukował w  „Musze”, i wydał w książce To i owo. W tymże 1874 roku Prus opublikował w  „Kurierze Warszawskim” zbiór reportaży-felietonów Szkice warszawskie, które inaugurowały jego współpracę z tą gazetą, gdzie niebawem rozpoczął druk swoich najliczniejszych i najważniejszych felietonów – Kronik tygodniowych.

Jak widać na podstawie pobieżnego wyliczenia, Prus był w 1874 roku wyjątkowo czynny jako autor. Czas ten jest właściwie przełomowy w biografii Głowackiego, chociaż on sam nie zdawał sobie jeszcze sprawy z tak pozytywnego obrotu rzeczy. Oczywiście, sukcesy zawodowe „literata” sprawiały mu satysfakcję. Pierwsza książka To i owo już była na rynku, druga, Kłopoty babuni, miała się dopiero pojawić w formie książkowej po zakończeniu publikacji w odcinkach w  „Kolcach”. Prus donosił o tym Oktawii, stwierdzając przy tym: „moje stanowisko literackie z każdym dniem się umacnia i stosunki rozszerzają: już nie ja proszę, aby mi dano robotę, ale mnie proszą, abym ją przyjął”[42]. W następnym liście usprawiedliwiał się, że spóźnia się z korespondencją: „miałem masę roboty w tym tygodniu, musiałem przygotować fejletony do trzech pism, co jest nie tylko w naszej, ale w każdej innej literaturze bezprzykładne [...]”[43]. Nawet już nieźle zarabiał, co sprawiło, że był w stanie wynająć samodzielne mieszkanie. Przyszłej żonie donosił: „jeżeli więc tak dalej potrwa, to nasze interesa finansowe staną na bardzo świetnej stopie”[44].

11. Wahania i decyzje

A jednak, a jednak...

Prus nie przestał myśleć o znalezieniu innej drogi życia i pracy niż literatura i dziennikarstwo (uprawianie humorystyki, to inna sprawa, mogł przecież zabawiać się nią po amatorsku, jak to już czynił dawniej, i mogło mu to nawet przysparzać pewnych dodatkowych dochodów).

W początkach tego roku donosił narzeczonej: „Co do mnie, miałem projektów tyle: 1° miejsca rysownika w Kijowie, 2° buchaltera przy kopalni węgla w Krakowskiem, 3° buchaltera w jednym z tutejszych domów przemysłowych, 4° kasjera w jednym z tutejszych banków prywatnych”[45].

Już w następnym liście komunikował, że widoki na przyszłość są jeszcze lepsze. Sprzedał Kłopoty babuni wydawcy „Kolców” za sto rubli, co notabene było najwyższym honorarium autorskim, jakie dotąd otrzymał. Ważniejsza wydawała mu się jednak jeszcze inna informacja, która napawała go szczególną nadzieją, a nawet radością:

Najważniejsza wiadomość jest ta, że moja posada kasjera w Banku Tow. Wzajem. Kred. jest prawie pewna. Zarząd cały do nominacji przychyla się, pozostaje mi tylko prosić jeszcze księcia Lubomir. o poparcie. Posada zawakuje od 1 czerwca, 600 rs. pensji, 150 gratyfik., 7 godzin roboty. Przy tej posadzie byt nasz będzie zapewniony: 500 rubli bowiem poza biurem zarobię, a z 1200 utrzymamy się. Jednocześnie kluje mi się mi się posada na kolei w Rosji; która będzie lepsza, wezmę.

Słowem, Kochana Taciuniu, będzie dobrze z nami! Myśl ta dodaje mi otuchy – Ty więc pamiętaj nie chorować. Trzeba Ci bowiem wiedzieć, że jako humorysta jestem dobrze uważany (nb. nie przez wszystkich), a to z czasem może nam także kilkaset rubli napędzić rocznie, byle czas i zdrowie służyło[46].

To jeszcze nie koniec nadziei i dobrych oczekiwań Prusa. W kolejnym liście donosił narzeczonej, że pisze felietony dla „Gazety Polskiej” i tłumaczył jej, że właścicielem dziennika jest Leopold Kronenberg, który ma budować Kolej Nadwiślańską, z czym Prus wiązał duże nadzieje w związku ze swoją osobą: „jest więcej niż prawdopodobne, że przy kolei tej dostanę posadę w Warszawie”[47].

Wszystko to było bardzo odległe od tego, co robił dotąd. Wydaje się, że dwudziestopięcioletni Prus wreszcie zarzucił plany ukończenie studiów akademickich. Ciągle jeszcze nie wiedział, czy literatura była tą właściwą dziedziną jego działania. Był już autorem dwóch książek, humorystycznej powieści oraz zbioru humoresek wierszem i prozą, był stałym felietonistą w dwóch periodykach, nawiązał współpracę z  „Kurierem Warszawskim”, najpewniej wiedział już, że miesiąc później zacznie się tam druk Szkiców warszawskich (w znacznym stopniu prototypu Kronik tygodniowych) ale jeszcze wątpił, dlatego przyszłości zostawiał odpowiedź, czy jego przeznaczeniem jest pisanie, chociaż w istocie był już w pełni nim pochłonięty.

Z listu napisanego w połowie 1874 roku, w którym Prus wahał się – pozostać przy pracy literackiej czy też wyjść poza jej obręb, wyraźnie wynika, że pragnął możliwie najszybciej ożenić się i sprowadzić żonę do Warszawy. Wprawdzie dworował sobie z przyjaciół i kolegów, którzy żenili się, ale szybko się do nich przyłączył. Jak przystało na autora humoresek i satyr donosił narzeczonej: „Nasi żenią się już nie pojedynczo, ale całymi batalionami; prawie cała młoda prasa w tym roku zajmie poważne stanowiska”[48]. Sam rozglądał się już za mieszkaniem. Na ostatni kwartał wynajął mieszkanie na ulicy Twardej 6, zamieszkał w nim i zaczął je pilnie urządzać dla dwojga. Ślub Oktawii Trembińskiej i Aleksandra Głowackiego odbył się w Lublinie 14 stycznia 1875 roku.

Dwa miesiące później Prus, członek zespołu redakcyjnego „Kuriera Warszawskiego”, drukował tam pierwszą Kronikę tygodniową. Związanie się z tym dziennikiem uważał za punkt przełomowy w swojej biografii. Wprawdzie trzy lata wcześniej rozpoczął stałą współpracę w prasie periodycznej jako publicysta i literat, ale traktował ją raczej jako zajęcie dla chleba niż swoje powołanie. Pracę w  „Kurierze Warszawskim”, a zwłaszcza pisanie kronik, uznał z biegiem czasu za swojego rodzaju misję, obowiązek wobec społeczeństwa. Trzy lata po opuszczeniu tego dziennika w 1887 roku wciąż wytrwale i wiernie tworzył kroniki i przyznawał: „Właściwa służba publiczna rozpoczęła się dla mnie, gdym wstąpił do «Kuriera Warszawskiego»”[49].

12. Credo felietonisty

Najpełniej dokonał swojego samookreślenia w roli felietonisty na samym początku druku Kronik tygodniowych w  „Kurierze Warszawskim”. Równocześnie z ukazaniem się tam pierwszych dwóch czy trzech odcinków wydrukował swoje credo, ale nie w tym dzienniku, lecz w  „Niwie”. Stało się tak zapewne nie bez powodu. W konserwatywnym „Kurierze” Prus długo, a na pewno na początku ogłaszania tam Kronik, nie cieszył się taką swobodą wypowiedzi, jaką miał w bardziej przyjaznej mu i pozytywistycznej jeszcze „Niwie”. Było rzeczą raczej wątpliwą, czy pewne sformułowania tego credo przeszłyby przez cenzurę redakcyjną „Kuriera”, na którą Prus jeszcze po latach się użalał.

Już w pierwszym zdaniu publicysta łączył reprezentowany przez siebie etos felietonisty z nowymi prądami ideowo-społecznymi. W typowym dla „Kronik” tonie stwierdzał: „Jeżeli chcecie wiedzieć, w jaki sposób pozytywnieje nasza literatura periodyczna, to posłuchajcie o różnicy istniejącej między tak zwanym felietonistą dawniejszym i dzisiejszym”[50].

Przechodził natychmiast do charakterystyki tej różnicy, którą pozwalamy siebie przytoczyć mimo jej obszerności. Niech usprawiedliwi to doniosłość wypowiedzi Prusa i fakt, że jest to niewątpliwie jeden z jego najlepszych fragmentów prozy publicystyczno-literackiej:

Felietonista dawniejszy pod karą śmierci głodowej musiał być „wszędzie” i wiedzieć „o wszystkim”. Wszędzie – znaczyło: na każdym przedstawieniu teatralnym lub cyrkowym, na każdej majówce, przy pożarach, powodziach itd. O wszystkim – znaczyło: o tym, kto był na balu, a kto w teatrze, w jakiej sukni, girlandzie lub burnusie itd. Wszelkie inne wiadomości, jako leżące poza obrębem dobrego tonu, wykluczały się z felietonu, który przecież miał być białymi rączkami dotykany i czytany przez okulary w złoto lub szylkret oprawne.

Dawniejszy wreszcie felietonista musiał umieć mnóstwo poezyjek, aby tu i ówdzie mowę niewiązaną „urozmaicić” stosownym wierszykiem – musiał znać na palcach Rozmowy M-me Bocquel i Gramatykę Meidingera, aby od czasu do czasu wtrącić wyraz francuski, a nade wszystko zaś musiał umieć causer, co przetłomaczone na dzisiejszy język literacki znaczy „barłożyć”.

Praca dawniejszego felietonisty odrabianą być mogła tylko w szlafroku i w pantoflach. W szlafroku dlatego, że każde ciaśniejsze ubranie krępowało polot fantazji, w pantoflach dlatego, aby stukot kroków nie rozproszył nader słabo trzymających się myśli. Pracę tę zazwyczaj poprzedzało niecierpliwe darcie papieru i mozolne ogryzanie pióra, a kończyło już w formę pisma przyobleczone wyrzekanie na brak faktów, brak życia, brak rozmaitości – słowem, na brak materiału.

O czym wolno było pisać nieszczęsnemu dawniejszemu felietoniście?

O wszystkim, a więc o pogodzie i słońcu, du beau et du mauvais temps; później o tym, że w czasie deszczu dobrze jest nosić parasole – dalej o tym, że w czasie błota damy bardzo zręcznie unoszą fałdy sukien – dalej o tym, że drobne nóżki dam stanowią przedmiot dla literatury nader ponętny – dalej o tym, że widok księżyca i śpiew ptaków wpływa na przyspieszenie pulsu – w końcu o tym, że do Warszawy przyjechał cyrk z małpami lub że pan X, wykradając pannę Y, na wyjezdnym serdecznie ucałował jej pokojówkę.

Dzisiejszy felietonista także musi być wszędzie i wiedzieć o  wszystkim. Musi zwiedzać nowo zabudowujące się place, ulice pozbawione chodników, tamy, mosty, targi wełniane i wołowe, muzea, teatry, uczone psy, cyrkowe konie, posiedzenia różnych towarzystw akcyjnych, instytucje dobroczynne, jatki, łazienki itd. Musi czytywać i robić wyciągi ze wszystkich pism, sprawozdań, nowych książek, reklam, skarg i procesów. Musi być kawałeczkiem ekonomisty, kawałeczkiem astronoma, technika, pedagoga, prawnika itd., jeżeli zaś brak mu jakiejś cząstki „wszechwiedzy i wszechmądrości” – wówczas musi nie przymierzając – z wywieszonym językiem, gonić po mieście specjalistów lub do góry nogami przewracać encyklopedie.

Gdy dawniejszy felietonista narzekał na brak faktów, dzisiejszy przeklina ich nadmiar i nieledwie bije głową o mur, jakby je rozklasyfikować, w jaki sposób połączyć np. doniesienie o parowym pługu z wiadomością o schronieniu dla paralityków, wieść o tunelu podmorskim z wieścią o zjedzonym nauczycielu, który następnie pisze list donoszący o jak najlepszym zdrowiu.

Dodajcie jeszcze to, że każdy z powyższych faktów musi być przedstawiony jak najzwięźlej, a całość powleczona lekkim werniksem blagi; pomyślcie, że śmiejąc się w wierszu np. piętnastym, powinniście płakać w siedemnastym, chwalić w dwudziestym, ganić w dwudziestym pierwszym. Pomyślcie w końcu, że ten od artykułów waszych wymaga cyfr, inny dowcipu, inny arcybiskupiej powagi, inny Salomonowej mądrości – pomyślcie, że ci wszyscy Wymagalscy wymyślają wam na rozmaite tony i na najrozmaitszych papierach, i powiedzcie, czy rozkosznie jest pisywać felietony w dzisiejszych czasach.

Wcale nierozkosznie![51]

Ten cały wywód, przedstawiający z jednej strony – karykaturalny wizerunek dawniejszego felietonisty, a z drugiej – obraz pilnego felietonisty współczesnego, nie pozostawia najmniejszej wątpliwości, ku czemu skłania się sam autor. Nie pozostawia też wątpliwości, że za główny cel swojej felietonistyki Prus uznawał informowanie i oświecanie czytelnika oraz wychowywanie go, kształtowanie jego postawy wobec przedstawianych konkretnych zjawisk życia społecznego, postawy intelektualnej, uczuć i reakcji. Przy tym z lekka tylko i w tonacji żartobliwej dotykał spraw literackiego, artystycznego kształtu felietonu. Była to dla niego od początku sprawa podstawowa, bo pojmował felieton jako specyficzny utwór literacki, ale we wstępnym manifeście felietonisty jedynie lekko to zaznaczył, chociaż i wówczas, i później obszernie i dogłębnie się tym zajmował.

Ten swoisty manifest kronikarz zamknął, może nie bez wpływu sytuacji, w jakiej się znalazł na początku w  „Kurierze Warszawskim”, żartobliwą poniekąd diatrybą w obronie swobody prasy. O innych, dotkliwszych ograniczeniach nie mógł oczywiście nawet wspomnieć:

Cały ten wstęp wypowiedzieliśmy dlatego, aby raz na zawsze załatwić się z ludzkimi pretensjami i rzec jak niżej:

Panowie przemysłowcy, dobroczyńcy, inżynierowie, aptekarze itd., itd.! Obrażajcie się albo nie obrażajcie się, chwalcie lub gańcie, słowem – róbcie co wam się podoba, byleście ze swej strony piszącym również zostawili swobodę. Bóg Najwyższy, który stworzył owcę dla wilka, a literata dla wydawcy, tak urządził ten padół, że na nim każda osoba lub instytucja występująca publicznie musi się stać pastwą dla felietonistów, kronikarzy, korespondentów lub autorów artykułów wstępnych. Oburzanie się przeciw takiemu porządkowi rzeczy wiedzie do farmazoństwa, a odmawianie literatom uczciwej swobody doprowadzi do tego, że z piśmiennictwa, zamiast ekstraktu Liebiga, zrobią się ciepłe mydliny. Dixi[52].

Był felietonistą-kronikarzem samozaprogramowanym. Uprzytomniał zarówno sobie, jak i innym swoje zamiary i stawiane sobie zadania, które określał zgodnie z własnym poglądem na świat i nie w mniejszej mierze jako rezultat własnych inklinacji, naturalnych skłonności i własnych upodobań społecznych, intelektualnych, kulturalnych oraz literackich. Studiował i przemyśliwał – jak nikt inny spośród polskich felietonistów – kwestie celów, „warsztatu” i techniki pisarstwa felietonu-kroniki, skutecznych środków pouczania, wzruszania i bawienia czytelników. Chciał być nowatorski i stworzyć specyficzny, rozpoznawalny felieton, co mu się oczywiście w pełni udało i czemu zapewne sprzyjała w znacznym stopniu płynność i elastyczność tego gatunku.

13. Kronikarstwo felietonowe jako służba publiczna

Prus pojmował swoją rolę felietonisty jako służbę publiczną. Obejmując stanowisko autora Kroniki tygodniowej w  „Kurierze Warszawskim” na przełomie zimy i wiosny 1875 roku, chcąc nie chcąc musiał się pogodzić, że ten fakt wyznacza kierunek jego życia zawodowego: literata i dziennikarza. Marzenia osobiste o karierze naukowej już na dobre się oddaliły, ale pewną pociechą był fakt, jak wyznawał, że czuł się potrzebny i uznany, a jego pióro było pożądane i użyteczne.

Należy też mieć na uwadze, że jako felietonista, a przede wszystkim jako autor Kronik tygodniowych, musiał mieć świadomość, że zajęcie to umieszcza go w centrum życia społecznego Królestwa, gdzie zaborcza administracja niszczyła wówczas resztki polskich instytucji państwowych, rusyfikowała administrację i szkolnictwo, ograniczała istnienie i działania polskich organizacji oraz zabraniała tworzenia nowych. Prasa, podobnie jak literatura, stawała się najważniejszym organem obrony i ochrony polskiego bytu narodowego. Takie pojmowanie ówczesnej sytuacji utrwalało się zwłaszcza w kręgach oddziaływania ideologii pozytywizmu, w zbliżonych do niego środowiskach inteligencji mieszczańskiej, a także w wielu kręgach szlachecko-ziemiańskich. Prus dawał wyraz takim poglądom już w pierwszych wystąpieniach publicystycznych w  „Opiekunie Domowym”. Toteż podjęcie obowiązku pisania Kronik tygodniowych w  „Kurierze” było dla Prusa nie tylko „zawodem”, ale także, a może nawet przede wszystkim – misją społeczną.

Oczywiście, zawód dziennikarza-felietonisty w  „Kurierze” wiązał się z pewną pozycją w życiu osobistym. Był podstawą bytu materialnego, a niewielu literatom udawało się utrzymywać z pracy własnego pióra. Felietonistyka Prusa była jednak z reguły źle opłacana, przyszły autor Lalki sztukował dochody, publikując utwory literackie. W pewnym okresie pracował dodatkowo w biurze statystycznym finansisty Jana Blocha, pisywał artykuły i felietony do innych periodyków. Ale mimo skromnego trybu życia miewał kłopoty finansowe, popadał w długi. Jego sytuacja materialna poprawiła się dopiero w końcu XIX wieku, po ogłoszeniu Faraona – ostatniej wielkiej powieści. Po przeszło ćwierć wieku pracy literackiej i publicystycznej Prus osiągnął pewien poziom życia dopiero po sprzedaży w 1902 roku praw autorskich do swoich dzieł za trzydzieści tysięcy rubli Spółce Wydawniczej, której głównymi przedstawicielami byli Adam hr. Krasiński i adwokat Adam Osuchowski.

„Kurier Warszawski” był wprawdzie brukowcem, ale miał największy nakład spośród wszystkich ukazujących się wówczas czasopism zaboru rosyjskiego, a nawet pośród wszystkich polskich periodyków. Miał też bodaj najbardziej zróżnicowany krąg odbiorców. Nie było to obojętne dla Prusa-społecznika. Dotąd jego posłania ideowe, jeśli pominie się produkcję humorystycznosatyryczną, docierały do bardzo ograniczonego grona czytelników elitarnych pism pozytywistycznych – „Opiekuna Domowego” i  „Niwy”. Dla Prusa, zawsze zdeklarowanego antyelitarysty, miało to ogromne znaczenie. Nie mylił się Świętochowski, kiedy pisał, nie bez przekąsu: „kilkudziesięciotysięczny zastęp czytelników „Kuriera Warsz[awskiego]” sprawiał autorowi wielkie zadowolenie i zapewniał mu sławę”[53]. Istotnie Prus, mimo ciężarów, kłopotów, a nawet przykrości i udręk, jakie pisanie Kronik przynosiło, uznał to zajęcie za swoją rolę społeczną, niemniej ważną niż twórczość powieściowa i nowelistyczna. Zwłaszcza w początkowych latach, kiedy szybko doświadczał uznania i popularności nie tylko wśród szerokich rzesz czytelników „Kuriera”, ale także dziennikarzy i pisarzy. Tak w 1881 roku charakteryzował go ówczesny publicysta i krytyk Władysław Józef Maleszewski: „Dla czytelników „Kuriera Warszawskiego” jest to tygodniowy gość bardzo pożądany, a bodaj czy nie najpożądańszy z całej oficyny redakcyjnej. Prus jako felietonista nie ma u nas sobie podobnego – inni mają sarkazm, oryginalność, pomysłowość, rzewność, werwę – ale sól Prusa jest z innej jeszcze kopalni”[54]. Chwalił wyjątkową oryginalność felietonistyki Prusa, „rozważającą najważniejsze zagadnienia społeczne i jeżdżącą na koniku dowcipu i żartu”[55]. Nie był to już wówczas głos odosobniony, nawet redaktor „Przeglądu Tygodniowego” Adam Wiślicki, z którym to pismem Prus toczył wielokrotnie potyczki polemiczne, przyznawał, że Prus to „znakomity talent”[56]. Przytaczamy tu wypowiedź Maleszewskiego także ze względu na to, iż po cytowanych entuzjastycznych opiniach o Prusie jako najwybitniejszym polskim felietoniście zauważył on, jak dalece Prus-pisarz, już wówczas autor znakomitych opowiadań i Anielki, pozostawał, i to długo, przesłonięty przez Prusa-felietonistę: „Niestety, ta sława felietonisty wyrządziła Prusowi krzywdę jako całości literackiej; znają go wszyscy jako kronikarza, a mało kto wie, że Prusowi należy się trwalsze stanowisko w naszej literaturze, że Prus należy do tych młodych talentów powieściopisarskich, którym literatura nasza zawdzięcza nowy pierwiastek ożywczy, pierwiastek realizmu – nie krańcowego, nie popryskanego błotem, lecz czerpiącego swe soki wprost z życia”[57].

14. Kłopoty i utrapienia felietonisty

Z tym wszystkim Prus doświadczał niemało utrapień jako felietonista, najwięcej jako autor Kronik tygodniowych. Przede wszystkim dotkliwie dokuczała mu cenzura rosyjska, szczególnie warszawska, ogromnie wyczulona na najmniejszą krytykę władz carskich i administracji Królestwa. Węszono wszędzie „buntownicze” akcenty patriotyczne. Kronikarz życia polskiego musiał to odczuwać boleśnie. Oczywiście, podobnie jak inni ludzie pióra, pamiętał o tych ograniczeniach i znajdywał sposoby wypowiadania się w sprawach polskiego bytu narodowego tak, by omijać gęste sieci kontroli cenzury i docierać do czytelnika. Mimo to nie obeszło się bez ingerencji zewnętrznych. Zachowała się cała Kronika Prusa skonfiskowana przez cenzurę warszawską. Takich ingerencji musiało być więcej. Wskazują na to porównania zawartości kronik ze spisami treści. Czasem zapowiadają one rzeczy, których nie można w nich znaleźć. Parę lat po rewolucji 1905 roku, kiedy prewencyjna cenzura rosyjska bardzo zelżała, Prus mógł już napisać w obrazowy sposób: „Cenzura pasy darła z literatury i dziennikarstwa [...]”[58].

Poza konieczną autocenzurą i cenzurą rosyjską autora Kronik tygodniowych nękano jeszcze innym rodzajem cenzury. „Kurier Warszawski” był dziennikiem konserwatywnym, jak zresztą większość pism warszawskich. Prusa przyjęto do redakcji, ale wiedziano, skąd przychodził. „Niwa”, z którą jeszcze czas jakiś współpracował, drukując tam kroniki-felietony do czasu jej przekształcenia w pismo o orientacji konserwatywno-ziemiańskiej, była obok „Przeglądu Tygodniowego” głównym organem „młodych”, trybuną prasową pozytywistów, do których zaliczano również Prusa. On zaś od początku pragnął przekazywać czytelnikom swoje poglądy, które w podstawowych kwestiach społecznoideowych i intelektualnych z uformowaną już orientacją pozytywistyczną. Po latach, wspominając okoliczności wstąpienia do redakcji „Kuriera Warszawskiego”, zauważał: „Tam od razu zacząłem pisać tak, że mimo utarczek z «Przeglądem» [Tygodniowym – dop. S.S.] redakcja «Kuriera Warszawskiego» uważała mnie za «zamaskowanego ajenta młodej prasy». Toteż nie było miesiąca, ażeby redakcja nie robiła mi dopisków i nie wykreślała ustępów, a nie było kwartału, ażeby nie wyrzucano mi całych «Kronik». Lata walki upłynęły, zanim pozwolono mi swobodnie wspominać nazwiska: Darwin, Comte albo wygłaszać zdania niezbyt licujące z konserwatywnym kierunkiem pisma”. Do tych wspomnień dodał Prus goryczą zabarwioną uwagę: „ja za robienie postępu płaciłem kary”[59].

Jako autor Prus niejednokrotnie narzekał na wyczerpanie i zniechęcenie, na kłopoty z redaktorami i czytelnikami. Zgoła wcześnie, bo już po trzech latach ogłaszania Kronik tygodniowych, zapowiadał, że zamierza zrezygnować z tego zajęcia i  „przerzucić się na pole powieściopisarskie”. Uskarżał się przyjaciołom: „Kroniki bowiem moje robią mi tylko nieprzyjaciół i w najlepszym razie do utarcia dupy są używane”[60].

Prus-felietonista niejednokrotnie miał też poczucie jałowości i daremności swoich poczynań. Pisał o tym w zachowanej korespondencji i dzielił się tym nawet ze swoimi czytelnikami. Odczuwał bowiem często dotkliwie stan inercji i martwoty społeczeństwa oraz paraliżującą rolę, jaką odgrywała w życiu kraju samowola biurokratycznej administracji zaborczej. Około roku 1880, a już szczególnie po rozczarowującym doświadczeniu redaktorskim w  „Nowinach”, pojawiają się u Prusa coraz częściej wyznania o narastającym bolesnym poczuciu dysproporcji między trudem felietonisty a osiąganymi rezultatami. W prywatnych wypowiedziach, a nawet w Kronikach dawał wyraz poczuciu znikomych efektów swojej działalności publicystycznej. Rozwiewały się nadzieje na sprawczy kontakt z opinią publiczną, wzrastało poczucie rozczarowania, niemocy, nawet depresji. Z bólem i żalem pisał częstokroć, że czasy i warunki są wyjątkowo niesprzyjające wszelkim poważniejszym dążeniom reformatorskim, co paraliżuje, jak stwierdzał, także inteligencką elitę intelektualną, a  „wielomilionowy «ogół» śpi na oba uszy, chrapiąc na całe gardło”[61].

Dwa lata wcześniej, kiedy w  „Wędrowcu” ukazywała się w odcinkach Placówka z portretem autora pędzla Stanisława Witkiewicza, Prus zapowiadał: „Gdyby nie chleb powszedni, cisnąłbym w ogóle felietony, tak mnie te rzeczy nudzą i dręczą”[62]. Nie były to chyba zapowiedzi poważne, skoro później, kiedy cieszył się już pewnym dobrobytem, nie porzucał kronikarstwa mimo złego stanu zdrowia. Zresztą, zwierzenie to poprzedzone było innym, bardziej stanowczym postanowieniem. Kiedy Erazm Piltz, redaktor petersburskiego „Kraju”, w którym Prus także przez parę lat drukował warszawską kronikę, zaprosił go do współpracy jako krytyka, autor nie przyjął tej propozycji, oznajmiając, że powziął postanowienie napisania kilku „powieści z wielkich pytań naszej epoki” i chociaż w tym liście nazwał pisanie felietonów „robotą parobczą”, wyraził przekonanie, że te zadania wypełnią mu „zapewne resztę życia”[63]. Istotnie, pisał kroniki do końca życia, bardzo często narzekając na dolę felietonisty. Były okresy, kiedy miewał kryzysy twórcze; doświadczał ich zresztą także jako powieściopisarz. Były też inne okoliczności, które powodowały krótsze lub dłuższe przerwy w pisaniu kronik, nawet półroczne i roczne. Często przyczynę stanowiła praca nad powieściami, jak np. w okresie tworzenia odcinków Lalki i Emancypantek, a także w czasie komponowania Faraona. W tym ostatnim przypadku nie dostarczył redakcjom ani jednego felietonu przez cały rok 1895. Były okresy złego stanu zdrowia, ciężkich chorób. Jedna przerwa trwała prawie trzy lata i wydawało się, że Prus na dobre zaprzestał felietonistyki, ale 1 kwietnia 1905 roku zaczął na nowo ogłaszać swoje kroniki, choć już nie w gazecie codziennej, a w  „Tygodniku Ilustrowanym”. Zdarzały się okresy znużenia i wyczerpania. W 1895 roku, nawiązując do swojej sytuacji felietonisty-kronikarza, pisał do żony z Berlina, gdzie bawił przelotnie podczas swojej najdłuższej, czteromiesięcznej podróży zagranicznej: „w Warszawie po prostu usychałem z braku odpowiedniego zajęcia. Bo i co to jest – ciągle snuć ze siebie, ciągle przerabiać te same, wcale niebogate materiały. W takim stanie dusza więdnieje”[64].

Nade wszystko należałoby wspomnieć, że rola felietonisty-kronikarza wystawiała Prusa też na inne dramatyczne, a nawet tragiczne doświadczenia. Raz osobnik zamierzający popełnić samobójstwo zawiadomił o tym listem do redakcji i Prus, bardzo przejęty, udał się na jego poszukiwanie, by odwieść go od tego zamiaru. W końcu dowiedział się, że nadawca listu znajduje się już w szpitalu, udał się tam więc, ale okazało się, że ten już nie żył. Inny korespondent doniósł autorowi Kronik, że stracił pracę, bo ożenił się z Żydówką, i został bez środków do życia. Żona się rozchorowała, a on sam pogrążył w rozpaczy, bo nie mógł jej pomóc. Prus opisał ten przypadek z głębokim przejęciem, apelując o pomoc, przede wszystkim do Żydów, by wsparli współwyznawczynię, a także – do antysemitów, by pomogli rodakowi. Nie wiemy, jak ta sprawa się rozwinęła, znamy tylko pełen przejęcia apel pisarza i podany przez niego adres cierpiącej pary.

Była też ogromnie bolesna napaść na Prusa za wypowiedź w tygodniku „Nowiny” – autor Lalki drukował tam Felieton warszawski. W lutym 1878 r. wybitny prawnik, a także badacz literatury i krytyk żyjący w Petersburgu, Włodzimierz Spasowicz, wygłosił w Warszawie odczyt o twórczości Wincentego Pola. Bardzo surowo ocenił poetę jako apologetę konserwatyzmu i tradycjonalizmu szlacheckiego. Przypisał mu brak rozumienia historii. Spasowicz powiedział o Polu, że był nie tyle historykiem, ile „najpoetyczniejszym i najpopularniejszym polskim antykwariuszem”. Ta krytyka poety – piewcy staroszlacheckiej tradycji – bardzo spodobała się obecnej na odczycie grupie studentów warszawskich o poglądach socjalistycznych. Żywo oklaskiwali uwagi prelegenta, najwięcej chyba z powodu nazwania Pola antykwariuszem. Dzienniki warszawskie potępiły odczyt Spasowicza, stając w obronie poety, Prus natomiast odważnie bronił prelegenta jako kompetentnego badacza. Wprawdzie zarzucał mu jednostronność w ocenie oddziaływania twórczości Pola, ale bardzo cenił za potępienie tradycjonalistycznego patriotyzmu. Prus stwierdzał, że „nie dość kochać społeczeństwo, ponieważ trzeba je kochać rozumnie, że nie dość ożywiać tradycją, ponieważ trzeba jeszcze wybierać z niej rzeczy nauczające i świetne, a odrzucać błahostki i szczegóły wstrętne”[65]. Chwalił także Spasowicza za jego wiarę w lud „jako materiał przyszłości”, co oznaczało w języku ezopowym, którym sprawozdawca musiał się posługiwać, wiarę w lud jako podstawę przyszłości narodu. Tę stronę odczytu uznał Prus za „piękną i wzniosłą”[66]. Felietoniście natomiast nie spodobało się zachowanie owej grupy studentów warszawskich, która z aplauzem i hałaśliwie oklaskiwała krytyczne uwagi prelegenta o Polu. Kronikarz nazwał tę grupę studencką „stadkiem młodzieży”, ich zachowanie „wybuchem cielęcej wesołości”[67]. Wypowiedź Prusa, jak to często bywało w jego felietonach, była utrzymana w stylu jaskrawo ironicznym, sugerowała niesforność tej grupy, brak właściwego zachowania, rozsądku i wrażliwości wobec bardziej konserwatywnego audytorium, niewątpliwie wstrząśniętego sytuacją, gdy „krytyk druzgocze jedną z wybitniejszych dotychczas postaci [...]”[68].

Po wydrukowaniu felietonu członkowie wspomnianej grupy studentów, przeważnie socjaliści lub ich sympatycy, wystosowali list do Prusa, zawierający sporo zniewag i żądający odeń publicznych przeprosin i ogłoszenia ich listu w  „Nowinach” i  „Kurierze Warszawskim”. Pisarz odmówił, wyraził natomiast opinię, że jeśli ktoś czuje się jego uwagami urażony, gotów dać mu satysfakcję honorową, czyli przyjąć wyzwanie na pojedynek. Studenci odrzucili tę propozycję. Po Warszawie zaczęły krążyć pogłoski o planowanej napaści na Prusa i przyjaciele otoczyli go ochroną. Jednak 26 marca, choć odprowadzany do domu przez dwóch kolegów z redakcji „Kuriera Warszawskiego”, został zaczepiony przez grupę młodych ludzi przed bramą domu, gdzie mieszkał, przy ulicy Twardej 6, i jeden z nich, Jan Wacław Sawicki, uderzył go w twarz. Policja prowadziła dochodzenie, przesłuchiwała uczestników i świadków zajścia, ale z braku dowodów nikogo nie aresztowano. Prawdopodobnie nie chciano, by interweniowały władze rosyjskie, chociaż uczestnicy napadu byli znani. Czyn ten spotkał się z potępieniem całej prasy warszawskiej. W zbiorowym oświadczeniu redakcji dzienników napiętnowano atak na jednego z powszechnie „cenionych i szanowanych literatów naszych, którego satyryczne pióro śmiało karci wybryki zasługujące na to [...]”[69]. W oświadczeniu nazwano „szajką” całą grupę napastników pozbawionych „poczucia honoru i godności”[70]. Niewiele wiemy o stanie Prusa po napadzie. Wiadomo natomiast, że zachował z tego epizodu uraz na całe życie. Po blisko dwudziestu latach, w czasie pobytu w Paryżu, jeden z uczestników tej grupy studenckiej, działacz socjalistyczny Kazimierz Dłuski, chciał się spotkać z pisarzem, ale Prus odmówił. Przez prawie trzy miesiące po tym incydencie felietonista nie ogłosił ani jednej kroniki w  „Kurierze Warszawskim” ani w  „Nowinach” (do których zresztą już nie powrócił). Nie ulega wątpliwości, że cała ta sprawa była dla niego bardzo bolesnym doświadczeniem.

W okresie ogłaszania Lalki w odcinkach w  „Kurierze Codziennym”, kiedy tygodniami, a niekiedy miesiącami Prus nie publikował swoich felietonów, o które upominali się czytelnicy, napisał pół żartem, pół serio: „O! zaprawdę, niełatwa to rzecz pisywać Kroniki w Warszawie”[71]. Już u końca wieku XIX, kiedy po przeszło ćwierćwieczu Prus miał za sobą najlepszy okres twórczości felietonowej, jak zresztą i powieściowej, w jednej z kronik przedstawił dyskusję, jaką miał jakoby z młodym poetą modernistycznym. Tamten zarzucał mu, że w jego bieżących tekstach uderza nadmierny pesymizm, niezadowolenie i gorycz. Młody poeta apelował do autora Kronik tygodniowych: „Dawniej pisywał pan Kroniki, które cieszyły ludzi, ale dzisiaj jakiś zły duch podsuwa panu rozmaite «kwestie», które jeżeli nie nudzą nas, to zatruwają nam życie. Czy nie mógłby pan wrócić do poprzedniego sposobu pisania?”. Odpowiedź Prusa brzmiała: „Owszem, wrócę do dawnej metody, byleście powrócili radość i wiarę w życie, które mi kilka razy zabrano”[72].

Oczywiście powrót był niemożliwy, ale autor Kronik kontynuował ich pisanie, póki sił i zdrowia starczyło.

15. Współczesna cywilizacja, przetrwanie i postęp

W niezmiennym przekonaniu Prusa okres, w którym rozpoczynał swoją działalność publicysty i literata, był dotkliwym impasem w życiu narodowym społeczeństwa polskiego właściwie we wszystkich trzech zaborach, a już szczególnie w rosyjskim i w pruskim, który stanie się niebawem częścią powstającego cesarstwa niemieckiego.

Kiedy na łamach „Przeglądu Tygodniowego” pojawiły się w 1870 roku pierwsze artykuły właściwie inaugurujące kampanię „młodej prasy”, najważniejszym wydarzeniem na arenie międzynarodowej była wojna francusko-pruska i klęska Francji pod Sedanem. „Młodzi” mieli pełną świadomość tego, że społeczeństwo polskie było pozostawione samo sobie; tylko sobie mogło zawdzięczać własne przetrwanie i rozwój. Klęska Francji oraz triumf Niemiec były dużym wstrząsem dla polskiej elity umysłowej, zarówno dla odłamu konserwatywnego, jak i dla odłamu młodej inteligencji, odegrały też dużą rolę w formułowaniu samej ideologii i programu społecznego pozytywistów. Programu przetrwania i rozwoju społeczeństwa, z jednej strony – zagrożonego w swoim bycie narodowym i pozbawionego własnego państwa, z drugiej – budującego swoje nadzieje istnienia i rozwoju na przekształceniu struktury i świadomości społecznej całego narodu lub przynajmniej jego elity. W 1869 roku, równo rok przed początkiem kampanii ideowo-publicystycznej „młodej prasy”, do której niebawem zaciągnął się również Prus, zapisał on w jednym z licznych swoich notatników: „Giniemy, a nikt w imię moralności i cywilizacji pomocy nie daje”[73].

Kampania ta była chyba tyleż wyrazem desperacji, co nadziei, realnych potrzeb i możliwości, a także utopijnych aspiracji. Pierwszym i podstawowym jej dążeniem było przekształcenie świadomości społeczeństwa i jego bytu, przystosowanie ich do istniejących, realnych warunków i możliwości. Zarzucano konserwatystom, że kultywują świadomość szlachecko-ziemiańską, podczas gdy potrzebna jest radykalna modernizacja kraju, rozwój przemysłu, oświaty, nauki. W tym byli zgodni wszyscy rzecznicy „młodej prasy” i za tym gorąco orędował Prus od pierwszych swoich wystąpień jako publicysta. W dosłownie pierwszym swoim artykule ideowo-programowym, znamiennie zatytułowanym Nasze grzechy stwierdzał, że naród polski pozbawiony możliwości zmiany „okoliczności zewnętrznych” musi swoje przetrwanie, postęp i dobrobyt oprzeć na zbiorowej pracy wewnętrznej, na osiągnięciach przyrodoznawstwa, bo czerpanie z zasobów natury jest źródłem bogactwa, oraz na „naukach społecznych”. Podkreślał też konieczność opanowania nowej technologii i kultury pracy: „Fabryki również wymagają specjalnych wiadomości, handel i rzemiosła nade wszystko uznania wartości pracy, a ponieważ kwestie te były nam obce i wstrętne, więc po dziś dzień [...] leżą odłogiem [...]”[74].

W artykule tym Prus podkreślał, że zaniedbania i błędy popełnione przez klasy dominujące w przeszłości i błędy współczesne (robi przy tym niedwuznaczną aluzję do powstania styczniowego: „straszny to błąd nie wiedzieć o własnej słabości, ciężko też pokutujemy za niego”[75]) sprawiają, iż społeczeństwo polskie znajduje się pod każdym względem w wyjątkowo ciężkim położeniu: „lecz trudno: chcąc złe poprawić, musimy je poznać i przyczyny jego wymienić, inaczej bowiem nie wyjdziemy z przepaści, w którą nas grzechy własne i dawniejszych pokoleń wepchnęły”[76].

Daleki od optymizmu innych rzeczników „młodej prasy”, od których się zdecydowanie odcinał („jest źle, choć krańcowi postępowcy zapewniają nas, że jest bardzo dobrze!...”[77]), Prus proklamuje dwie podstawowe zasady, które do końca życia powtarzał w różnych wariantach w kronikach, w powieściach i opowiadaniach, a także w prywatnych wypowiedziach. Po pierwsze stwierdzał, że jeśli chodzi o los narodu, „lepiej otwarcie powiedzmy, że wszystkich nieszczęść naszych my najpierwszą jesteśmy przyczyną”[78]. Ta stańczykowsko brzmiąca formuła była apelem o odpowiedzialność, o wysiłek i działania na rzecz własnej zbiorowości i rodzaju ludzkiego. Drugą zasadą, którą pisarz proklamował i pozostawał jej wierny przez całe życie, było stwierdzenie, że należy skupić się na wysiłku rozwiązywania spraw bieżących: „Dziś więc nauczeni doświadczeniem zmieńmy system ograniczając plany i prace nasze do szczupłego koła codziennych stosunków”[79]. W zależności od tego, co się rozumiało przez „codzienne stosunki”, mogło to brzmieć bardzo minimalistycznie albo znaczyć ogromnie dużo. Prus dał do zrozumienia, że oręduje za wielkimi zmianami które osiągnie były małymi krokami:

Tak tedy pokorni wobec samych siebie, zrezygnowani wobec konieczności, zajmijmy się spłacaniem długów, oszczędnościami, podniesieniem rolnictwa i przemysłu, ścieśnianiem rodzinnych i towarzyskich węzłów, zwiększaniem liczby małżeństw, zmniejszaniem śmiertelności dzieci, wspomaganiem nieszczęśliwych, rozszerzaniem zdrowej oświaty i moralności. Przy pracy tej niejeden ogromny majątek wypadnie podzielić na drobniejsze, niejeden frak zamienić na kapotę, herb na szyld, pióro na młotek i łokieć, wielu rzeczy sobie odmawiać, wiele zapominać, a najwięcej się uczyć i uczyć!...[80]

Nie zostawiał też Prus wątpliwości, że postulował to w obliczu zagrożenia bytu narodowego, wyrażając kilkukrotnie nadzieję, że społeczeństwo polskie zdobędzie się na wysiłek uchronienia się od destrukcji i upadku, zachowa i wzmocni swoją tożsamość narodową. Zakończenie, jak i cały artykuł początkującego publicysty, oparte było na kontrastach, z jednej strony – pisarz ocenił sytuację społeczeństwa bardzo pesymistycznie („przepaść”, „nędza nasza”), z drugiej – sączył kroplę optymizmu, że cierpliwym, rozumnym działaniem oraz pracą naród polski potrafi wydobyć się z groźnego stanu rzeczy. Ta opozycja pesymizmu i optymizmu dominowała w publicystyce Prusa do końca.

Innym znamiennym motywem tego artykułu jest obrazowe ukazanie potrzeby radykalnej zmiany stosunków społecznych. Praca nad poprawą doli społeczeństwa polskiego wymagała likwidacji, a co najmniej zredukowania wielkiej własności ziemskiej; Prus uważał, że istnienie ziemiaństwa jako klasy społecznej było pasożytniczym przeżytkiem, oczekiwał natomiast wzrostu średnich gospodarstw chłopskich, rozkwitu mieszczaństwa i miejskich warstw pracowniczych, przede wszystkim rzemieślników i robotników.

Pisarz podobnie jak inni jego koledzy z  „młodej prasy” głosił od początku, że jedyną drogą wyjścia z tej zapaści narodowej, w jakiej znalazł się naród polski, a przede wszystkim ta jego najliczniejsza część, która żyła w zaborze rosyjskim, powinny być działania mające na celu rozwój społeczno-ekonomiczny i kulturalny. Społeczność polska, musi wydobyć się z głębokiego zacofania materialnego i duchowego, w jakim tkwiła w porównaniu z rozwiniętymi cywilizacyjnie społeczeństwami zachodniej Europy. Przede wszystkim należy oprzeć się na doświadczeniach i wiedzy – cudzej oraz własnej. Nauka i wiedza zrobiły ogromne postępy i trzeba przyswoić sobie te zdobycze w dziedzinie przyrodoznawstwa, nauk społecznych i technologii, ponieważ dzięki nim powstały i rozwijają się nowoczesne miasta i kraje o wysokim poziomie materialnym i duchowym. Kraje te osiągnęły większą spoistość i dążą do większej harmonii między zróżnicowanymi warstwami i klasami społecznymi; są one bardziej zaawansowane w procesie tworzenia jednolitego organizmu, odpowiednika dojrzałego organizmu przyrodniczego. Prawdziwy patriotyzm winien się wyrażać w pracy. Należy być użytecznym dla społeczeństwa, dla narodu. Uwolnienie się od mrzonek, urojeń i fałszywych oczekiwań umożliwia dostrzeżenie możliwości i szans pomyślniejszego (materialnego i duchowego) rozwoju. Choć trzeba wyrzec się aspiracji politycznych w zaborze rosyjskim, to jednak od kilku dziesięcioleci powstają tam sprzyjające warunki działania; rodzi się przemysł, tworzone są manufaktury i fabryki, a także rzemiosło, rozwija się rynek wewnętrzny (szczególnie od czasu reform uwłaszczeniowych 1864 roku) oraz sieć kolejowa. Władze carskie w celu wyeliminowania odrębnych od rosyjskich urządzeń i instytucji państwowych Królestwa Polskiego, ustanowionych po upadku Napoleona, zlikwidowały granicę celną. Wskutek tego otworzyły się dla przemysłu, rzemiosła, handlu, a nawet finansów olbrzymie rynki zbytu na Wschodzie. Społeczeństwo zyskało szanse i możliwości znacznego rozwoju materialnego, a co za tym idzie – także rozwoju oświaty, kultury; jeśli nie usunięcia nędzy i biedy we wsiach i miastach, to jej znacznego zredukowania. Polepszone bowiem warunki materialne pozwoliłyby na podniesienie poziomu oświaty, zwalczenie powszechnego niemal wśród ludu analfabetyzmu, eliminację ciemnoty i zacofania umysłowego.

Równocześnie Prus – podobnie jak inni – zauważał, że w życiu społecznym, a przede wszystkim miejskim i wielkomiejskim pojawiają się liczne anomalie, zjawiska bolesne, szkodliwe, dokuczliwe, krzywdzące szczególnie warstwy ludności ubogiej, ludzi żyjących w nędzy, cierpiących, społecznie bezbronnych, którzy potrzebują wsparcia i pomocy materialnej i duchowej. Długo wierzył, że rozwój cywilizacji współczesnej i dobra wola ludzi przyniosą, jeśli nie zniesienie tych anomalii i szkodliwych zjawisk, to na pewno ich postępujące złagodzenie i ograniczanie. Wierzył też, że jako felietonista może się do tego przyczynić.

III. O WARSZAWIE CZASÓW PRUSA

1. Rozwój terytorialny

Znany dziennikarz warszawski i późniejszy kolega Prusa, Feliks Fryze, o którym autor kronik wielokrotnie pisał i bodaj wprowadził go do Lalki w humorystycznej scenie nękania Rzeckiego o uzyskanie jakiejkolwiek sensacyjnej wiadomości o sklepie Wokulskiego, w 1873 roku, po wzniesieniu się balonem nad Warszawą informował czytelników, że stamtąd wygląda ona jak „miasto Guliwera, gwarne, ruchliwe i obszerne, ale wszystko drobnych wymiarów. Obok widać jakiś wyschły strumyk, a na nim czarną grubą kładkę. To Wisła i most żelazny”[81].

To jest Warszawa z czasów pierwszych felietonów Prusa w  „Kolcach” i w  „Niwie”. Fryze w tym stwierdzeniu dobrze uchwycił istotę Warszawy drugiej połowy XIX wieku, Warszawy Prusa, miasta małego, ale gwarnego, ruchliwego i rozwijającego się. „Ta czarna gruba kładka” to oczywiście drugi most łączący oba brzegi Wisły, żelazny most zbudowany przez inżyniera Stanisława Kierbedzia na kamiennych podkładach w latach 1861-1863, uchodzący wtedy za jeden z najnowocześniejszych w Europie.

Warszawa czasów Prusa rozwijała się szybko, ale na małej przestrzeni, ograniczanej przez władze carskie od momentu upadku powstania listopadowego do końca XIX stulecia. Budowa Cytadeli i fortyfikacji oraz zakaz stawiania budynków w ich pobliżu sprawiały, że przestrzeń pod rozbudowę była ograniczona. Jeszcze po kongresie berlińskim w 1878 roku, na którym trzy mocarstwa zaborcze umacniały swój alians w kwestii panowania nad Polską, Warszawa była „Spętana podwójnym pierścieniem fortów [...]”[82]. Dopiero w 1889 roku włączono do niej Nową Pragę ze Szmulowizną, część Targówka i Kamionek, co zwiększyło obszar miejski o trzynaście procent.

Kiedy Prus rozpoczął w 1874 roku pisanie swoich Kronik, Warszawa miała jeszcze sporo pustej przestrzeni do zagospodarowania. Opisywał on niektóre dzielnice miasta jako mało zabudowane, pełne sadów i ogrodów, gdzie na ogrodzeniach wisiały ogłoszenia, że tereny te są do nabycia pod budowę domów, warsztatów i składów. Kiedy rok później zaczął drukować w  „Kurierze Warszawskim” swoje felietony, wcześniej wynająwszy dla siebie i żony mieszkanie na Kruczej 25, u zbiegu Kruczej, Mokotowskiej i Pięknej kończyła się zwarta zabudowa. Ale już w latach 1878-1880, kiedy toczy się akcja Lalki (1878-1879), miał miejsce bardzo istotny rozwój budownictwa (największy w latach 1887-1889 i 1894-1899). Według informacji podanych przez historyków, budowano w Warszawie po czterysta, pięćset domów mieszkalnych rocznie. Prus-publicysta bardzo żywo interesował się różnorakimi aspektami budownictwa mieszkaniowego w Warszawie. Zajmował się wielokrotnie sprawami niezadowalającego bezpieczeństwa murarzy, cenił pewne budowle za ich wygląd lub odpowiednie wyposażenie, ale częściej krytykował i piętnował tandetę, pospolitość i brzydotę. Potępiał też spekulacje i brudne interesy, towarzyszące rozbudowie miasta. Odwiedzał tereny budów, rozmawiał z osobami zaangażowanymi w sprawy budownictwa, sporo czytał na ten temat w prasie, przeglądał specjalistyczne dokumenty, wreszcie domagał się administracyjnej kontroli inwestycji budowlanych.

To w tym okresie Warszawa stała się względnie nowoczesną metropolią, przez Juliana Krzyżanowskiego obdarzoną mianem „osobliwej stolicy nie istniejącego «Królestwa» [...]”[83].

2. Przemiany demograficzne, modernizacja i przemysł

Kiedy Głowacki zamieszkał w Warszawie jako student, liczba mieszkańców wzrosła do trzydziestu tysięcy rocznie; w ciągu kolejnych dwudziestu lat przekroczyła pięćset piętnaście tysięcy ludności, w 1904 roku Warszawa miała już przeszło siedemset siedemdziesiąt tysięcy mieszkańców, trzy razy więcej niż kilka dziesięcioleci wcześniej. Ten szybki przyrost tylko w nieznacznym stopniu wynikał z terytorialnego poszerzenia się miasta, w znacznej mierze był skutkiem napływu ludności z innych miast, miasteczek i wsi Królestwa, a także z prowincji imperium rosyjskiego, w poszukiwaniu pracy i środków utrzymania (np. Żydzi byli zmuszeni do opuszczenia Cesarstwa i Litwy). Prus opisywał postępy urbanizacji i modernizacji Warszawy, wady i zalety kolejnych inwestycji. Był przy uruchamianiu sieci tramwajów konnych w 1882 roku, a w następnych latach gorąco wspierał projekty rozwoju wodociągów i kanalizacji. Obserwował zabawne reakcje mieszkańców Warszawy na pojawienie się oświetlenia elektrycznego i pierwszych telefonów, w 1905 roku widział wprowadzenie tramwajów elektrycznych.

Pozycję metropolii i rozwój Warszawa zawdzięczała oczywiście temu, że stawała się stopniowo centrum życia gospodarczego Królestwa. Kiedy piętnasto-, szesnastoletni Aleksander Głowacki znalazł się po raz pierwszy w tym mieście, nie mógł nie dostrzec rozwijającego się przemysłu: dominowało przetwórstwo spożywcze, którego udział szacowano na trzydzieści pięć procent całej produkcji miasta. Dopiero na drugim miejscu znajdował się przemysł metalowy – trzydzieści procent. Niebawem zajął on pierwsze miejsce i pozostał na nim do wybuchu pierwszej wojny światowej nie tylko w mieście, ale i w całym okręgu warszawskim. W tamtych czasach udział innych gałęzi przemysłu w Warszawie takich, jak garbarstwo, mydlarstwo i chemia, a nawet włókiennictwo, nie przekraczał dziesięciu procent produkcji.

Dopiero od 1867 roku obserwowało się w przemyśle warszawskim, a także na terenie całego Królestwa przewrót technologiczny. Wiedział o tym student, a potem początkujący publicysta Głowacki – dzięki krótkiemu epizodowi pracy w fabryce. Proces postępującego rozwoju technologicznego i industrializacji Warszawy (a także Królestwa) znalazł w autorze Kronik uważnego obserwatora i rzecznika, świadomego istotnych, często radykalnych zmian, jakie niósł w życiu indywidualnym i społecznym. Prus poświęcał uwagę tym zjawiskom także i dlatego, że widział, iż uprzemysłowienie Warszawy, okręgu warszawskiego i w ogóle Królestwa przebiegało w ostatnim trzydziestoleciu XIX wieku bardzo chaotycznie, a poziom produkcji przemysłowej był niższy niż w rozwiniętych krajach zachodniej Europy, na co uskarżał się od początku ogłaszania Kronik. W 1875 roku pisał w nich że, istnieją już materiały i wyroby, które „zachodni dowcip nieustannie wymyśla, a o których nasza północna ciemnota tyle wie, co chiński cesarz o moich kronikach”[84].

Kiedy Prus rozpoczynał swoją działalność publicystyczną i literacką, Warszawa była już jednym z najważniejszych eksporterów towarów do imperium rosyjskiego. Sprzyjały temu zarówno zniesienie granicy celnej, jak i linia kolejowa, od 1847 roku łącząca Warszawę ze światem.

Miasto to było też oczywiście w okresie popowstaniowym głównym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej, której stanem i rozwojem Prus również się zajmował. Na początku nawet staranniej niż problemami przemysłu, przypisując rzemiosłu rolę ważniejszą niż produkcji przemysłowej, która w Królestwie znajdowała się przeważnie w obcych rękach (najpierw niemieckich i żydowskich właścicieli fabryk, później też spółek francuskich, belgijskich, angielskich, szwedzkich) i była zorientowana raczej na eksport do Cesarstwa niż na rozwój rynku wewnętrznego. Doświadczenie pracy w fabryce skłoniło jednak Głowackiego do wyznania, że warunki pracy robotnika były na ogół lepsze niż czeladnika w rzemiośle ze względu na zacofane prawa cechowe i nieskrępowaną samowolę majstrów.

W swojej wczesnej publicystyce był Prus właściwie gorącym zwolennikiem industrializacji, upatrując w niej wzmocnienie potencjału ekonomicznego kraju. Z czasem jednak zaczął jednak krytykować kierunek rozwoju przemysłowego Królestwa jako bardziej zorientowany na import surowca, tańszą siłę roboczą i lepiej opłacający się eksport produkcji na rynki wschodnie, co dzisiaj nazwalibyśmy industrializacją kolonialną. Może warto również zauważyć, że autor Kronik w swojej wczesnej publicystyce nazywa robotników fabrycznych rzemieślnikami lub czeladnikami fabrycznymi. Nazwa „robotnik” pojawiła się później, w latach osiemdziesiątych, określenie zaś „proletariat” było jeszcze wówczas zarezerwowane dla biedoty miejskiej.

Dodajmy teraz, że Warszawa, będąca dominującym w Królestwie centrum przemysłu i rzemiosła, była też od dawna jego głównym ośrodkiem handlowym i finansowym. Kiedy Prus rozpoczynał działalność felietonowo-kronikarską, w Warszawie było już blisko trzydzieści domów bankowych, działała giełda, najpierw towarowa, a następnie finansowa. Prus sporo o tym pisał, a nawet starał się o pracę w banku.

3. Centrum piśmiennictwa

Niemniej istotny dla Warszawy jako metropolii Królestwa i w ogóle zaboru rosyjskiego był rozwój życia kulturalnego i umysłowego w okresie popowstaniowym, a zwłaszcza w ostatnich trzech dziesięcioleciach XIX wieku.

Po pierwsze więc przypomnijmy intensywny rozwój warszawskiej prasy w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku. Odnotujmy, że w pierwszych latach pisania Kronik tygodniowych było siedem polskich dzienników, a okresami dziesięć, w tym – by wspomnieć najważniejsze – oba „Kuriery”, w których Prus drukował swoje felietony i znaczną część artykułów publicystycznych. Był jeszcze trzeci „Kurier” – „Kurier Poranny”, w którym Prus bardzo rzadko coś publikował, ale jego pseudonim pojawiał się tam dosyć często z racji polemik dziennikarskich. Równocześnie powstało też w 1880 roku nowe pismo, „Słowo”, którego pierwszym redaktorem naczelnym był Henryk Sienkiewicz, ale faktycznie dziennik ten redagował bliski przyjaciel młodego Głowackiego, Mścisław Godlewski, dawny redaktor „Niwy”. Wychodziła, założona przed powstaniem styczniowym, zasłużona „Gazeta Polska”, której pierwszym redaktorem naczelnym był Józef Ignacy Kraszewski, tam Sienkiewicz w latach siedemdziesiątych drukował swoje felietony i korespondencje z Ameryki. Parę tekstów publicystycznych (i z czasem – opowiadań) opublikował w niej również początkujący Prus-literat.

Był dziennik „Nowiny”, redagowany najpierw przez Aleksandra Świętochowskiego. Prus ogłosił tam parę felietonów, a później na dziesięć miesięcy został redaktorem naczelnym pisma („Nowiny” zostały wkrótce zlikwidowane z powodu zbyt małej liczby prenumeratorów). Wśród licznych tygodników warszawskich ukazywał się wówczas i cieszył przez wiele dziesięcioleci wielkim powodzeniem, wspominany już wielokrotnie „Tygodnik Ilustrowany”, gdzie Prus w ostatnim ćwierćwieczu XIX wieku wydrukował kilka felietonów i utworów literackich, a od 1905 roku do końca życia zamieszczał swoje Kroniki oraz inne teksty literackie.

Spośród istniejących i nowopowstałych tygodników, dwutygodników, miesięczników i dwumiesięczników, w których drukował Prus, warto wspomnieć i  „Ateneum”, ufundowane przez Włodzimierza Spasowicza, a redagowane przez Piotra Chmielowskiego, gdzie Prus-felietonista ogłaszał przez dwa lata obszerne kroniki miesięczne, a także „Wędrowca” z czasów redagowania go przez Artura Gruszeckiego i Aleksandra Gierymskiego oraz przez dwóch przyjaciół Prusa – Antoniego Sygietyńskiego i Stanisława Witkiewicza. „Przegląd Tygodniowy”, powstały w 1866 roku, wspominamy tu nie tyle ze względu na mało znaczące, anonimowe recenzje autora Faraona, jakie się tam ukazywały, ale ze względu na wybitną rolę, jaką odegrał w kampanii „młodej prasy” i propagowaniu ideologii pozytywistycznej oraz programu pracy u podstaw. Ważny był także tygodnik „Prawda”, redagowany przez Świętochowskiego; Prus ogłosił tam parę felietonów, ale częściej bywał obiektem krytyki oraz polemik wszczynanych przez samego Świętochowskiego i innych współpracowników pisma. Warto też wspomnieć cieszącą się dużym autorytetem „Bibliotekę Warszawską” (powstałą w 1841 roku), w której Prus został w 1876 roku ostro skrytykowany przez ówczesnego patriarchę poezji romantycznej Antoniego Edwarda Odyńca za ogłoszenie zręcznych parodii dwóch wierszy młodej lwowskiej poetki Marii Bartusówny (parodie te wydrukował w Kronice tygodniowej poprzedniego roku).

Wiele dzienników i periodyków warszawskich było wydawanych przez polskie firmy wydawnicze, które przede wszystkim zajmowały się publikacją książek i albumów, encyklopedii, podręczników oraz materiałów szkolnych. Żadne inne miasto nie mogło się pochwalić taką ich liczbą ani takimi nakładami. W Warszawie najwięcej było też drukarni i księgarni. Jak wiemy, Prus był właściwie przez prawie cały okres działalności publicystyczno-dziennikarskiej i literackiej związany z jednym z najważniejszych warszawskich domów wydawniczych, firmą Gebethner i Wolff, która była właścicielem lub współwłaścicielem „Kuriera Warszawskiego”, „Kuriera Codziennego” i  „Tygodnika Ilustrowanego”. Poza tym należy wspomnieć dłużej istniejące i zasłużone domy wydawnicze Orgelbrandów, Ungrówi Lewentala, które odgrywały istotną rolę na rynku księgarskim i przodowały w tym czasie w unowocześnieniu bazy drukarskiej, umożliwiającej m.in. tak bujny rozwój prasy.

Dla dominacji Warszawy w polskim życiu kulturalnym tamtych lat bardzo istotna była współpraca warszawskich instytucji z niemal wszystkimi publicystami i pisarzami polskimi epoki. Kraszewski z Drezna nadsyłał artykuły i powieści do ponad pół tuzina warszawskich pism i wydawnictw, podobnie z emigracji – Teodor Tomasz Jeż, paru publicystów i pisarzy mieszkających w Paryżu, powieściopisarki i nowelistki z Grodna, na czele z Elizą Orzeszkową, dziennikarze i uczeni z Petersburga. Drukowali tu swoje książki, rozprawy i artykuły autorzy z Galicji, zwłaszcza z Krakowa, Lwowa i Zakopanego. Żadne inne miasto polskie nie mogło pod tym względem równać się z Warszawą. Dopiero na przełomie wieku XX ta bezwzględna dominacja Warszawy zaczęła nieco słabnąć.

4. Szkolnictwo, kultura i nauka

Ciąg dalszy w wersji pełnej

5. Niedomagania, cierpienia i udręki metropolii

Dostępne w wersji pełnej

IV. UWAGI O WARSZAWIE W PRUSA

1. Kiedy Prus pierwszy raz przyjechał do Warszawy

Dostępne w wersji pełnej

2. Programowa nobilitacja życia codziennego

Dostępne w wersji pełnej

3. O czym pisał Prus

Dostępne w wersji pełnej

4. Wszędobylstwo felietonisty

Dostępne w wersji pełnej

5. O wzajemnej pomocy

Dostępne w wersji pełnej

6. Familiarność i dostojność Warszawy

Dostępne w wersji pełnej

7. Epopeja mozaikowych obrazów

Dostępne w wersji pełnej

OD AUTORA WYBORU I WSTĘPU

Dostępne w wersji pełnej

NOTA EDYTORSKA

Dostępne w wersji pełnej

BIBLIOGRAFIA

Dostępne w wersji pełnej

WYKAZ SKRÓTÓW

Dostępne w wersji pełnej

[1] Pierwszym były Bolesława Prusa „Obrazy wszystkiego”. O literaturze i sztuce. Wybór z  „Kronik” (wybór i wprowadzenie S. Sandler, przypisami opatrzył B. Szleszyński, Warszawa 2006).

[2] Fantasio (właśc. M. Poznański), Zamiast felietonu. Kroniki Prusa, „Nowa Gazeta” nr 240, dn. 26 maja 1912 r.

[3] Te i pokrewne im utwory felietonistyczne w innych periodykach (głównie w  „Kolcach”, w  „Niwie”, w  „Nowinach”, w  „Kraju”) stanowią około dziewięćdziesięciu pięciu procent wszystkich felietonów–kronik Prusa.

[4] De omni re scibili (et quibusdam aliis) – z łac. ‘o wszystkich rzeczach, które można poznać (i o niektórych innych)’ – dewiza włoskiego humanisty Pica della Mirandoli z satyrycznym uzupełnieniem przypisywanym Wolterowi.

[5] Zob. B. Bobrowska, Bolesław Prus – mistrz pozytywistycznej kroniki, Białystok 1999.

[6] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Codzienny”, s. 157, nr 159, dn. 10 czerwca 1888 r., w: idem, Kroniki, oprac. Z. Szweykowski, Warszawa 1961, t. 11, s. 157. Wydanie to obejmuje 20 tomów (pierwszy w 2 częściach) i ukazywało się w latach 1953-1970.

[7] „Gazeta Polska” nr 216-219, 1881 r., cyt. za: H. Sienkiewicz, „Pisma” Bolesława Prusa, w: Prus. Z dziejów recepcji twórczości, wybór tekstów, oprac. i wstęp E. Pieścikowski, Warszawa 1988, s. 45.

[8] Z. Szweykowski, Twórczość Bolesława Prusa, wyd. 2, Warszawa 1972, s. 75. Szweykowski twierdzi, że Prus „wykazuje zdecydowaną skłonność do języka obiegowego, potocznego”, co potwierdzają badacze języka i stylu tego autora.

[9] B. Prus, Literackie notatki o kompozycji, wstęp, wybór i oprac. A. Martuszewska, Gdańsk 2010, s. 76.

[10] Ibidem, s. 88.

[11] B. Prus, Najogólniejsze ideały życiowe, wyd. 2, Warszawa 1905, s. 165.

[12] B. Prus, Na czasie, „Kolce” nr 12, dn. 21 marca 1874 r., idem, Kroniki, t. 1, cz. 1, s. 43.

[13] B. Prus, Studia literackie, artystyczne i polemiki, w: idem, Pisma, pod red. Z. Szweykowskiego, Warszawa 1950, t. 29, s. 66.

[14] A. Głowacki (B. Prus), Listy, oprac., komentarzem i posłowiem opatrzyła K. Tokarzówna, Warszawa 1959 r., s. 195.

[15] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Codzienny” nr 6, 1899, w: idem, Kroniki, op. cit., t. 16, s. 10. Wyróżnienie w tekście – Bolesław Prus.

[16] Rkps Biblioteki Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie, sygn. 1871; cyt. za: Bolesław Prus 1847-1912. Kalendarz życia i twórczości, oprac. K. Tokarzówna i S. Fita, pod red. Z. Szweykowskiego, Warszawa 1969, s. 129-130.

[17] B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej. Poemat realistyczny w 6 pieśniach, w: Prus versus Świętochowski w sporze o naukowość, krytykę pozytywną i  „Lalkę”, oprac. T. Sobieraj, Poznań 2008, s. 115.

[18] Jan Sten (właśc. L. Bruner), Bolesław Prus, w: Prus. Z dziejów recepcji twórczości, op. cit., s. 217.

[19] B. Prus, Kronika tygodniowa, „Kurier Codzienny” nr 16, dn. 16 stycznia 1898 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 15, s. 253.

[20] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Warszawski” nr 142, dn. 24 maja 1885 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 8, s. 138-139.

[21] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Warszawski” nr 300, dn. 30 października 1887 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 10, s. 217.

[22] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Codzienny” nr 57, 26 lutego 1888 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 11, s. 59.

[23] B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej..., op. cit., s. 112. Prus zalicza do nich Szekspira, Dickensa oraz malarza Hogartha.

[24] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Codzienny” nr 208, dn. 29 lipca 1888 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 11, s. 201. Wyróżnienie w cytacie – Bolesław Prus.

[25] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Tygodnik Ilustrowany” nr 4, 1911 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 20, s. 331.

[26] K. Turey, Bolesław Prus a romantyzm, Lwów 1937, s. 167.

[27] lo [Leon Okręt], O  „Lalce” słów kilka, „Kraj” nr 15, 1890 r., cyt. za: Prus. Z dziejów recepcji twórczości, op. cit., s. 106.

[28] „Gazeta Polska” nr 216-219, 1881 r., cyt. za: ibidem, s. 47.

[29] S. Żeromski, Dzieła, pod red. S. Pigonia, Dzienniki, t. 4, oprac. i przedmową opatrzył J. Kądziela, Warszawa, 1965, s. 48.

[30] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Warszawski” nr 41, dn. 10 lutego 1884 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 7, s. 44.

[31] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Warszawski” nr 303, dn. 18 listopada 1883 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 6, s. 238-239.

[32] B. Prus, Kartki z podróży, t. 1, w: idem, Pisma, Warszawa 1950, t. 27, s. 181.

[33] B. Prus, Kartki z podróży, t. 2, w: idem, Pisma, op. cit., t. 28, s. 166.

[34] B. Prus, Z Ustronia, „Niwa” t. 5, nr 57, dn. 1 maja 1874 r., idem, Kroniki, op. cit., t. 1, cz. 1, s. 214.

[35] B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej..., op. cit., s. 103.

[36] A. Głowacki (B. Prus), Listy, op. cit., s. 25; wyróżnienia w cytacie – Aleksander Głowacki.

[37] Bolesław Prus 1847-1912. Kalendarz życia i twórczości, op. cit., s. 70.

[38] B. Prus, Odpowiedź na kilka pytań, „Nowiny” nr 199, dn. 21 lipca 1882 r., w: Bolesław Prus 1847-1912. Kalendarz życia i twórczości, op. cit., s. 269.

[39] B. Prus, Z Ustronia, „Niwa”, t. V, nr 59, dn. 1 czerwca 1874 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 1, cz. 1, s. 234.

[40] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Warszawski” nr 240 i 241, dn. 29 i 30 października 1875 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 2, s. 160.

[41] A. Głowacki (B. Prus), Listy, op. cit., s. 53.

[42] Ibidem, s. 70.

[43] Ibidem, s. 73.

[44] Ibidem, s. 70.

[45] Ibidem, s. 60.

[46] Ibidem, s. 65.

[47] Ibidem, s. 70; wyróżnienia w cytacie – Aleksander Głowacki.

[48] Ibidem, s. 78.

[49] B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej..., op. cit., s. 117.

[50] B. Prus, Sprawy bieżące, „Niwa”, t. 7, nr 8, dn. 15 kwietnia 1875 r., idem, Kroniki, op. cit., t. 1, cz. 2, s. 190; wyróżnienie w tekście – Bolesław Prus.

[51] Ibidem, s. 190-191.

[52] Ibidem, s. 192; wyróżnienia w cytacie – Bolesław Prus.

[53] A. Świętochowski, Wybór pism krytyczno-literackich, wybór S. Sandler, wstęp i przypisy M. Brykalska, Warszawa 1973, s. 285.

[54] Sęp [Władysław Józef Maleszewski], Z Warszawy, „Biesiada Literacka” nr 280, dn. 13 maja 1881 r., s. 291.

[55] Ibidem.

[56] [A. Wiślicki], Jedno wyjaśnienie i parę objaśnień (nieostatnie), „Przegląd Tygodniowy” nr 47, dn. 19 listopada 1882 r., s. 600.

[57] Sęp [W. J. Maleszewski], op. cit.; wyróżnienia w cytacie – Władysław Józef Maleszewski.

[58] B. Prus, Kroniki, „Tygodnik Ilustrowany” nr 50 dn. 10 grudnia 1910 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 20, s. 301.

[59] B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej..., op. cit., s. 117.

[60] Nieznana korespondencja Bolesława Prusa, oprac. K. Tokarzówna, „Pamiętnik Literacki” 1963, z. 1, s. 144.

[61] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Warszawski” nr 103, dn. 15 kwietnia 1887 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 10, s. 100.

[62] A. Głowacki (B. Prus), Listy, op. cit., s. 134.

[63] Ibidem, s. 120.

[64] Ibidem, s. 220.

[65] B. Prus, „Nowiny” nr 13, dn. 5 marca 1878 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 3, s. 297.

[66] Ibidem.

[67] Ibidem, s. 298.

[68] Ibidem.

[69] J. Ochorowicz, Dziennik, z. 27, „Kurier Warszawski” nr 71, 1878 r., „Gazeta Polska” nr 71, 1878 r., „Echo” nr 71, 1878 r., „Wiek” nr 71, 1878 r., „Kurier Codzienny” nr 71, 1878 r., „Kurier Poranny” nr 86, 1878 r.; cyt. za: Bolesław Prus 1847-1912. Kalendarz życia i twórczości, op. cit., s. 191.

[70] Ibidem.

[71] B. Prus, Kronika tygodniowa, „Kurier Codzienny” nr 139, dn. 20 maja 1888 r., w: idem, Kroniki, t. 11, s. 131.

[72] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Codzienny” nr 215, dn. 6 sierpnia 1899 r., w: idem, Kroniki, t. 16, s. 202.

[73] Z notatnika znajdującego się w Bibliotece im. H. Łopacińskiego w Lublinie, cyt. za: Z. Szweykowski Twórczość Bolesława Prusa, op. cit., s. 15.

[74] B. Prus, Wybór publicystyki, wyboru dokonał F. Przyłubski, Warszawa 1957, s. 6.

[75] Ibidem, s. 7.

[76] Ibidem, s. 6.

[77] Ibidem, s. 8.

[78] Ibidem, s. 6.

[79] Ibidem, s. 7.

[80] Ibidem.

[81] B. Bobrowska, Feliks Fryze, warszawski „dziennikarz z krwi i kości”, w: Warszawa pozytywistów, pod red. J. Kulczyckiej-Saloni i E. Ihnatowicz, Warszawa 1992, s. 23.

[82] H. Kiepurska, Warszawa w rewolucji 1905-1907, Warszawa 1974, s. 7.

[83] J. Krzyżanowski, Sienkiewicz a Warszawa, Warszawa 2000, s. 35.

[84] B. Prus, Kroniki tygodniowe, „Kurier Warszawski” nr 159 i 160, dn. 22 i 23 lipca 1875 r., w: idem, Kroniki, op. cit., t. 2, s. 137.

WYBÓR Z KRONIK

ŻYCIE WARSZAWSKIE

Dostępne w wersji pełnej

DUSZA I  ŚRODEK WARSZAWY

Dostępne w wersji pełnej

ORYGINALNE SĄSIEDZTWO

Dostępne w wersji pełnej

POLSKIE INTRYGI

Dostępne w wersji pełnej

JA I MUNICYPALNOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

W SASKIM OGRODZIE

Dostępne w wersji pełnej

EPOKA LICZNYCH PRZEDSIĘBIORSTW

Dostępne w wersji pełnej

HANDEL WARSZAWSKI

Dostępne w wersji pełnej

WYPADKI METEOROLOGICZNE

Dostępne w wersji pełnej

PRZEMYSŁ NASZ

Dostępne w wersji pełnej

MUZEUM PRZEMYSŁU I ROLNICTWA. „WIELKIE NIC!”

Dostępne w wersji pełnej

NASZE BŁOTO

Dostępne w wersji pełnej

DZISIEJSI ZŁODZIEJE

Dostępne w wersji pełnej

NADZWYCZAJNA RZEKA

Dostępne w wersji pełnej

NASI FINANSIŚCI

Dostępne w wersji pełnej

NAD PROJEKTEM KANALIZACJI WARSZAWY

Dostępne w wersji pełnej

KANALIZACJA WARSZAWY

Dostępne w wersji pełnej

„SAME NOWOŚCI”. TELEFON WARSZAWSKI. SKUTKI ELEKTRYCZNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

DZIEJE WYNALAZKÓW

Dostępne w wersji pełnej

ŁADNE ZWYCZAJE

Dostępne w wersji pełnej

DOM WARSZAWSKI

Dostępne w wersji pełnej

CHRONOLOGICZNY SPIS KRONIK

Dostępne w wersji pełnej

SPIS ILUSTRACJI

Dostępne w wersji pełnej

PUBLIKACJA SFINANSOWANA PRZEZ:

NARODOWE CENTRUM KULTURY

W RAMACH OBCHODÓW W ROKU PRUSA (2012)

POD PATRONATEM UNESCO – W STULECIE ŚMIERCI PISARZA

KOORDYNATOR ROKU PRUSA: BARTŁOMIEJ SZLESZYŃSKI (IBL PAN, WARSZAWA)

KONSULTACJA MERYTORYCZNA: GRAŻYNA BORKOWSKA I MAGDALENA RUDKOWSKA (IBL PAN, WARSZAWA

REDAKCJA TOMÓW 1-3: AGNIESZKA BĄBEL I AGATA GRABOWSKA-KUNICZUK (IBL PAN, WARSZAWA

*

KOLACJONOWANIE TEKSTU I PRZYPISY DO TOMU 1:

MONIKA I KONRAD NICIŃSCY

*

INDEKSY W TOMACH 1-3: BEATA CYNKIER

*

WYBÓR ILUSTRACJI I KONSULTACJA BIBLIOTECZNA: MARTA PARNOWSKA (BP, WARSZAWA)

PROJEKT OKŁADKI I STRON TYTUŁOWYCH, OPRACOWANIE GRAFICZNE ILUSTRACJI: KATARZYNA STANNY (ASP, WARSZAWA)

*

KOREKTA: MAGDALENA RUDKOWSKA

*

WYKORZYSTANE W PUBLIKACJI MATERIAŁY GRAFICZNE POCHODZĄ ZE ZBIORÓW BIBLIOTEKI PUBLICZNEJ M.ST. WARSZAWY – BIBLIOTEKI GŁÓWNEJ WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO ORAZ BIBLIOTEKI INSTYTUTU BADAŃ LITERACKICH PAN

ISBN: 978-83-7982-032-0

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl