Irena Poniatowska

ROMANTYZM
TWÓRCZOŚĆ MUZYCZNA W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ
pod redakcją Stefana Sutkowskiego
Tom 5 część 2A
Fragment

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją
Stefana Sutkowskiego

I Średniowiecze – część 1

I Średniowiecze – część 2

II Renesans

III Barok – część 1

III Barok – część 2

IV Klasycyzm

V Romantyzm – część 1

V Romantyzm – część 2

VI Okres między Romantyzmem a Współczesnością

VII Współczesność – część 1

VII Współczesność – część 2

Sutkowski Edition Warsaw

00-414 Warszawa, ul. Orłowicza 8 m. 36

OD WYDAWCY

Pragnę tym wstępem dać odpowiedź, zapewne niepełną, na pytanie, dlaczego podjąłem trud wydawania HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku polskim i angielskim. Otóż muzyka i jej historia w Polsce – temat niezwykle interesujący, bogaty, a w niektórych okresach wręcz fascynujący – jest dziedziną, której poświęciłem bardzo znaczną część swego życia, warto więc zakończyć te prace jakimś trwałym akcentem. To jakby wyznanie osobiste, ale to byłoby za mało, aby podejmować tak wielki wysiłek. Celem wydawnictwa jest przedstawienie rozwoju muzyki w naszym kraju od czasów najdawniejszych do współczesności. Ukazanie więc tego wszystkiego, co jest nam znane, również w języku najbardziej dostępnym na świecie, a tym samym wypełnienie luki, która negatywnie ciąży na znajomości naszych osiągnięć muzycznych w świadomości obcokrajowców w każdej części kuli ziemskiej. Jest to miłym, aczkolwiek niełatwym obowiązkiem, choć – nie ma co ukrywać – przyjemnością.

Atutem muzyki polskiej w światowej jej prezentacji – a takim przedsięwzięciem jest również edycja historii pewnego okresu lub wielu okresów – jest zaistnienie w percepcji światowej wielkiej twórczości Fryderyka Chopina. Twórczości, której znaczna część powstała poza krajem urodzenia, ale której polskości nie da się podważyć. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że największa liczba ludzi na świecie kojarzy sobie Polskę z Chopinem. Dotyczy to nie tylko muzyków, artystów, czy w ogóle ludzi wykształconych, lecz także większej części obywateli każdego państwa. Nawet tylko to mogłoby wystarczyć jako powód do możliwie pełnego zaprezentowania za granicą kultury muzycznej kraju Fryderyka Chopina, jej uwarunkowań historycznych, międzynarodowych powiązań, bogactwa charakteru i cech stylistycznych.

Ze znajomością historii Polski i Polaków, jej osiągnięć i potknięć w dziedzinie polityki, gospodarki czy kultury jest w świecie bardzo, ale to bardzo źle. Nawet o naszej historii współczesnej ludzie na Zachodzie i Wschodzie wiedzą bardzo niewiele, nie mówiąc już o historii muzyki polskiej na przestrzeni wieków, z jej wzlotami i upadkami, ze wspaniałym barokiem – gdy kapela króla w Warszawie była chyba najznakomitszą w Europie, gdy Warszawa – po Florencji, Rzymie, Mantui, Neapolu i sporadycznie Bolonii – była jednym z przodujących w Europie, a więc i w świecie, ośrodków kultywujących włoską operę wczesnobarokową. Takich spektakularnych przykładów można przytoczyć znacznie więcej i wówczas staną się zrozumiałe i nie będą czymś zaskakującym zasłużone sukcesy naszych wybitnych twórców muzycznych. Ukazanie twórczości polskiej i wykonywanej w Polsce, myśli teoretycznej i szkolnictwa, prezentacja wykonawców, solistów i zespołów, wreszcie materialnych dowodów kultywowania muzyki, jak instrumenty muzyczne, sale koncertowe czy operowe, wszystko to będzie przedmiotem realizowanej przez wydawnictwo edycji.

Autorami poszczególnych tomów są polscy muzykolodzy specjalizujący się od lat w tych zagadnieniach, a tłumaczami osoby, których językiem ojczystym jest angielski. Podstawowym kanonem będzie okres historyczny, a więc:

Średniowiecze (w dwóch częściach)

Renesans

Barok (w dwóch częściach)

Klasycyzm

Romantyzm (w dwóch częściach)

Między Romantyzmem a Współczesnością

Współczesność (w dwóch częściach)

Obok historii w ścisłym sensie wydawać będziemy prace monograficzne, wśród których ukazały się już następujące:

Polskie organy, prospekty organowe w Polsce jako dzieła sztuki

Fortepian polski

Recytatyw liturgiczny w średniowiecznej Polsce

Lutosławski – życie i muzyka

Planuje się też opracowania dotyczące instrumentów smyczkowych, teatru muzycznego, muzyki ludowej, rozwoju myśli muzycznej i edukacji i szereg innych.

Dla kogo jest przeznaczony ten cykl wydawniczy? Sądzę, że zaspokoi zapotrzebowanie – jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części – ośrodków naukowych (uniwersytety, szkoły muzyczne, biblioteki), a także tych wszystkich, którzy nie będąc ścisłymi profesjonalistami w dziedzinie historii i sztuki muzycznej, będą chcieli się dowiedzieć czegoś szczegółowego o naszej twórczości i życiu muzycznym. Brak takiego wydawnictwa w przeszłości i – tym bardziej – dziś jest dotkliwie odczuwalny zwłaszcza w kontaktach naszej kultury muzycznej ze światem i świata artystycznego z Polską i Polakami. Niech ten pierwszy krok będzie przyczynkiem do przełamania tej sytuacji.

Bez względu na to, jak liczne są argumenty przemawiające za rozpowszechnianiem w świecie HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku angielskim, trudno sobie wyobrazić, aby wydanie to nie miało być dostępne dla polskiego czytelnika, w jego ojczystym języku. Ten postulat niejako wynika z faktu, że – jak już wspomniałem – autorami poszczególnych części cyklu są polscy muzykolodzy, a więc – zanim powstanie angielska wersja językowa któregokolwiek tomu, może on już ukazać się na rynku w wersji „oryginalnej”.

Redaktor cyklu

Stefan Sutkowski

Kalendarium epoki

1848

Historia i kultura świata[1]

1848–1849 całą Europę z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i Rosji ogarnia rewolucja zw. Wiosną Ludów, największa na taką skalę do czasów I wojny. Siłą napędową były dążenia niepodległościowe (Węgry i in. kraje monarchii austriackiej, Włochy), zjednoczeniowe (Włochy, Niemcy), republikańskie (Francja). Zwyciężyła reakcja, powróciły systemy monarchii absolutnej, zastosowano surowe represje i terror. Bilans rewolucji 1848: wszędzie poza Rosją zniesione zostały pańszczyzna i poddaństwo chłopów. Umocnienie się klerykalizmu. Kompromitacja Austrii (utrzymała swój stan posiadania tylko dzięki pomocy Rosji).

Skonstruowanie miny morskiej z zapalnikiem elektrycznym (Ernst Werner Siemens, Niemcy).

Manifest komunistyczny Marksa i Engelsa.

Powieść Sceny z życia cyganerii F. Murgera, prekursorskie dzieło realizmu.

Założenie Towarzystwa Pozytywistycznego przez Auguste’a Comte’a.

Powstanie brytyjskiego Bractwa Prerafaelitów (D. G. Rosetti, W. H. Junt, E. C. Burne-Jones).

Historia i kultura Polski

Wiosna Ludów w Wielkim Księstwie Poznańskim (Mierosławski) i w Galicji. 10 V 1848 kapitulacja oddziałów Mierosławskiego; bombardowania Lwowa. Surowe represje po klęsce rewolucji. Władze austriackie wycofały się z ustępstw na rzecz języka polskiego w szkołach i administracji. Galicja pozostała centralistycznie zarządzaną prowincją monarchii habsburskiej.

Zakończenie budowy Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.

Muzyka polska[2]

1 I – w Wilnie koncertowa prapremiera Halki Moniuszki w wersji 2-aktowej (wyk. amatorzy).

W Paryżu wydanie Caprice héroique „Le réveil du lion” (Przebudzenie się lwa) Antoniego Kątskiego.

7 II – w salonie Łuszczewskich wykonanie Scen z „Fausta” z muzyką Antoniego Radziwiłła, w przekładzie Włodzimierza Wolskiego.

16 II – w sali Pleyela ostatni koncert Chopina w Paryżu (współudział D. d’Allarda, skrzypce, i A. Franchomme’a, wiolonczela).

III – w TW pierwsza premiera opery Verdiego w Warszawie: Jerozolima.

Od 20 IV – pobyt i koncerty Chopina w Anglii.

18 V – w TW wykonanie ody-symfonii Pustynia Feliciena Davida.

10 X – w TW warszawski debiut 13-letniego Henryka Wieniawskiego.

18 XII – w Wilnie prawykonanie kantaty Milda Moniuszki do sł. J. I. Kraszewskiego.

1849

Historia i kultura świata

Obraz Kamieniarze Gustava Courbeta – jeden z pierwszych w nurcie malarstwa realistycznego.

Historia i kultura Polski

W Królestwie Polskim wprowadzenie rosyjskich miar i wag.

Muzyka Europy

16 IV – w Paryżu prapremiera opery Prorok Giacomo Meyerbeera (z Pauliną Viardot w roli Fides).

1849 – w Paryżu (Théâtre Lyrique) wystawienie Orfeusza i Eurydyki Glucka w wersji Berlioza.

Muzyka polska

17 X – w Paryżu śmierć Chopina. 30 X uroczystości żałobne w kościele św. Magdaleny przy udziale luminarzy świata artystycznego Paryża.

30 XII – w sprzedaży w Warszawie pierwszy szkic monograficzny Chopina pt. Wspomnienie Szopena J. Sikorskiego (odbitka z „Biblioteki Warszawskiej”).

1850

Historia i kultura świata

Po 1850 – wejście w obieg ogromnej ilości złota. Koncentracja banków, ich wpływ na politykę (np. Rotschildowie francuscy nie zgodzili się na silniejsze poparcie przez Napoleona III sprawy polskiej).

Historia i kultura Polski

Zniesienie granicy celnej między Cesarstwem Rosyjskim a Królestwem Polskim.

Powstanie w Warszawie „Pamiętnika Sztuk Pięknych”, pierwszego profesjonalnego czasopisma tego rodzaju (red. Bolesław P. Podczaszyński).

W Warszawie zaczyna się ukazywać Słownik Malarzów Polskich E. Rastawieckiego (3 tomy, do 1857).

W Warszawie zmniejszenie liczby gimnazjów uprawniających do studiów wyższych z 9 do 6.

Muzyka Europy

II 1850 – w Weimarze prawykonanie poematu symfonicznego Co słychać w górach Liszta (I wersja).

19 II – w Paryżu I koncert zorganizowanego z inicjatywy Berlioza Société Philharmonique, pod jego dyrekcją.

28 VIII – w Weimarze (Grosses Fürstliches Hoftheater) prapremiera opery romantycznej Lohengrin Wagnera.

Muzyka polska

Od 17 II – pierwsze warszawskie koncerty pianistki niemieckiej Zofii Bohrer; sensacją jest wykonanie sonat Beethovena.

Od 8 V – seria koncertów skrzypka belgijskiego Henri Vieuxtempsa.

22 X – nabożeństwo żałobne za Chopina w kościele św. Krzyża z symboliczną trumną na katafalku.

Od 4 XI – liczne koncerty dla uświetnienia jubileuszu służby wojskowej namiestnika Iwana Paskiewicza: w TW koncerty orkiestry Jana Straussa syna; występy braci Wieniawskich (18 i 23 XII), pianisty Juliusa Schulhoffa (21 XII), skrzypka Apolinarego Kątskiego (29 XII).

1851

Historia i kultura świata

Calais i Dover połączone telegraficznym kablem podmorskim.

Pierwsza wystawa powszechna w Londynie (Wielka Wystawa Wytworów Przemysłu Wszystkich Narodów).

Historia i kultura Polski

W Paryżu wydanie Promethidiona Norwida.

W Poznaniu anonimowe wydanie Irydiona Krasińskiego.

5 VI – polska premiera Mazepy Słowackiego w Starym Teatrze w Krakowie (prapremiera w języku węgierskim w Budapeszcie).

W Warszawie powstaje wytwórnia czekolady Karola Wedla.

Muzyka Europy

11 III – w Wenecji (La Fenice) prapremiera opery Rigoletto Verdiego.

Muzyka polska

10 VIII – koncert skrzypka Stanisława Serwaczyńskiego.

Od 1 XII – seria występów wirtuozów w 20. rocznicę wstąpienia na tron Mikołaja I: zagrali Adrien François Servais, Christian Kellermann, Apolinary Kątski i bracia Wieniawscy.

1852

Historia i kultura świata

Skonstruowanie sterowca z napędem parowym (Henry Giffard, Francja).

Cathéchisme positiviste Augusta Comte’a; początek socjologii jako samodzielnej dyscypliny naukowej.

Powieść Chata wuja Toma Harriet Beecher-Stowe.

Historia i kultura Polski

W Warszawie decyzją namiestnika Paskiewicza przejęcie teatrów warszawskich (także budynków i działek) na własność rządu.

W Warszawie, w salonie Łuszczewskich, sensacją towarzyską stają się improwizacje poetyckie córki właścicieli, Jadwigi, zw. Deotymą.

Warszawskie Aleje Ujazdowskie nabierają charakteru eleganckiej alei willowej.

Muzyka polska

30 I – występy Izabelli Dulcken, grającej na melofonie (concertinie).

5 IV – na koncercie w TW wykonanie Święty Boże Ignacego F. Dobrzyńskiego.

VI – mianowanie Ignacego F. Dobrzyńskiego dyrektorrem opery TW w Warszawie.

9 X – w TW Dobrzyński wystawia Dolinę Andorry Jacques’a Halévy’ego.

23 XI – w TW pierwszy z koncertów skrzypaczek sióstr Neruda.

Od 3 XII – koncerty pianisty Antoniego Kątskiego; wydarzeniem jest wykonanie w całości koncertów Hummla i Dusseka.

1853

Historia i kultura świata

Manuel du spectateur à la bourse Proudhona; autor pisał, że giełda to współczesny dekalog, ojczyzna i kościół.

Początek wojny krymskiej między Rosją a Turcją.

Otwarcie San Francisco Opera.

Historia i kultura Polski

Ukazują się Wzory sztuki średniowiecznej i z epoki Odrodzenia po koniec wieku XVII w dawnej Polsce E. Rastawieckiego i A. Przezdzieckiego (Warszawa, Paryż, edycja trwa do 1869).

Otwarcie w Warszawie Zakładu Artystyczno-Litograficznego Maksymiliana Fajansa.

Lampa naftowa wynaleziona przez Ignacego Łukasiewicza zainstalowana w lwowskim szpitalu głównym na Łyczakowie.

Muzyka Europy

19 I – w Rzymie prapremiera opery Trubadur Verdiego.

6 III – w Wenecji (La Fenice) prapremiera opery La traviata Verdiego.

Muzyka polska

W styczniu nadal koncertuje Antoni Kątski.

27 X – w Lipsku prawykonanie I Koncertu skrzypcowego fis-moll op. 14 Henryka Wieniawskiego.

8 XI – w TW premiera Rigoletta Verdiego (trupa włoska pod dyrekcją Giovanniego Quattriniego).

1854

Historia i kultura świata

Na Krymie wojska Francji i Anglii wspierają Turcję. Przegrana Rosji.

Wydanie Vom musikalisch Schönen Eduarda Hanslicka.

Historia i kultura Polski

Początki przemysłowej eksploatacji ropy naftowej w Bóbrce pod Krosnem (I. Łukasiewicz).

Stanisław Lilpop i Wilhelm Rau kupują udziały w największym zakładzie metalurgicznym Królestwa – fabryce braci Evansów.

Pomnikowe wydanie dzieł Kopernika nakładem S. Strąbskiego: Nicolai Copernici opera (przekł. J. Baranowski).

Przy pl. Ewangelickim (Małachowskiego) w Warszawie rozpoczęcie budowy gmachu Dyrekcji Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w stylu renesansu weneckiego; elewacje – Henryk Marconi.

Powstanie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie.

1854–1861 – ponowna germanizacja uniwersytetu w Krakowie.

Muzyka Europy

28 II – w Weimarze prawykonanie poematu symfonicznego Preludia Liszta.

10 XII – w sali Herza w Paryżu prawykonanie całości oratorium Dzieciństwo Chrystusa Berlioza.

Muzyka polska

2 i 4 stycznia – w TW koncerty wirtuoza klarnetu Cavalliniego.

25 I i 2 II – w TW występy śpiewaka (barytona) Géraldy’ego.

28 II – w Wilnie prapremiera sceniczna dwuaktowej Halki Moniuszki.

Od marca – koncerty „odnowionego” Lwowskiego Towarzystwa Muzycznego. 1 V uruchomienie przy Towarzystwie „Szkoły Śpiewu, Skrzypców i Wiollonczeli”.

18 IV – śmierć Józefa Elsnera.

Od 23 V do 8 VI na scenie TW, w Napoju miłosnym Donizettiego, Normie Belliniego i Cyruliku sewilskim Rossiniego występy Anny De Lagrange (sopran).

28 VIII – w kościele ewangelickim wykonanie pasji Elsnera (Męka Zbawiciela), po 16 latach od prapremiery; dyrygent I. F. Dobrzyński.

Bogate życie koncertowe w domach prywatnych (m. in. hr. Uruskich, Meleniewskich, Malhomme’ów, u Wilhelma Troschla) przy niemal całkowitym braku koncertów publicznych.

1855

Historia i kultura świata

Śmierć cara Mikołaja I. Objęcie tronu przez Aleksandra II; podjęcie próby reformy państwa.

Historia i kultura Polski

Kolejna epidemia cholery w Królestwie Polskim; zmarło ponad 40 000 osób.

Wydanie Mohorta Wincentego Pola – rapsodu rycerskiego.

Rozpowszechnienie wydanej na emigracji Lirenki Teofila Lenartowicza, zawierającej m. in. wiersz Kalina.

W Warszawie wystawa obrazów Józefa Simmlera w sali Towarzystwa Dobroczynności; salonem wystawowym jest również sklep z przyborami malarskimi Hirszla.

Uruchomienie wodociągu w Warszawie lewobrzeżnej (budowa od 1852), stacji pomp i zbiornika zw. Świątynią Westy w Ogrodzie Saskim (wszystkie obiekty wg projektu Henryka Marconiego).

Muzyka Europy

17 II – w Weimarze prawykonanie I Koncertu fortepianowego Es-dur Liszta.

Muzyka polska

15 III – w TW premiera opery Wieszczka róż F. Halévy’ego.

Powstaje Lirnik wioskowy Moniuszki, cykl pieśni do sł. W. Syrokomli.

1856

Historia i kultura świata

Rozpoczęcie druku na łamach „Revue de Paris” powieści Pani Bovary Gustave’a Flauberta (zapowiedź naturalizmu).

Konwertorowy proces masowej produkcji stali (Henry Bessemer, Wielka Brytania).

Pierwszy anilinowy barwnik syntetyczny, moweina (William Henry Perkin, Wielka Brytania).

Historia i kultura Polski

Przemysłowa destylarnia ropy naftowej w Ulaszowicach k. Jasła (I. Łukasiewicz).

W związku z germanizacją uniwersytetu w Krakowie Towarzystwo Naukowe Krakowskie (powstałe w 1816) odrywa się od uczelni.

W Warszawie uruchomienie gazowni, zbudowanej przez Towarzystwo Dessauskie; oświetlenie gazowe kilku ulic śródmieścia, w tym Nowego Światu i Krakowskiego Przedmieścia.

W Wilnie ukazanie się 3 tomów Listów z Krakowa Józefa Kremera.

22–28 V – wizyta Aleksandra II w Warszawie; nader życzliwie przyjęty przez mieszkańców Warszawy, wypowiada swoje sławne „point de rêveries, messieurs” (‘żadnych mrzonek, panowie’).

27 V – car ogłasza amnestię dla emigrantów, 7 IX – dla zesłańców.

Wydanie powieści Choroby wieku. Studium patologiczne J. I. Kraszewskiego, skierowanej przeciwko zachodnim modelom cywilizacji.

Od lutego 1856 – seria ogólnodostępnych odczytów naukowych w Resursie Kupieckiej w Warszawie.

1 VI – w Warszawie otwarcie Wystawy Starożytności i Przedmiotów Sztuki w pałacu Augusta Potockiego (czynna była dwa lata); powstaje pierwszy katalog wystawy w formie albumu fotograficznego (wyk. Karol Beyer).

Od VI – publikacja Maksymiliana Fajansa Albumu widoków Warszawy wg rysunków W. Gersona z natury...

W sklepie Hirszla w Warszawie wystawa-przegląd prac młodych malarzy (m. in. Franciszka Kostrzewskiego, Józefa Szermentowskiego i Juliusza Kossaka).

Muzyka Europy

23 II – w Paryżu prapremiera Manon Lescaut Aubera.

29 VII – k. Bonn śmierć Schumanna.

W Petersburgu rozpoczęcie działalności Potężnej Gromadki (M. Bałakiriew, C. Cui, M. Musorgski, M. Rimski-Korsakow, A. Borodin).

Muzyka polska

Budowa sali koncertowej w Dolinie Szwajcarskiej.

Wydanie Modlitwy dziewicy Tekli Bądarzewskiej (kolejne wyd. Paryż 1858, a potem na całym świecie).

27 IV – w TW premiera Violetty [Traviaty] Verdiego w wersji włoskiej.

23 XI – warszawski debiut pianisty Karola Tausiga, świeżo po studiach u Liszta.

22 XII – recital pianisty duńskiego Heinricha Willmersa.

1857

Historia i kultura świata

Winda osobowa z napędem parowym w Nowym Jorku (Elisha G. Otis).

Wydanie zbioru poezji Kwiaty zła (Fleur du mal) Charles’a Baudelaire’a.

Historia i kultura Polski

Powstanie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk; do czasu powstania Akademii Umiejętności w Krakowie (1871–1873) było to najwaniejsze towarzystwo naukowe na ziemiach polskich w II połowie XIX w.

Po długich staraniach otwarcie Cesarsko-Królewskiej Warszawskiej Medyko-Chirurgicznej Akademii; Instytut Agronomiczny na Marymoncie otrzymuje dotację rządową i realizuje program szkoły wyższej.

Od 1857 w Warszawie litograf A. Pecq publikuje serię pt. Królowie Polscy; rysunki Aleksandra Lessera, tekst Juliana Bartoszewicza.

24 XI – zezwolenie carskie na założenie Towarzystwa Rolniczego; prezesem zostaje Andrzej Zamoyski; towarzysztwo skupia ok. 2000 członków spośród ziemiaństwa.

24 XI – w Warszawie otwarcie księgarni i składu nut Gustawa Gebethnera i Augusta Roberta Wolffa.

Ukazanie się nakładem Samuela Orgelbranda 3 tomów dramatów Szekspira w przekładzie Józefa Komierowskiego.

Muzyka Europy

7 I – w Weimarze prawykonanie II Koncertu fortepianowego A-dur Liszta.

5 IX – w Weimarze prawykonanie Symfonii „Faust” Liszta.

5 XI – w Dreźnie prawykonanie Symfonii „Dantejskiej” Liszta.

Muzyka polska

8 II – w TW premiera Żydówki F. Halévy’ego w polskiej wersji językowej (dyrygent Quattrini).

1 IV – ukazanie się 1. nru tygodnika „Ruch Muzyczny” pod redakcją Józefa Sikorskiego (wychodził do stycznia 1863).

2 VII – w Dolinie Szwajcarskiej pierwszy sezon orkiestry Benjamina Bilsego; polskie prawykonania wielu symfonii klasycznych i romantycznych.

18 IX – śmierć Karola Kurpińskiego.

X – prawykonanie w całości II Symfonii Ignacego F. Dobrzyńskiego pod dyrekcją kompozytora przez orkiestrę berlińską Edwarda Brauna.

1858

Historia i kultura Polski

Obraz Mohort prezentujący stadninę Juliusza Kossaka.

Nakładem L. Merzbacha ukazuje się w subskrypcji ośmiotomowa edycja pism Mickiewicza, bez III cz. Dziadów i z ocenzurowanym Panem Tadeuszem; na łamach „Gazety Codziennej” publikowana jest Maria Stuart Słowackiego.

Samuel Orgelbrand tworzy komitet redakcyjny Encyklopedii Powszechnej (m. in. z K. W. Wóycickim, F. H. Lewestamem, F. M. Sobieszczańskim); ukazuje się ona w prenumeracie (t. I – 1859, ostatni, XXVIII – 1868).

13 IV – w Warszawie debiut Anastazego Trapszy (założyciela znanego rodu aktorskiego) w sztuce George Sand Mauprat.

3 VII – w pałacu Mokronowskich w Warszawie otwarcie Krajowej Wystawy Sztuk Pięknych: ok. 90 prac, na poczesnym miejscu Obrona Częstochowy Januarego Suchodolskiego.

Muzyka Europy

21 X – w Paryżu (Théâtre des Bouffes-Parisiens) prapremiera operetki Orfeusz w piekle Offenbacha.

Muzyka polska

1 I – w TW prapremiera 4-aktowej wersji Halki Moniuszki pod dyrekcją kompozytora w reżyserii Leopolda Matuszyńskiego, z Pauliną Rivoli (partia tytułowa), Julianem Dobrskim i Wilhelmem Troschlem w rolach głównych.

10–19 II – koncerty Pauliny Viardot-Garcíi, m. in. z pieśniami Chopina.

Latem w Dolinie Szwajcarskiej pierwsze warszawskie wykonania przez orkiestrę Emanuela Bacha licznych utworów szkoły „nowoniemieckiej”.

Powołanie komitetu „z najwybitniejszych muzyków warszawskich” do opracowania „ustawy” dla wyższej uczelni muzycznej.

VII – w TW premiera Hugonotów Meyerbeera.

24 IX – w TW premiera jednoaktówki Flis Moniuszki.

26 XII – koncert skrzypaczki Wilhelminy Nerudy z rodzeństwem.

1859

Historia i kultura świata

Zapoczątkowanie wierceń naftowych w Pensylwanii (Edwin L. Drake).

Rozprawa O powstawaniu gatunków Charlesa Darwina.

Badania analizą widmową składu chemicznego Słońca i gwiazd (Gustav Robert Kirchoff, Robert Wilhelm Bunsen, Niemcy).

Pierwszy pancernik: Gloire (Francja).

Historia i kultura Polski

Wydanie przez S. Orgelbranda Balladyny, Księcia niezłomnego i Lilli Wenedy Słowackiego.

J. I. Kraszewski redaktorem nabytej przez L. Kronenberga „Gazety Codziennej”; zamieszcza w niej artykuły wstępne o bieżącej tematyce politycznej, propaguje m. in. tolerancję religijną.

1 X – w Warszawie ukazuje się nr 1 „Tygodnika Illustrowanego” (wychodził do 1939).

W Warszawie rozpoczęcie budowy kilku wielkich obiektów: dworca Kolei Warszawsko-Petersburskiej na Pradze (projekt Narcyza Zborzewskiego), Mostu Kierbedzia (Aleksandryskiego) i Szpitala św. Ducha przy ul. Elektoralnej 12 (projekt Józefa Orłowskiego).

Muzyka Europy

22 I – w Hanowerze prawykonanie I Koncertu fortepianowego d-moll Brahmsa (z kompozytorem przy fortepianie).

19 III – w Paryżu (Théâtre Lyrique) prapremiera opery Faust Gounoda.

17 II – w Rzymie prapremiera opery Bal maskowy Verdiego.

Muzyka polska

III – w TW premiera i rekordowe powodzenie pierwszej operetki Offenbacha Małżeństwo przy latarniach.

V – koncerty pianisty Heinricha Herza.

23 VIII – w TW Moniuszko obejmuje stanowisko dyrektora opery (które dzieli z Quattrinim).

9 IX – koncesja na założenie Instytutu Muzycznego w Warszawie przyznana przez cara imiennie Apolinaremu Kątskiemu.

30 X i 20 XI – koncerty Karola Tausiga z utworami Chopina, Liszta i in.

17 IX – w TW premiera opery Trubadur Verdiego w wersji polskiej.

1860

Historia i kultura świata

Skonstruowanie silnika spalinowego gazowego (J. J. É. Lenoir, Francja).

Historia i kultura Polski

20 IX – w Warszawie premiera Burgrafów Victora Hugo z Janem Królikowskim w roli Hioba; spektakl miał wymowę polityczną. Sukces Królikowskiego i Ignacego F. Dobrzyńskiego, autora muzyki do spektaklu.

W Warszawie na Wystawie Krajowej Sztuk Pięknych niezwykłe powodzenie obrazu Śmierć Barbary Radziwiłłówny Józefa Simmlera.

W Królestwie Polskim początek koniunktury gospodarczej: wzrost eksportu do Rosji, rozwój przemysłu metalurgicznego i włókienniczego.

23–25 X – w Warszawie zjazd trzech cesarzy (w tym regenta pruskiego Wilhelma I) celem uzgodnienia polityki antypolskiej.

30 X – Aleksander II wydaje zezwolenie na działalność Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych (powstałego z inicjatywy W. Gersona).

Muzyka polska

Od 5 II – koncerty skrzypka Henri Vieuxtempsa.

7 II – w TW prapremiera Hrabiny Moniuszki pod dyrekcją kompozytora; w roli tytułowej Paulina Rivoli; wielki sukces Alojzego Żółkowskiego (Podczaszyc) oraz Wilhelma Troschla (Chorąży).

9 III – w Paryżu prapremiera opery Pierre de Médicis Józefa Michała Poniatowskiego (kolejne inscenizacje: Madryt 1864, Mediolan 1869).

1 V – w Dolinie Szwajcarskiej pierwsze Warszawskie wykonanie IX Symfonii Beethovena (bez finału), przez orkiestrę Bilsego.

20 V – koncert skrzypka Izydora Lotto, m. in. z Koncertem skrzypcowym Mendelssohna.

Od 3 VI – koncerty Henryka Wieniawskiego; w programach m. in. własne utwory: Legenda, Polonez, Modlitwa, Kujawiak.

16 XII – koncert kompozytorski Moniuszki pod jego dyrekcją; w programie m. in. dwa fragmenty zatrzymanej przez cenzurę opery Rokiczana: Uwertura i Ballada o Florianie Szarym.

1861

Historia i kultura świata

Zjednoczenie Włoch, wywalczone dzięki wyprawie Garibaldiego (1860), a także plebiscytowi ludności, która opowiedziała się za przyłączeniem do państwa Wiktora Emanuela II.

12 IV – wybuch wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych (trwała 1865); zwycięstwo Północy, zniesienie niewolnictwa w zbuntowanych stanach Południa.

Pierwsze tworzywo sztuczne: parkesina (Alexander Parkes, Wielka Brytania).

Początki aseptyki w położnictwie i chirurgii (Ignaz Semmelweis, Austria).

Rozpoczęcie budowy Opery Paryskiej (Palais Garnier), wybitnego dzieła architektury eklektyzmu, projektu Charles’a Garniera, wzoru dla wielu obiektów teatralnych w Europie.

Historia i kultura Polski

Budowa gmachu Resursy Obywatelskiej na Krakowskim Przedmieściu (projekt Edwarda Cichockiego).

3 I – otwarcie pierwszej wystawy Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w domu Mokronowskich na Krakowskim Przedmieściu; w lutym ze składek społecznych zakupienie do zbiorów Towarzystwa obrazu Simmlera Śmierć Barbary Radziwiłłówny.

27 II – w Warszawie manifestacja w rocznicę bitwy pod Grochowem i śmierć pięciu demonstrantów.

27 III – ukaz carski o rozszerzeniu autonomii Królestwa Polskiego (przywrócenie Rady Stanu i rad miejskich).

8 IV – masakra na placu Zamkowym w Warszawie (ponad 100 ofiar śmiertelnych).

Latem antyrosyjskie demonstracje młodzieży w Piotrkowie, Kielcach, Radomiu i Suwałkach.

14 X – ogłoszenie stanu wojennego na obszarze Królestwa Polskiego.

15 X – w Warszawie podczas mszy za Kościuszkę wtargnięcie wojska rosyjskiego do katedry i kościoła Bernardynów i uprowadzenie do Cytadeli 1500 mężczyzn; z powodu profanacji świątyń 16 X prałat Białobrzeski nakazuje zamknąć wszystkie kościoły.

Muzyka Europy

W Paryżu Jules Étienne Pasdeloup rozpoczyna regularne koncerty orkiestrowe („Concerts Pasdeloup”).

Muzyka polska

1 I – w TW prapremiera opery Verbum nobile Moniuszki pod dyrekcją kompozytora, z Bronisławą Dowiakowską i Janem Koehlerem.

25 III – w Warszawie „kocia muzyka”, urządzona przez tłum pod oknami prezesa WTR gen. Ignacego Abramowicza, skutkuje jego ucieczką i dymisją.

Pod koniec marca początek zorganizowanego bojkotu teatrów przez publiczność.

9 V – w Paryżu prapremiera opery Au travers du mur Józefa Michała Poniatowskiego (nowa wersja Londyn 1873).

1862

Historia i kultura świata

Na czele rządu Prus staje Otto von Bismarck.

Powieść Nędznicy (Les miserables) Victora Hugo.

10-tomowy System filozofii syntetycznej (wyd. 1862–1896) Herberta Spencera.

Historia i kultura Polski

Płótno Stańczyk Jana Matejki.

We Lwowie wydanie I tomu Historii cywilizacji w Anglii Henry’ego Thomasa Buckle’a (1857).

W Warszawie powstanie Spółki Cywilnej Budowy Domów dla Rzemieślników i Robotników pod kierownictwem Jana T. Lubomirskiego.

23 V – w Warszawie premiera Otella Szekspira; w roli tytułowej sławny czarnoskóry aktor Ira Aldridge.

20 V – car zatwierdza reformę szkolnictwa przygotowaną przez Aleksandra Wielopolskiego; przywrócenie szkolnictwa polskiego, w tym gimnazjów i szkół powiatowych.

1 VI – w Warszawie powołanie Muzeum Sztuk Pięknych oraz Biblioteki Głównej jako centralnej biblioteki w Królestwie Polskim.

5 VI – ukaz o równouprawnieniu Żydów, przyznanie im prawa nabywania ziemi i domów w miastach.

8 VI – mianowanie A. Wielopolskiego naczelnikiem rządu cywilnego w Królestwie Polskim.

3 VII – w Warszawie zamknięcie TW po próbie zamachu na w. ks. Konstantego Nikołajewicza.

6 X – tajny rozkaz o poborze do wojska młodzieży polskiej wg list imiennych („wichrzycieli”).

12 X – rozpoczęcie nauczania w Instytucie Politechnicznym i Rolniczo-Leśnym w Puławach.

25 XI – w Warszawie inauguracja Szkoły Głównej (w istocie uniwersytetu); wydziały: Prawa i Administracji, Lekarski, Filologiczno-Historyczny i Matematyczno-Fizyczny; rektorem zostaje Józef Mianowski.

Muzyka Europy

10 XI – w Petersburgu (Teatr Maryjski) prapremiera opery Moc przeznaczenia Verdiego.

Muzyka polska

W Petersburgu prawykonanie II Koncertu skrzypcowego d-moll op. 22 Henryka Wieniawskiego.

1863

Historia i kultura świata

Powstaje metro w Londynie.

1863 – wydanie rozprawy Żywot Jezusa Ernesta Renana (t. 1 Historii początków chrześcijaństwa) – rozchwytywanej w całej Europie.

1863 – wystawione w Salonie Odrzuconych Śniadanie na trawie Edouarda Maneta wywołuje skandal.

22 VII 1863 – w Londynie manifestacja poparcia dla powstania styczniowego przez robotników z różnych krajów.

Historia i kultura Polski

14–15 I – w Warszawie „branka” do wojska rosyjskiego; ukrywanie się młodzieży przed poborem przyspiesza wybuch powstania styczniowego.

22 I – Komitet Centralny Narodowy (powołany przez ugrupowanie „czerwonych”) wzywa naród do powstania i wydaje dwa dekrety o uwłaszczeniu chłopów. 10 V przyjmuje nazwę Rządu Narodowego. Powstanie styczniowe ma formę walk partyzanckich. W Kieleckiem duże ugrupowanie dowodzone przez Mariana Langiewicza. 2 II na Wileńszczyźnie oddziały partyzanckie organizuje Ludwik Narbutt. W Księstwie Poznańskim Jan Działyński i Roger Raczyński wspierają powstanie finansowo, podobnie – szlachta galicyjska. Jednogłośne przystąpienie do powstania studentów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie powoduje w 1864 zamknięcie uczelni. Mimo przytłaczającej przewagi sił rosyjskich powstanie broniło się kilkanaście miesięcy, przy czysto deklaratywnym poparciu Zachodu. Władze rosyjskie ukarały śmiercią kilkaset osób, zesłaniem, katorgą i konfiskatą majątku – kilkadziesiąt tysięcy. Likwidacja autonomii Królestwa Polskiego.

3 II – antypolska konwencja podpisana przez Prusy i Rosję.

14 VI – wygnanie arcybiskupa Felińskiego w głąb Rosji.

15 VII – uliczna łapanka i liczne aresztowania w Warszawie.

16 VII – A. Wielopolski opuszcza Warszawę; jego oficjalna dymisja – 12 IX; mianowanie namiestnika Fiodora W. Berga.

19 IX – w Warszawie nieudany zamach na namiestnika Berga (bierze w nim udział Adam Asnyk); w odwecie generał dokonuje konfiskaty pałacu Zamoyskich i nakłada na ludność miasta kontrybucję.

W Warszawie upowszechnienie omnibusów konnych.

We Lwowie wydanie Pieśni Janusza Wincentego Pola, możliwe dzięki chwilowemu zawieszeniu cenzury prewencyjnej.

W Poznaniu wydanie powieści „Bolesławity” (J. I. Kraszewskiego) Dziecię Starego Miasta tematycznie związanej z powstaniem styczniowym.

Mianowanie głównym cenzorem w Królestwie Polskim Mikołaja Pawliszczewa, który tępi wszelkie ślady historii Polski.

1863–1867 – Artur Grottger tworzy we Francji cykle rysunków Polonia (1863), Lithuania (1864–1866), Wojna (1866–1867).

1863–1865 – Michaił Murawiow, generał-gubernator wileński, za okrutną pacyfikację Wileńszczyzny (egzekucje powstańców, palenie wsi i zaścianków szlacheckich) zyskuje przydomek „Murawiow-Wieszatiel”). W Wilnie likwidacja teatru polskiego, zakaz używania języka polskiego w miejscach publicznych.

Muzyka Europy

30 IX – w Paryżu (Théâtre Lyrique) prapremiera opery Poławiacze pereł Bizeta.

Muzyka polska

10 I – w TW prapremiera opery Flibustierzy Ignacego F. Dobrzyńskiego.

1864

Historia i kultura świata

28 IX – na meetingu w Londynie powstanie I Międzynarodówki.

8 XII – encyklika papieża Piusa IX Quanta cura, potępiająca idee laickie i liberalne (racjonalizm, socjalizm, wolność sumienia, prasy, tolerancję religijną etc.). Akt ten spowodował wzrost antyklerykalizmu.

Historia i kultura Polski

W lutym urzędnicy, personel akademicki i studenci Szkoły Głównej zmuszeni do składania deklaracji przeciwko powstaniu; deklaracje lojalności wobec władzy zbierane są także w poszczególnych cyrkułach Warszawy.

Nałożenie kontrybucji na właścicieli ziemskich i mieszkańców miast guberni warszawskiej, radomskiej, płockiej i lubelskiej.

Zawieszenie wykładów w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie.

22 XI – w Warszawie otwarcie Mostu Aleksandrowskiego (Kierbedzia), budowanego od 1859.

Obraz Kazanie Skargi Jana Matejki.

2 III – ukaz carski o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim.

5 VIII – na stokach Cytadeli w Warszawie stracenie ostatnich przywódców powstania, w tym Romualda Traugutta.

21 X – uzyskanie przez Leopolda Kronenberga koncesji na budowę Kolei Warszawsko-Terespolskiej.

8 XI – ukaz carski o kasacie zakonów w Królestwie Polskim (objął 120 klasztorów).

Muzyka Europy

17 XII – w Paryżu (Théâtre de Variétés) prapremiera opery buffa Piękna Helena Offenbacha.

Muzyka polska

20 XI – w salonie Tomasza Le Bruna pierwsza prezentacja scen z Konrada Wallenroda Ignacego F. Dobrzyńskiego.

8 XII – w TW prapremiera Ottona łucznika Adama Münchheimera pod dyrekcją kompozytora.

16 XII – we Lwowie prapremiera opery Paziowie królowej Marysieńki Stanisława Dunieckiego (kolejne inscenizacje: Kraków 17 X 1865, Poznań 16 VII 1866, Warszawa 30 V 1876 – pt. Paziowie).

1865

Historia i kultura świata

Teoria pola elektromagnetycznego (James Clark Maxwell, Wielka Brytania).

1865–1869 – wydanie epopei Wojna i pokój Lwa Tołstoja.

Historia i kultura Polski

Na Podlasiu i w Chełmszczyźnie walka z unitami: zniesienie klasztorów bazyliańskich, wprowadzanie elementów rosyjskich do liturgii unickiej.

W Starym Teatrze w Krakowie pierwszy występ Heleny Modrzejewskiej.

2 VII – w Warszawie Jadwiga Łuszczewska (Deotyma) po powrocie z zesłania (gdzie towarzyszyła ojcu) otwiera salon literacki.

Na wystawie malarstwa Towarzystwa Zachęty ekspozycja pierwszej pracy Maksymiliana Gierymskiego – Krajobraz leśny.

5 V – w Warszawie wykład publiczny O pięknie i jego objawach.

Nakładem Zawadzkiego ukazuje się w Warszawie I tom dzieła Oskara Kolberga Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania [...] Pieśni, muzyka, tańce.

W Warszawie uruchomienie tramwaju konnego.

Muzyka Europy

18 IV – w Paryżu prapremiera opery Afrykanka Meyerbeera.

10 VI – w Monachium prapremiera dramatu Tristan i Izolda Wagnera (dyrygent Hans von Bülow).

25 XI – w Zurychu prawykonanie fortepianowych Wariacji na temat Paganiniego Brahmsa.

Muzyka polska

W TW premiera Fausta Gounoda w wykonaniu trupy włoskiej.

I – prawykonanie koncertowe Widm Moniuszki wg II części Dziadów Mickiewicza pod dyrekcją kompozytora.

26 II – w Paryżu prapremierra opery L’Aventurier Józefa Michała Poniatowskiego.

12 VI – w kościele ewangelickim Moniuszko prowadzi wykonanie I części oratorium Eliasz Mendelssohna (II część – X 1866).

28 IX – w TW prapremiera Strasznego dworu Moniuszki z Julianem Dobrskim w partii Stefana; z powodu manifestacji patriotycznych na widowni opera zdjęta z afisza po 3 przedstawieniach.

1 XII – w ramach represji po powstaniu styczniowym rozwiązanie zespołu opery polskiej TW przez księcia Czerkaskiego; trwałe usunięcie ze sceny Juliana Dobrskiego, Wilhelma Troschla i Marii Gruszczyńskiej.

1866

Historia i kultura świata

Trwała łączność telegraficzna transatlantycka poprzez kabel podmorski.

Skonstruowanie praktycznej prądnicy samowzbudnej (E. W. Siemens, Niemcy).

Wydanie powieści Zbrodnia i kara Fiodora Dostojewskiego.

Powszechne stosowanie telegrafu.

Lipiec – klęska Austrii w wojnie z Prusami w bitwie pod Sadową. W listopadzie powstanie dualistycznej monarchii Austro-Węgier. Węgrzy uzyskali swe państwo w granicach historycznych i 17 II 1867 utworzyli własny rząd. Kraje wchodzące w skład cesarstwa austriackiego otrzymały pewną autonomię (lokalne sejmy).

Utworzenie Związku Północnoniemieckiego, zdominowanego przez Prusy.

Historia i kultura Polski

W Warszawie zaczyna wchodzić „Przegląd Tygodniowy Życia Społecznego, Literatury i Sztuk Pięknych”, pod redakcją Adama Wiślickiego, pierwszy organ „młodej prasy”; zamieszczał manifesty pozytywistyczne Aleksandra Świętochowskiego (My i wy, 1871; Praca u podstaw, 1873 i in.).

Budowa Dworca Terespolskiego (obecnie Warszawa Wschodnia) w stylu neorenesansowym (projekt Adolfa Kropiwnickiego).

Budowa neogotyckiego kościoła ewangelicko-reformowanego przy ul. Leszno (projekt Adolfa A. Loewego).

Kolejna epidemia cholery w Królestwie Polskim, ok. 17 000 ofiar śmiertelnych.

15 IV – likwidacja Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie; pozostawienie Klasy Rysunkowej.

31 XII – podział administracyjny Królestwa Polskiego na 10 guberni; Warszawa miastem gubernialnym.

1866–1867 – ukazywał się „Przegląd Techniczny”, jeden z najstarszych w Europie periodyków technicznych (wznowiony w 1875).

Muzyka Europy

30 V – w Pradze prapremiera opery Sprzedana narzeczona Bedřicha Smetany.

31 X w Paryżu (Palais Royal) – prapremiera opery buffa Życie paryskie Offenbacha.

Muzyka polska

I – koncerty pianisty Aleksandra Zarzyckiego, m. in. z Sonatą h-moll op. 58, Polonezem es-moll op. 26 nr 2 Chopina oraz Sonatą f-moll op. 57 („Appassionatą”) Beethovena.

1867

Historia i kultura świata

Szwed Alfred Nobel patentuje dynamit.

W Moskwie Zjazd Słowiański; hasła panslawistyczne, idea zjednoczenia Słowian pod berłem cara, nastroje antypolskie; Polacy nie uczestniczyli w zjeździe.

Historia i kultura Polski

W „Przeglądzie Tygodniowym” artykuł A. Wiślickiego Groch o ścianę skierowany przeciwko epigonom romantyzmu.

Adres Sejmu Galicji do cesarza Austrii: „Przy Tobie, Panie, stoimy i stać chcemy”; jego geneza to rachuby na rozwiązanie sprawy polskiej analogiczne do rozwiązania węgierskiego.

Na placu Ewangelickim (Małachowskiego) budowa pałacu Leopolda Kronenberga.

W Dolinie Szwajcarskiej budowa okazałego salonu koncertowego z tarasem od ogrodu (projekt Ludwika Żychlińskiego).

18 IX – w Warszawie policyjny zakaz posiadania w domach prywatnych obrazów o treści związanej z historią i współczesnością polską.

1867–1773 – wywalczenie przez Galicję autonomii (Sejm Krajowy, Rada Szkolna). Władze, z namiestnikiem na czele, mianowane są przez rząd austriacki. Język polski w szkołach i urzędach, w sądownictwie – polski i ukraiński. Zniesienie ograniczeń w używaniu języka polskiego na Uniwersytecie we Lwowie; powstanie katedr ukraińskich.

Powstanie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie.

Rozpoczęcie budowy cerkwi prawosławnej na warszawskiej Pradze (projekt Mikołaja Syczewa).

Muzyka Europy

11 III – w Paryżu prapremiera opery Don Carlos Verdiego.

27 IV – w Paryżu prapremiera opery Romeo i Julia Gounoda.

Muzyka polska

Od stycznia do końca lutego w Resursie Obywatelskiej codzienne koncerty orkiestry Bilsego (m. in. Symfonia IX, III, V, II, I i VII Beethovena i repertuar lżejszy).

24 II – występ Henry’ego Charlesa Litolffa, m. in. z własnym IV Koncertem symfonicznym na fortepian i orkiestrę, uwerturą Żyrondyści i Koncertem skrzypcowym „Eroica” (debiut Władysława Górskiego); program 5-krotnie powtarzany ze znacznym powodzeniem.

16 II – w TW prapremiera opery Ludwika Grossmanna Il Pescatore di Palermo (Rybak z Palermo), wystawionej przez włoską trupę operową.

14 IV – pierwszy z nowej serii koncertów Antoniego Kątskiego.

Od 8 V trzy koncerty daje skrzypek norweski Ole Bull.

Gwiazdą opery włoskiej w sezonie jesienno-zimowym jest Desirée Artôt (sopran).

12 X – śmierć Ignacego F. Dobrzyńskiego.

1868

Historia i kultura Polski

Budowa gmachu dla zbiorów sztuki i biblioteki Ordynacji Krasińskich.

27 IV – nominacja Sergiusza Muchanowa na stanowisko prezesa WTR; za jego rządów nastąpiła kulminacja „epoki gwiazd”.

30 V – w Warszawie otwarcie pierwszego teatrzyku ogródkowego – Tivoli.

14 VI – dzięki zabiegom S. Muchanowa wznowienie działań Teatru na Wyspie w Łazienkach.

Wydanie Filozofii sztuk pięknych Hipolita Taine (1865), w przekładzie Ludwiki Sabowskiej.

29 V – retrospektywna wystawa malarstwa Józefa Simmlera (zmarłego na tyfus 1 III 1868).

13 IX – Helena Modrzejewska podpisuje roczny kontrakt z WTR (pozostanie na scenie warszawskiej do 1876); aktorka otwiera salon artystyczny i obejmuje mecenatem młodych artystów, w tym malarza Józefa Chełmońskiego.

4 X – w WTR debiut i sukces Modrzejewskiej w tytułowej roli Adrianny Lecouvrer w sztuce E. Scribe’a.

15 X – w WTR premiera Zbójców F. Schillera w całości, z Janem Królikowskim w roli Franza Moora.

Muzyka Europy

3 II – w Moskwie prawykonanie I Symfonii Czajkowskiego (pod dyrekcją Mikołaja Rubinsteina).

5 III – w mediolańskiej La Scali prepremiera opery Mefistofeles Arrigo Boito (I wersja).

16 V – w Pradze prapremiera opery Dalibor Smetany.

21 VI – w Monachium prapremiera dramatu muzycznego Śpiewacy norymberscy Wagnera (dyrygent Hans von Bülow).

13 XI – w Paryżu śmierć Gioacchina Rossiniego.

Wydanie II Koncertu fortepianowego g-moll Saint-Saënsa.

Muzyka polska

II – na koncercie kompozytorskim Moniuszki prawykonanie Sonetów krymskich do tekstów Mickiewicza.

22 III – na I koncercie kompozytorskim Antoniego Stolpego prawykonania utworów: Sextuor e-moll, Ouverture in e-moll (wersja kameralna), Kwintet smyczkowy, Scène dramatique na wiolonczelę z towarzyszeniem kwintetu smyczkowego i Śpiew do słów W. Hugo na głos z orkiestrą.

28 IV – w Paryżu prapremiera opery La contessina Józefa Michała Poniatowskiego (w wersji pt. Gelmina – Londyn 1872).

16 VI – w TW premiera Fausta Gounoda w wersji polskiej.

11 XII – II koncert kompozytorski Antoniego Stolpego; prawykonanie Wielkiego marsza (Hommage à Mendelssohn) na orkiestrę.

1868 i 1869 – „akcja koncertów symfonicznych” Adama Münchheimera (12 koncertów).

1869

Historia i kultura świata

Listopad – otwarcie Kanału Sueskiego. Nie odbyła się premiera zamówionej na tę okazję opery Aida Verdiego (zob. 1871).

XII – uchwalenie przez sobór watykański dogmatu nieomylności papieża.

Celuloid – pierwsze praktyczne tworzywo sztuczne (John Wesley Hyatt, Stany Zjednoczone).

Margaryna (Hippolyte Mege-Mouries, Francja).

Historia i kultura Polski

W krakowskim „Przeglądzie Polskim” ukazuje się Teka Stańczyka, pamflet polityczny, skierowany przeciwko narodowym wadom polskim, z krytyką powstań; autorzy: Józef Szujski, Stanisław Tarnowski, Ludwik Wodzicki i Stanisław Koźmian.

20 VI – ukaz o zamknięciu Szkoły Głównej i Szkoły Dramatycznej w Warszawie.

Od roku akademickiego 1869/70 rozpoczyna działalność Cesarski Uniwersytet Warszawski z językiem wykładowym rosyjskim.

26 VI – w Wielkim Księstwie Poznańskim uchylono tzw. ustawę procedurową, wymagającą zgody władz na przedstawienia w innym języku niż niemiecki, co umożliwiło podjęcie starań o budowę teatru polskiego (zob. 1875).

XI – wizytacja szkół w Królestwie przez ministra oświaty Dymitra Tołstoja; w raporcie do cara wniosek o całkowitą rusyfikację szkół wszystkich szczebli.

Muzyka Europy

8 III – w Paryżu śmierć Hectora Berlioza.

3 IV – w Kopenhadze prawykonanie Koncertu fortepianowego a-moll Griega.

W Moskwie wydanie fortepianowej „fantazji wschodniej” Islamey Milija Bałakiriewa (Jurgenson).

Muzyka polska

5 i 7 III – koncerty Karola Tausiga; w programie m. in. utwory Bacha, Karnawał Schumanna, Appassionata i 32 wariacje [c-moll] Beethovena, szereg utworów Chopina.

Premiera opery Romeo i Julia Gounoda w wykonaniu trupy włoskiej.

11 IX – w TW prapremiera opery Paria Moniuszki pod dyrekcją kompozytora, z Bronisławą Dowiakowską (Neala), Danielem Fillebornem (Idamor) i Janem Koehlerem (Dżares).

XI – koncerty Antoniego Rubinsteina; w programie m. in. Polonez As-dur, Fantazja op. 49 Chopina.

1870

Historia i kultura świata

Wkroczenie wojsk włoskich do Rzymu, przerwanie soboru. Proklamacja „Wiecznego Miasta” jako stolicy Włoch, ograniczenie świeckiej władzy papieża do Wzgórz Watykańskich.

Wojna francusko-pruska; 2 IX klęska pod Sedanem i kapitulacja Francji.

Historia i kultura Polski

12 I – premiera Romea i Julii Szekspira na benefis H. Modrzejewskiej.

30 III – premiera Safandułów V. Sardou z koncertowymi rolami Modrzejewskiej, Wincentego Rapackiego i Alojzego Żółkowskiego.

3 VII – w obecności Aleksandra II, odsłonięcie pomnika I. Paskiewicza na Krakowskim Przedmieściu przed Pałacem Namiestnikowskim.

Powstanie kilku nowych banków i instytucji finansowych.

Repolonizacja uniwersytetów w Krakowie i we Lwowie.

Muzyka Europy

2 V – prapremiera baletu Coppélia Léo Delibes’a.

25 IX – w Pradze prapremiera 4. wersji opery Sprzedana narzeczona Smetany.

Wydanie Introduction et Rondo capriccioso na skrzypce i orkiestrę Saint-Saënsa.

Muzyka polska

24 V – w TW premiera Balu maskowego Verdiego w wersji polskiej.

12 XII – zezwolenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych na założenie Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego (początek działalności – styczeń 1871; prezes – Sergiusz Muchanow, dyrektor muzyczny – Aleksander Zarzycki).

1871

Historia i kultura świata

We Francji upadek Drugiego Cesarstwa. W marcu w Paryżu powstaje Komuna Paryska (ideowy przywódca – Louis Auguste Blanqui). Władze w Wersalu, z Louisem A. Thiersem na czele, po krwawych walkach opanowują Paryż; nie obeszło się bez terroru, represji i deportacji.

W Niemczech początek „Kulturkampfu”, kampanii antyklerykalnej, ograniczającej prawa Kościoła katolickiego.

18 I – w Wersalu (sic) uroczyste ogłoszenie zjednoczenia Niemiec pod przewodem Prus i utworzenie Rzeszy Niemieckiej; Wilhelm I przyjmuje tytuł cesarza niemieckiego, władzę wykonawczą sprawuje kanclerz Bismarck (pozostał na stanowisku do 1890).

10 V – we Frankfurcie n. Menem upokarzający dla Francji traktat pokojowy: oddanie Rzeszy Alzacji i Lotaryngii, kontrybucja.

Otwarcie pierwszego z wielkich tuneli alpejskich pod Mt. Cenis.

Wydanie kolejnej przełomowej rozprawy Darwina – O pochodzeniu człowieka.

Historia i kultura Polski

We Lwowie całkowita polonizacja Teatru Skarbkowskiego (który przedtem wystawiał sztuki niemieckie i polskie).

24 III – w TW na benefis Modrzejewskiej wystawiono (po raz pierwszy od czterdziestu lat) Hamleta Szekspira.

Muzyka Europy

27 VI – w Wiedniu prawykonanie Mszy f-moll Brucknera.

24 XII – w Kairze prapremiera opery Aida Verdiego (która pierwotnie miała uświetnić otwarcie Kanału Sueskiego).

15 X – w Paryżu prawykonanie oratorium Ruth Francka (wersja poprawiona).

Muzyka polska

W Ogrodzie Saskim otwarcie Teatru Letniego.

12 XI – w TW premiera Proroka Meyerbeera, przygotowana przez Moniuszkę.

1872

Historia i kultura świata

Zjazd trzech cesarzy w Berlinie; w 1873 – deklaracja utrzymania status quo w Europie (Sojusz Trzech Cesarzy); rząd wiedeński zobowiązuje się nie dopuścić do całkowitej autonomii Galicji.

Wynalezienie skutecznego samoczynnego pneumatycznego hamulca kolejowego (George Westinghouse, Stany Zjednoczone).

Historia i kultura Polski

We Lwowie zamknięcie teatru niemieckiego; w Teatrze Skarbkowskim uruchomienie sceny operowej i operetkowej (wspólnie z dramatyczną) – jedynej wówczas w Galicji.

W Warszawie zamknięcie czytelni publicznej Bibliotece Cesarskiego UW.

W Warszawie wydanie Wstępu i poglądu ogólnego na filozofię pozytywną Juliana Ochorowicza.

1 I – w Starym Teatrze w Krakowie prapremiera Konfederatów Barskich Mickiewicza.

1 V – w WTR premiera Marii Stuart Słowackiego (na afiszu podano tylko inicjały autora, J. S.) z Heleną Modrzejewską.

27–30 VII – strajk w Zakładach Scheiblera w Łodzi; uwięzienie przywódców w Cytadeli.

Muzyka Europy

1 X – w Paryżu prawykonanie muzyki Bizeta Arlezjanka do sztuki Alfonsa Daudeta.

Wydanie poematu symfonicznego Saint-Saënsa Le rouet d’Omphale.

Wydanie cyklu pieśni Izba dziecięca Musorgskiego.

Muzyka polska

5 i 12 II – w WTM dwa recitale pianistyczne Hansa von Bülowa; w programie „wielka ilość” fug Bacha, Beethoven, Chopin i Liszt.

19 IV – koncert kompozytorski Władysława Żeleńskiego, z prawykonaniem „fantazji pastoralnej” W Tatrach [I wersja] oraz Symfonii h-moll.

4 VI – śmierć Stanisława Moniuszki.

16 VI – w Ogrodzie Saskim na koncercie na rzecz rodziny po Moniuszce orkiestra Bilsego prezentuje Cwał Walkirii Wagnera.

7 IX – w Merano (Tyrol) umiera Antoni Stolpe.

Pierwsze koncerty wiolonczelisty Karla Dawydowa.

1873

Historia i kultura świata

Zakłady Remingtona w Ilion (stan Nowy Jork) inicjują produkcję maszyn do pisania wynalezionych przez Christophera L. Sholesa (Stany Zjednoczone).

1873–1877 wydanie powieści Anna Karenina Lwa Tołstoja.

Zakończenie budowy International Bridge na rzece Niagarze, najdłuższego w Ameryce Północnej mostu (projekt Kazimierza Gzowskiego).

Historia i kultura Polski

1873–1874 – seria obrazów Maksymiliana Gierymskiego o tematyce powstańczej: Patrol powstańczy, Noc, Alarm w obozie powstańczym.

19 II – w Warszawie uroczyste obchody 400-lecia urodzin Kopernika.

20 III – obraz Matejki Kopernik, wystawiony w Towarzystwie Zachęty w osobnej sali za opłatą, gromadzi 20 000 widzów.

W Resursie Kupieckiej odczyty Aleksandra Świętochowskiego o potrzebie wykształcenia kobiet.

W Krakowie rozpoczyna działalność założona w 1871 Akademia Umiejętności.

W Krakowie powstaje Towarzystwo Tatrzańskie.

Wydanie powieści Marta Elizy Orzeszkowej.

Na wystawie światowej w Wiedniu artyści polscy prezentują swe dzieła w działach: rosyjskim (m. in. Gerson, L. Marconi), bawarskim (Brandt, A. i M. Gierymscy) i austriackim (Matejko).

26 VI – w Teatrze Letnim w Warszawie premiera Poskromienia złośnicy Szekspira z Romaną Popiel jako Katarzyną i Bolesławem Leszczyńskim w roli Petrucchia.

Rozpoczęcie budowy neorenesansowego gmachu Banku Handlowego przy ul. Włodzimierskiej (Czackiego) w Warszawie – największego w Królestwie banku akcyjnego.

Muzyka Europy

26 I – w Moskwie prawykonanie II Symfonii Czajkowskiego (dyrygent M. Rubinstein).

10 IV – w Paryżu prawykonanie oratorium Béatitudes Francka.

2 XI – w Wiedniu prawykonanie orkiestrowych Wariacji na temat Haydna Brahmsa (dyrygował kompozytor).

1873 – w Berlinie (18 X) i w Wiedniu (1 XI) prawykonanie obu kwartetów smyczkowych Brahmsa.

Muzyka polska

W Brukseli wydanie Koncertu fortepianowego g-moll (1858) Józefa Wieniawskiego.

8 II – pierwszy w historii Warszawy koncert poświęcony pamięci Chopina w rocznicę jego urodzin; wykonawca – A. Zarzycki.

III – koncert skrzypka Ferdynanda Lauba.

25 X – w TW prapremiera opery Duch wojewody Ludwika Grossmanna (kolejne inscenizacje: Lwów 22 I 1878, Wiedeń i Petersburg 1877, Berlin 1884).

W Poznaniu, nakładem Żupańskiego, ukazuje się monografia Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne Marcelego A. Szulca.

1874

Historia i kultura świata

W Paryżu, w atelier fotograficznym, pierwsza wystawa impresjonistów (Claude Monet, Paul Cézanne, Camille Pissaro, Auguste Renoir, Edgar Degas i Alfred Sisley). Nazwę „impresjoniści”, pochodzącą od tytułu płótna Moneta Impresja – wschód słońca (1872), nadał im satyryk Louis Leroy.

Historia i kultura Polski

Władze carskie nazwę Królestwo Polskie zastępują określeniem „Kraj Przywiślański”.

Muzyka Europy

8 II – w Petersburgu (Teatr Maryjski) prapremiera opery Musorgskiego Borys Godunow (II wersja).

5 IV – w Wiedniu prapremiera operetki Zemsta nietoperza Jana Straussa syna.

Wydanie cyklu pieśni Bez słońca Musorgskiego.

Muzyka polska

29 I – wspólny koncert skrzypka Józefa Joachima i pianisty Karla Heinricha Bartha.

1 III – podczas koncertu w Warszawie Hans von Bülow, powiadomiony o rocznicy urodzin Chopina, poświęca ad hoc jego muzyce II część swego programu.

23 IV – koncert Anette Jesipowej (m. in. koncerty fortepianowe Chopina i Mendelssohna).

6 VII – prapremiera baletu Adolfa Sonnenfelda Pan Twardowski (kierownictwo muzyczne – Adam Münchheimer).

6 XII – pierwszy koncert (z udziałem Alojzego Żółkowskiego) „na wpisy” dla ubogich uczniów gimnazjów; dyrygent A. Münchheimer.

1875

Historia i kultura świata

We Francji proklamacja III Republiki.

W Niemczech powstanie Socjalistycznej Partii Robotników Niemiec (przywódcy – Lasalle i Marx).

Otwarcie Central Ferrocarril Transandino w Andach Peruwiańskich – najwyżej na świecie położonej kolei (Ernest Malinowski).

Historia i kultura Polski

Nawracanie siłą unitów z Chełmszczyzny na prawosławie; opornych karano chłostą, całe wsie wywożono na Sybir.

18 III – Eliza Orzeszkowa wygłasza w warszawskim Ratuszu odczyt O wpływie nauki na rozwój miłosierdzia; pisarka staje się główną postacią ruchu feministycznego.

Od marca Bolesław Prus publikuje Kroniki Tygodniowe w „Kurierze Warszawskim”.

21 VI – w Poznaniu otwarcie Teatru Polskiego, projekt Stanisława Hebanowskiego; napis na frontonie: „Naród sobie”; 25 VI inauguracja stałej sceny zawodowej przedstawieniem Zemsty Fredry.

1 VII – zatwierdzenie statutu Warszawskiego Muzeum Przemysłowego i Rolniczego.

19 IX – rozpoczęcie działalności Wyższej Szkoły Handlowej w Warszawie założonej przez L. Kronenberga.

29 XII – zamknięcie Muzeum Sztuk Pięknych.

W Poznaniu powstaje tajne Towarzystwo Oświaty Narodowej, mające na celu m. in. likwidację analfabetyzmu; rozpoczyna ono tajne nauczanie.

Rozpoczęcie budowy Wielkiej Synagogi na Tłomackiem w Warszawie wg projektu Leandra Marconiego.

Inauguracja salonu artystycznego Cypriana Godebskiego; skupia on młodych malarzy absolwentów Akademii Monachijskiej, m. in. Józefa Chełmońskiego, Stanisława Witkiewicza, Adama Chmielowskiego; Listy o sztuce Godebskiego, publikowane w „Gazecie Polskiej”, skierowane są przeciwko historyzmowi i akademizmowi.

Wielki sukces wystawionych w Warszawie obrazów Aleksandra Gierymskiego Gra w mora i Austeria rzymska.

Po 1875 – w Krakowie przebudowa Sukiennic w stylu neorenesansu przez Tomasza Prylińskiego.

Muzyka Europy

5 I – w Paryżu otwarcie nowego gmachu Opery (Palais Garnier ) widowiskiem złożonym z fragmentów dzieł Halévy’ego, Meyerbeera oraz Delibes’a.

21 I – w Petersburgu (Teatr Maryjski) – prapremiera opery Demon Antona Rubinsteina.

3 III – w Paryżu (Opéra Comique) prapremiera opery Carmen Bizeta.

10 III – w Wiedniu prapremiera opery Królowa Saby Karla Goldmarka.

3 VI – w Paryżu śmierć Georges’a Bizeta.

25 X – w Bostonie prawykonanie Koncertu fortepianowego b-moll Czajkowskiego (solista: Hans von Bülow).

7 XI – w Moskwie prawykonanie III Symfonii Czajkowskiego (dyrygował M. Rubinstein).

1875–1877 – powstają Pieśni i tańce śmierci Musorgskiego.

Wydanie poematu symfonicznego Saint-Saënsa Danse macabre.

Muzyka polska

14 III – na koncercie na rzecz oświaty Münchheimer prezentuje obszerne fragmenty Lohengrina Wagnera.

6 X – na koncercie WTM debiut pianisty Aleksandra Michałowskiego.

23 XI – w TW premiera Aidy Verdiego w wersji włoskiej, przygotowana przez Trombiniego.

12 XII – na koncercie na rzecz oświaty prawykonanie uwertury koncertowej Z. Noskowskiego Morskie Oko.

ok. 1875 – w Lipsku wydanie wyciągu fortepianowego opery Władysława Tarnowskiego Achmed, czyli pielgrzym miłości.

1876

Historia i kultura świata

Telefon (Alexander Graham Bell, Stany Zjednoczone).

Wydanie poematu Popołudnie fauna Stéphane Mallarmégo, duchowego przywódcy symbolizmu.

Historia i kultura Polski

W zaborze pruskim (wcielonym do Rzeszy) ustanowienie niemieckiego jako języka urzędowego.

Powstaje Stara baśń Kraszewskiego.

Muzyka Europy

24 II – w Christiani prawykonanie muzyki scenicznej Per Gynt Griega.

8 IV – w mediolańskiej La Scali prapremiera dramatu muzycznego La Gioconda Amilcare Ponchiellego.

13–17 VIII – w Bayreuth prawykonanie całości tetralogii Pierścień Nibelunga Wagnera pod dyrekcją Hansa Richtera (i otwarcie Festspielhaus, miejsca festiwali wagnerowskich).

4 XI – w Karlsruhe prawykonanie I Symfonii c-moll Brahmsa.

Muzyka polska

I – koncerty Henryka Wieniawskiego (z bratem Józefem, ze współudziałem Modrzejewskiej i in. artystów); w programie największe przeboje – od Legendy przez polonezy i mazury do Fantazji na tematy „Fausta” Gounoda; także Sonata Kreutzerowska Beethovena, wykonana z Józefem Wieniawskim.

1 IV – w TW pierwsze warszawskie wykonanie Requiem Verdiego (soliści opery włoskiej, chór i orkiestra TW pod dyrekcją Trombiniego).

7 i 10 V – odczyty Jana Kleczyńskiego nt. dramatu muzycznego Wagnera.

7 XI – debiut skrzypka Stanisława Barcewicza.

12 XI – na koncercie na rzecz studentów pierwsze wykonanie Danse macabre Saint-Saënsa (orkiestra TW, dyrygent Quattrini).

6, 11 i 16 XII – recitale Juliusza Zarębskiego; w programie m. in. Wariacje Brahmsa (prawdopodobnie na temat Paganiniego), Sonata h-moll Liszta, Sonata As-dur op. 110 Beethovena.

1877

Historia i kultura świata

Fonograf, pierwsze urządzenie do rejestracji i odtwarzania dźwięku (Thomas Alva Edison, Stany Zjednoczone).

W San Francisco debiut Heleny Modrzejewskiej [Modjeska]; w grudniu w Fifth Avenue Theatre w Nowym Jorku początek jej pierwszego tournée po Ameryce Północnej.

Historia i kultura Polski

Rozpoczęcie we Lwowie budowy gmachu Sejmu Galicyjskiego.

2 X – otwarcie w Łodzi teatru polskiego „Victoria”.

We Lwowie przekształcenie niemieckojęzycznej Akademii Technicznej w polską Szkołę Politechniczną.

Muzyka Europy

20 II – w Moskwie (sala Konserwatorium) prapremiera baletu Czajkowskiego Jezioro łabędzie.

2 XII – w Weimarze (Hoftheater) prapremiera opery Samson i Dalila Saint-Saënsa.

16 XII – w Wiedniu prawykonanie III Symfonii Brucknera.

30 XII – w Wiedniu prawykonanie II Symfonii D-dur Brahmsa (dyrygent Hans Richter).

Wydanie IV Koncertu fortepianowego c-moll Saint-Saënsa.

Muzyka polska

We Lwowie Henryk Jarecki daje polską prapremierę Lohengrina Wagnera.

Lato 1877 – w Dolinie Szwajcarskiej orkiestra Hermana Fliegego daje szereg koncertów monograficznych: Wagnera (m. in. z fragmentami Pierścienia Nibelunga), Mendelssohna, Beethovena, Dobrzyńskiego, Meyerbeera, Moniuszki.

21 XI – na jednym z poranków kameralnych w Resursie Kupieckiej prawykonanie Kwartetu fortepianowego Żeleńskiego (Józef Wieniawski, Władysław Górski, Cezar Trombini i Arwed Poorten).

4 XI – na koncercie WTM występ Camille’a Saint-Saënsa z orkiestrą pod dyrekcją Józefa Wieniawskiego; w programie własny II Koncert fortepianowy g-moll oraz m. in. Lisztowska transkrypcja fortepianowa Danse macabre.

1878

Historia i kultura świata

W Rosji powstaje terrorystyczna organizacja „Ziemla i Wola”; jej działalność kontynuowała „Narodnaja Wola”.

Historia i kultura Polski

W zaborze pruskim rozwiązanie przez władze Towarzystwa Oświaty Ludowej, którego celem było przeciwdziałanie germanizacji (kontynuacją jest później Towarzystwo Czytelni Ludowych, 1880).

Obraz Bitwa pod Grunwaldem Matejki.

We Lwowie rozpoczęcie działalności wydawnictwa „Ossolineum”.

Muzyka Europy

10 II – w Moskwie prawykonanie IV Symfonii Czajkowskiego (dyrygent M. Rubinstein).

6 I i 16 V – w Pradze wykonanie Tańców słowiańskich Dvořáka.

Muzyka polska

24 I – wykonanie Wariacji symfonicznych Schumanna (A. Zarzycki).

24 II – warszawski debiut 13-letniego pianisty lwowskiego Maurycego Rosenthala.

2 IV – pierwszy w Warszawie koncert skrzypka Leopolda Auera, m. in. z Symfonią hiszpańską E. Lalo.

13 IV – pierwszy z koncertów Zofii Menter, sławnej interpretatorki dzieł Liszta.

17 IV – pierwsze w Warszawie wykonanie oratorium Liszta Legenda Świętej Elżbiety (artyści TW, dyrygent Trombini).

1879

Historia i kultura świata

We Francji przeniesienie władz z Wersalu do Paryża, ustanowienie świętem narodowym rocznicy zdobycia Bastylii i odzyskanie przez Marsyliankę statusu hymnu narodowego.

Alians między Niemcami i Austro-Węgrami, zw. Dwuprzymierzem. Rosja odpowiedziała zbliżeniem z Francją.

Praktyczna, udoskonalona żarówka elektryczna (patent amerykański, Thomas Alva Edison).

Koniec lat 70. – popularność zyskują dramaty Ibsena, m. in. Podpory społeczeństwa i Dom lalki.

Historia i kultura Polski

W Krakowie, w Sukiennicach powstanie Muzeum Narodowego.

Muzyka Europy

1 I – w Lipsku prawykonanie Koncertu skrzypcowego D-dur Brahmsa (w partii solowej Josef Joachim).

17 III – w Moskwie prapremiera opery Eugeniusz Oniegin Czajkowskiego (dyrygent M. Rubinstein).

29 III – prawykonanie Kwartetu smyczkowego „Z mojego życia” Smetany.

Muzyka polska

1 I – wydanie numeru 1 „Echa Muzycznego”; red. Wincenty Kruziński (od 1880 – Jan Kleczyński).

III – seria koncertów skrzypka Pablo Sarasatego; w programach m. in. II Koncert skrzypcowy H. Wieniawskiego, własne Tańce hiszpańskie i Pieśni cygańskie.

11, 13 i 15 III – odczyty Jana Kleczyńskiego O wykonywaniu dzieł Chopina.

5 IV – Anette Jesipowa daje koncert z programem wyłącznie chopinowskim.

28 VI – śmierć Apolinarego Kątskiego.

19 VII – w TW premiera Lohengrina, pierwszej opery Wagnera w Warszawie, w wersji polskiej, przygotowana przez Trombiniego, z Franciszkiem Cieślewskim (Lohengrin), Bronisławą Dowiakowską (Elza) i Józefem Chodakowskim (Telramund).

24 IX – jeden z pierwszych koncertów w Warszawie Ignacego Jana Paderewskiego; w programie m. in. Kreisleriana Schumanna.

14 XI – w WTM pierwszy w Warszawie występ Maurycego Moszkowskiego. 22 XI – Moszkowski daje pierwsze w Warszawie wykonanie Islamey Bałakiriewa.

2 XII – na koncercie kompozytorskim Władysława Żeleńskiego prawykonanie nowej wersji uwertury W Tatrach, a także ballady Alpuhara na głos z orkiestrą.

Od 17 XII – w TW pierwsze występy gościnne Marceliny Sembrich-Kochańskiej w Łucji z Lammermooru Donizettiego oraz w Robercie Diable Meyerbeera (partia Alicji).

1880

Historia i kultura świata

Szczepionka przeciw cholerze (Louis Pasteur).

Le roman expérimental Emila Zoli, programowe studium metody naturalistycznej w literaturze.

Początek działalności St. Louis Orchestra.

Triumfy Heleny Modrzejewskiej w Londynie.

Lata 80. – w Niemczech uchwalenie pierwszych w Europie ustaw o ubezpieczeniach społecznych.

Muzyka Europy

17 I – w Paryżu prawykonanie Kwintetu fortepianowego Francka (z Saint-Saënsem przy fortepianie).

Suita orkiestrowa Szeherezada Rimskiego-Korsakowa.

Wydanie III Koncertu skrzypcowego h-moll Saint-Saënsa.

Muzyka polska

27 I – trzy koncerty (w tym recital) Antoniego Rubinsteina. W programie recitalu fugi Bacha, Sonata C-dur op. 53 Beethovena, Sonata b-moll oraz etiudy: As-dur z Methode des methodes i c-moll op. 25 nr 12 Chopina, Kreisleriana Schumanna.

5 II – w Krakowie koncert Johannesa Brahmsa (fortepian) i Josefa Joachima (skrzypce), jedyny na ziemiach polskich.

5 III – w kościele św. Krzyża odsłonięcie marmurowej tablicy z popiersiem Chopina (dłuta Leandra Marconiego). Kilka dni wcześniej wmurowano w filar kościoła szklaną puszkę z jego sercem.

11 III – Aleksander Michałowski z orkiestrą TW daje wykonanie Koncertu Es-dur Liszta.

31 III – w Moskwie (w domu Nadieżdy von Meck) śmierć Henryka Wieniawskiego.

1 IV – we Lwowie prapremiera opery Mindowe Henryka Jareckiego.

26 VI – na koncercie symfonicznym dyrekcji TW Zygmunt Noskowski prowadzi swą nową II Symfonię c-moll „Elegijną”.

3 VII – na koncercie orkiestry Juliusa Lauba w Dolinie Szwajcarskiej pierwsze warszawskie wykonanie całości Symfonii „Joanna d’Arc” Moszkowskiego.

18 XII – w TW premiera Mefista Arrigo Boito w wersji włoskiej (kierownictwo muzyczne – Trombini).

Od 4 XI – szereg gościnnych występów Sembrich-Kochańskiej w TW (Łucja z Lammermooru, Lunatyczka Belliniego, Cyrulik sewilski Rossiniego, Rigoletto Vierdiego, Hugonoci Meyerbeera); towarzyszyła jej trupa opery włoskiej, aktualnie występująca w Warszawie.

W Weimarze prawykonanie I Kwartetu fortepianowego d-moll Zygmunta Noskowskiego.

1881

Historia i kultura świata

III – śmierć cara Aleksandra II od bomby rzuconej przez Hryniewieckiego na ulicy Petersburga; Aleksander III zaostrza walkę z przeciwnikami władzy. Oberprokurator Synodu, Konstantin Pobiedonoscew, szarą eminencją elity władzy. Wzmożona rusyfikacja w krajach bałtyckich i na ziemiach polskich.

1881–1889 budowa Kanału Panamskiego przez Francuzów (z inicjatywy Ferdinanda de Lessepsa).

Tramwaj elektryczny w Groß-Lichterfelde (obecnie dzielnica Berlina; Werner Siemens).

Historia i kultura Polski

W Warszawie powstanie pierwszej centrali telefonicznej.

Grube ryby Michała Bałuckiego, komedia z życia mieszczaństwa galicyjskiego.

26 XII – panika na schodach kościoła św. Krzyża (liczne ofiary śmiertelne). Rzucona w tłum plotka powoduje 2-dniowy pogrom Żydów w Warszawie.

22 X – inauguracja Bostońskiej Orkiestry Symfonicznej.

Muzyka Europy

10 II – w Paryżu (Opéra Comique) prapremiera opery fantastycznej Opowieści Hoffmanna Offenbacha.

20 II – w Wiedniu prawykonanie IV Symfonii Brucknera (dyrygent Hans Richter).

11 VI – na otwarcie Teatru Narodowego w Pradze prapremiera opery Libusza B. Smetany.

9 XI – w Budapeszcie prawykonanie II Koncertu fortepianowego B-dur Brahmsa (z kompozytorem przy fortepianie).

Wydanie Kol Nidrei Maxa Brucha (Simrock).

W Paryżu Charles Lamoureux rozpoczyna regularne koncerty symfoniczne.

Muzyka polska

2 II – w WTM prawykonanie Kwartetu smyczkowego d-moll Z. Noskowskiego.

6 V – pierwszy koncert historyczny muzyki polskiej, zorganizowany przez A. Münchheimera; w programie Bogurodzica, utwory Wacława z Szamotuł, Mikołaja Gomółki, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego, Macieja Kamieńskiego, a także kompozytorów XIX w. do Moniuszki włącznie.

Latem w Dolinie Szwajcarskiej występy 56-osobowej orkiestry prywatnej Z. Noskowskiego (rozwiązanie orkiestry na początku 1882).

Od 8 VIII – w TW pierwsze występy gościnne Władysława Mierzwińskiego (tenor) – Hugonoci i Robert Diabeł Meyerbeera.

1882

Historia i kultura świata

Powstaje elektrownia miejska w Nowym Jorku (Thomas Alva Edison).

Historia i kultura Polski

We Lwowie powstanie towarzystwa Macierz Polska.

Karol Olszewski i Zygmunt Wróblewski skraplają w Krakowie składniki powietrza: azot i tlen.

W Warszawie powstanie tajnego Uniwersytetu Latającego; początkowo działał jako kursy dla kobiet, potem przekształcił się w nielegalną wyższą uczelnię.

1882–1884 – cykl artykułów Antoniego Sygietyńskiego pt. Współczesna powieść we Francji (studia o E. Zoli, G. Flaubercie i braciach Goncourt).

Hołd pruski – obraz Jana Matejki.

Muzyka Europy

26 VII – w Bayreuth prapremiera misterium scenicznego Parsifal Wagnera.

10 II – w Petersburgu prapremiera opery Śnieżynka Rimskiego-Korsakowa.

5 XI – prawykonanie całości cyklu poematów symfonicznych pt. Moja ojczyzna Smetany.

1882 – wydanie cyklu Pieśni i tańce śmierci Musrogskiego.

Muzyka polska

13 III – po ustąpieniu Trombiniego nominacja Adama Münchheimera na stanowisko dyrektora opery.

III 1882 – na porankach kameralnych w Resursie Kupieckiej wykonanie Kwartetu fortepianowego Noskowskiego, kwartetów smyczkowych F-dur op. 22 Czajkowskiego i B-dur op. 161 Schumanna (Barcewicz, Trombini, Noskowski, Goebelt).

5 VII – w Teatrze Letnim warszawska premiera Carmen Bizeta z Heleną Herman w roli tytułowej; kierownictwo muzyczne – A. Münchheimer.

15 XI – w WTM pierwszy występ pianisty niemieckiego Alfreda Grünfelda.

7 XII – w TW premiera baletu Coppelia L. Delibes’a w choreografii José Mendeza.

Bruksela 20 XII – prawykonanie utworu fortepianowego Róże i ciernie Juliusza Zarębskiego.

1883

Historia i kultura świata

Nowoczesny karabin maszynowy (Hiram S. Maxim).

1883–1884 – wydanie trzech pierwszych tomów Tako rzecze Zarathustra Fryderyka Nietzschego (t. 4 – 1891).

22 X – w Nowym Jorku otwarcie Metropolitan Opera House Faustem Gounoda w obsadzie włoskiej; 24 X występ M. Sembrich-Kochańskiej w roli Łucji w operze Donizettiego.

Historia i kultura Polski

Ostatnia amnestia ogłoszona przez cara i zwolnienie reszty Polaków pozostałych na Syberii.

Josif Hurko, zwolennik radykalnej rusyfikacji, zostaje mianowany generał-gubernatorem Królestwa Polskiego.

W Warszawie uruchomienie wodociągów i kanalizacji wg projektu Williama Lindleya.

Muzyka Europy

W Amsterdamie powstanie organizacji Concertgebouw.

13 II – w Wenecji śmierć Ryszarda Wagnera.

14 IV – prapremiera opery Lakmé Delibes’a.

3 X – w Berlinie prapremiera opery komicznej Noc w Wenecji Jana Straussa syna.

4 X – w Londynie wykonanie przez Pablo Sarasatego II Koncertu skrzypcowego d-moll Maxa Brucha.

2 XII – w Wiedniu prawykonanie III Symfonii F-dur Brahmsa (dyrygent Hans Richter).

Muzyka polska

III – w TW występ gościnny Angelo Massiniego w roli Radamesa w Aidzie Verdiego.

18 III – na koncercie dobroczynnym orkiestra TW w podwojonym składzie pod dyrekcją Josefa Rebička (Rzebiczka) daje wykonanie Wstępu do Parsifala i znanego już Marsza żałobnego ze Zmierzchu bogów Wagnera (oba utwory bisowane).

Od 7 V dwumiesięczne występy gościnne na scenie TW Józefiny Reszke wyłącznie na cele społeczne (m. in. na teatr i na oświatę).

19 V – nominacja dyrygenta Rzebiczka na stanowisko pierwszego kapelmistrza opery.

29 IV – Rzebiczek prowadzi premierę Tannhäusera Wagnera w wersji polskiej, z Franciszkiem Cieślewskim (rola tytułowa), Dowiakowską (Elżbieta) i Wilhelminą Lewicką (Venus).

27 XII – pierwszy występ w Warszawie pianisty Eugene’a d’Alberta z orkiestrą TW pod dyrekcją A. Münchheimera (Koncert Es-dur Liszta, Fantazja na tematy „Halki” Tausiga, Konzertstück Webera, utwory solowe Bacha, Chopina i Rubinsteina).

1884

Historia i kultura świata

Sztuczny jedwab, pierwsze włókno sztuczne (Hillaire de Chardonnet, Francja).

Praktyczne wieczne pióro (Lewis Waterman, Stany Zjednoczone).

Wydanie realistycznej powieści Przygody Hucka Marka Twaina.

Historia i kultura Polski

Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza, tom I trylogii pisanej „ku pokrzepieniu serc”.

Zaczyna wychodzić czasopismo „Wędrowiec” (red. A. Gruszecki, S. Witkiewicz, A. Sygietyński i A. Dygasiński), organ naturalistów.

Muzyka Europy

3 I – prawykonanie II Kwartetu smyczkowego d-moll Smetany.

19 I – w Paryżu (Opéra Comique) prapremiera opery Manon Jules’a Masseneta.

Muzyka polska

9 II – w TW pod kierownictwem muzycznym Rzebiczka wznowienie Don Juana Mozarta (w wersji polskiej), z przywróceniem pomijanych dotąd arii; w roli tytułowej – Józef Chodakowski, Donna Anna – Bronisława Dowiakowska, Leporello – Władysław Seidemann.

28 IV – w TW debiut i sukces lwowskiego tenora Aleksandra Myszugi w partii Stefana w Strasznym dworze Moniuszki.

4 V – koncert kompozytorski Noskowskiego: III Kwartet smyczkowy „Fantazja”, pieśni oraz jeden akt z obrazka ludowego Wieczornice.

7 XI – pierwszy z serii koncertów symfonicznych orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka; w programie m. in. I Symfonia Brahmsa.

1885

Historia i kultura świata

Pierwsze zastosowanie szczepionki przeciw wściekliźnie (Ludwik Pasteur, Francja).

Pierwsze praktyczne samochody w Niemczech (Karl Benz, Gottlieb Daimler).

Nowoczesny rower (John K. Starley, Wielka Brytania).

Historia i kultura Polski

W Rzymie uruchomienie pierwszej stacji badawczej PAU.

W Poznaniu powstanie Towarzystwa im. H. Wieniawskiego.

Wydalenie przez rząd pruski ze wschodnich terenów Rzeszy ponad 26 000 Polaków posiadających obywatelstwo rosyjskie lub austriackie oraz Żydów (tzw. rugi pruskie).

Muzyka Europy

W Wiedniu założenie pierwszego czasopisma muzykologicznego, „Vierteljahrsschrift für Musikwissenschaft” przez Guido Adlera.

10 III – w Monachium prawykonanie w całości VII Symfonii Brucknera (dyrygent Hermann Levi).

13 III – w Bergen prawykonanie suity Z czasów Holberga Griega.

24 X – w Wiedniu prapremiera operetki Baron cygański Jana Straussa syna.

25 X – w Meiningen prawykonanie IV Symfonii e-moll Brahmsa (dyryguje kompozytor).

Muzyka polska

3 I – w TW premiera opery Gioconda Ponchiellego (kierownictwo muzyczne – J. Rzebiczek) z Dowiakowską (rola tytułowa), Hermanówną (Laura), Myszugą (Enzo Grimaldo) i Seidemannem (Barnaba).

10 I – drugi koncert symfoniczny orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka; solista – František Ondřiček; 16 I wykonał on z Michałowskim Sonatę Kreutzerowską Beethovena.

6 II – trzeci koncert symfoniczny orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka z udziałem Hansa von Bülowa (Koncert fortepianowy b-moll Czajkowskiego).

Lwów 26 II – prapremiera opery Konrad Wallenrod Henryka Jareckiego (kolejna inscenizacja Kraków VII 1885).

9 III – czwarty koncert symfoniczny orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka; w programie m. in. nieznany dotąd w Warszawie II Koncert fortepianowy A-dur Liszta (solistka Zofia Menter).

30 IV – w Brukseli prawykonanie Kwintetu fortepianowego g-moll Juliusza Zarębskiego.

9 IV – koncert kompozytorski Ignacego Jana Paderewskiego: Sonata skrzypcowa, fortepianowe Wariacje, 5 pieśni do słów Asnyka i 6 numerów z Album tatrzańskiego.

20 VI – na koncercie jubileuszowym Adama Münchheimera (35-lecie działalności) wykonanie fantazji na orkiestrę Mistrz Twardowski i licznych fragmentów nowej opery Mazepa.

23 VI – w TW pierwszy z występów gościnnych Władysława Mierzwińskiego na cele społeczne.

13 IX – w Żytomierzu śmierć Juliusza Zarębskiego.

4 XII – na koncercie symfonicznym orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka, obok Koncertu f-moll Chopina (solistka A. Jesipowa), m. in. VII Symfonia Beethovena i Uwertura „Husycka” Dvořáka.

1886

Historia i kultura świata

Masowa przemysłowa produkcja aluminium (Francja, Stany Zjednoczone).

Historia i kultura Polski

Powołanie ustawą sejmu pruskiego Komisji Kolonizacyjnej w celu wykupywania ziemi z rąk Polaków i osiedlania osadników niemieckich (sprowadzono 22000 rodzin).

Płótno Olszynka Grochowska Wojciecha Kossaka.

We Lwowie utworzenie Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza; założyciele – Józef Tretiak i Władysław Bełza.

Potop Sienkiewicza, II tom trylogii.

Muzyka Europy

Wydanie Obrazków z wystawy na fortepian Musorgskiego.

10 I – w Wiedniu prawykonanie wersji z orkiestrą Te Deum Brucknera (dyrygent Hans Richter).

11 III – w Moskwie prawykonanie Symfonii „Manfred” Czajkowskiego.

24 IV – w Koblencji prawykonanie I Koncertu skrzypcowego g-moll Maxa Brucha.

1 V – w Paryżu prawykonanie Wariacji symfonicznych na fortepian i orkiestrę Francka.

31 VII – w Bayreuth umiera Franciszek Liszt.

Muzyka polska

Alicja Barbi daje wieczór pieśni i arii kompozytorów baroku (G. F. Haendel, N. Jomelli, B. Marcello, N. Porpora i Paradies).

1 I – w TW wznowienie Wesela Figara Mozarta przez Rzebiczka, z Justyną Machwic, Józefą Szlezygierówną, Wandą Ossorio-Dobiecką, Władysławem Seidemannem i Józefem Chodakowskim.

6 I – na wieczorze w WTM debiut warszawski 10-letniego Józefa Hoffmanna.

12 II – na koncercie symfonicznym orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka po raz pierwszy w Warszawie Karnawał rzymski Berlioza.

26 III – pierwszy koncert nowo powstałego chóru „Lutnia” pod dyrekcją Piotra Maszyńskiego.

29 XI – początek sezonu kameralnego profesorów Instytutu Muzycznego; w programie m. in. Kwartet smyczkowy Es-dur op. 74 Beethovena oraz Trio fortepianowe g-moll Rubinsteina op. 15 nr 2 (Zarzycki, Barcewicz, Stelmach, Mężelewski i Goebelt).

1887

Historia i kultura świata

Gramofon (Emil Berliner, Stany Zjednoczone).

Historia i kultura Polski

1887–1888 – Pan Wołodyjowski Sienkiewicza, III tom trylogii.

1887–1889 – powieść pozytywistyczna Prusa Lalka.

Wystawa higieniczna Warszawie.

Muzyka Europy

5 II – w Mediolanie prapremiera opery Otello Verdiego.

Muzyka polska

19 I – pierwszy koncert wiolonczelisty Juliusa Klengla.

11 II – koncert kameralny profesorów Instytutu Muzycznego z udziałem Pablo Sarasatego w partii I skrzypiec; w programie m. in. Trio fortepianowe F-dur Schumanna (z A. Zarzyckim i W. Goebeltem).

Powstaje Kwartet Barcewicza w składzie: S. Barcewicz, E. Stiller, J. Jakowski i W. Aloiz.

4 II – na koncercie symfonicznym orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka III Symfonia Brahmsa i Wstęp do Śpiewaków norymberskich Wagnera.

Od 25 VI – w TW występy tenora hiszpańskiego Antonio Aramburo.

14 III – pierwszy koncert rosyjskiego wiolonczelisty Karola Dawydowa.

18 VI – w salonie fortepianów Kerntopfa debiut młodszego z braci Adamowskich, wiolonczelisty Józefa.

Latem – w TW początek kilkumiesięcznych występów gościnnych tenora Giovanniego Negri.

19 XII – pierwszy koncert Filipa Scharwenki; w programie m. in. jego utwory: Suita orkiestrowa „Arkadyjska” i Polonez koncertowy.

1888

Historia i kultura świata

Wynalazek kinematografu w Stanach Zjednoczonych (G. Eastman, Th. A. Edison).

Koniec lat 1880. – dramaty Augusta Strindberga, prekursora ekspresjonizmu, m. in. Ojciec (1888) i Panna Julia (1888).

Muzyka Europy

W Lipsku prawykonanie Kaprysu hiszpańskiego Rimskiego-Korsakowa.

5 XI – w Towarzystwie Filharmonicznym w Petersburgu prawykonanie V Symfonii Czajkowskiego pod dyrekcją kompozytora.

Wydanie Havanaise na skrzypce i orkiestrę Saint-Saënsa.

Muzyka polska

Usunięcie A. Zarzyckiego ze stanowiska dyrektora Instytutu Muzycznego przez kuratora Apuchtina.

13 I – pierwszy koncert w Warszawie pianisty Józefa Śliwińskiego (m. in. Koncert b-moll Czajkowskiego z orkiestrą TW pod dyrekcją Rzebiczka).

28 II – w pałacu Krasińskich na Krakowskim Przedmieściu otwarcie wystawy muzycznej, zorganizowanej przez hr. Gustawa Platera; liczne pamiątki po księciu Józefie Poniatowskim, Chopinie i Moniuszce.

15 III – debiut 4-letniego pianisty Raula Koczalskiego.

25 III – na koncercie kompozytorskim Noskowskiego prawykonanie kantaty Świtezianka (soliści, chór WTM i orkiestra TW pod dyrekcją kompozytora).

3 IV – w TW premiera Manon Masseneta, przygotowana przez Münchheimera, z H. Herman (rola tytułowa) i A. Myszugą (Kawaler des Grieux).

2 VI – w TW premiera Romea i Julii Gounoda przygotowana przez Rzebiczka w wersji włoskiej, z Anną Soffriti i A. Myszugą.

9 XI – na koncercie symfonicznym orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka (z solistą Eugenem d’Albertem w Koncercie e-moll Chopina) m. in. poemat symfoniczny Preludia Liszta i Symfonia C-dur Schuberta.

27 XI – koncert kompozytorski Jana Galla: pieśni w wykonaniu „Lutni” i J. Szlezygierówny.

7 XII – na koncercie symfonicznym orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka S. Barcewicz daje pierwsze wykonanie Koncertu skrzypcowego Czajkowskiego; w programie orkiestry m. in. uwertura Echa leśne W. Żeleńskiego.

1889

Historia i kultura świata

W Paryżu powstanie stalowej kratowej Wieży Eiffla.

Automatyczna centrala telefoniczna dla biznesmenów i zakochanych (Almon Strowger, Stany Zjednoczone).

Obraz Gwiaździsta noc Vincenta Van Gogha.

Muzyka Europy

17 II – w Paryżu prawykonanie Symfonii d-moll Cezara Francka.

26 II – w Wiedniu prawykonanie w całości VI Symfonii Brucknera (dyrygent Gustav Mahler).

20 XI – w Budapeszcie prawykonanie I Symfonii Mahlera.

11 XI – w Weimarze prawykonanie poematu symfonicznego Don Juan Richarda Straussa.

Muzyka polska

9 I – pierwszy koncert chopinowski Józefa Wieniawskiego (drugi po analogicznym koncercie A. Jesipowej).

20 I – w Wiedniu prawykonanie Koncertu fortepianowego a-moll, op. 17 Paderewskiego (Anette Jesipowa).

22 III – koncert kompozytorski Maurycego Moszkowskiego pod jego dyrekcją; w programie Koncert skrzypcowy C-dur (solista Karol Gregorowicz), muzyka baletowa z opery Boabdil i II Suita g-moll.

23 V – w TW w roli Tannhäusera występ gościnny Aleksandra Bandrowskiego.

1890

Historia i kultura świata

Pierwsze nowojorskie drapacze chmur o szkielecie stalowym.

Od 1890 Paul Cézanne pracuje nad Wielkimi kąpiącymi się (malowanymi niemal do końca życia w 1906).

Historia i kultura Polski

Obraz Jacka Malczewskiego Melancholia – wybitne dzieło symbolizmu.

Impresjonistyczny obraz Targ na kwiaty Józefa Pankiewicza.

Muzyka Europy

W Lipsku prawykonanie Uwertury Wielkanocnej Rimskiego-Korsakowa.

19 IV – w Paryżu prawykonanie Kwartetu smyczkowego D-dur Francka.

17 V – w Rzymie (Teatro Costanzi) prapremiera opery Rycerskość wieśniacza Mascagniego.

21 VI – w Eisenach prawykonanie poematu symfonicznego Śmierć i wyzwolenie R. Straussa.

23 X – w Moskwie prapremiera opery Kniaź Igor Aleksandra Borodina.

7 XII – w Petersburgu (Teatr Maryjski) prapremiera opery Dama pikowa Czajkowskiego (dyrygent E. Naprawnik).

6 i 7 XII w Hoftheater w Karlsruhe prapremiera opery Trojanie Berlioza.

29 XII w Berlinie prawykonanie VIII Kwartetu smyczkowego Dvořáka (Kwartet J. Joachima).

Muzyka polska

10 II – na koncercie kameralnym profesorów Instytutu Muzycznego wykonanie m. in. Wariacji na kwartet smyczkowy Antoniego Stolpego i X Kwartetu smyczkowego Es-dur Dvořáka.

3 VI w Krakowie śmierć Oskara Kolberga.

19 X – na koncercie na rzecz Kasy Pożyczkowo-Wkładowej Artystów Warszawskich soliści opery, połączone orkiestry opery, operetki i Teatru Rozmaitości i chóry (m. in. „Lutnia”) pod dyrekcją Rzebiczka dają pierwsze wykonanie całości IX Symfonii Beethovena; Oda do radości – w przekładzie Mariana Gawalewicza.

7 XI – na koncercie symfonicznym orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka trzy nowości z literatury orkiestrowej: II Symfonia D-dur Brahmsa, Suita algierska Saint-Saënsa i Melodie elegijne Griega.

20 XI – pianista Bernard Stavenhagen wykonuje w całości Sonatę h-moll Liszta.

12 XII – koncert Barcewicza z orkiestrą TW pod dyrekcją Rzebiczka; w programie Koncert skrzypcowy M. Brucha, Symfonia hiszpańska E. Lalo, Abendlied Schumanna, Tańce cygańskie T. Nacheza, Jota Navarra i Romanza andalusa P. Sarasatego.

1891

Historia i kultura świata

Powstanie Chicago Symphony Orchestra.

Niemiec Paul Ehrlich zapoczątkowuje nowoczesną chemioterapię.

Od 1891 Paul Gauguin tworzy na Tahiti obrazy polinezyjskiego mistycyzmu i sceny z życia tahitańskiego.

31 V – położenie kamienia węgielnego pod budowę Kolei Transsyberyjskiej (zakończenie budowy – 1916); udział inżynierów polskich, w tym Stanisława Kierbedzia młodszego.

Historia i kultura Polski

We Lwowie powstanie Towarzystwa Szkoły Ludowej; inicjator i pierwszy prezes – Adam Asnyk.

Obraz Konstytucja 3 Maja Jana Matejki.

IV – w Królestwie Polskim rusyfikacja klubów, resurs, stowarzyszeń śpiewaczych i innych (prowadzenie korespondencji i dokumentów w języku rosyjskim), ustanowienie kontroli nad WTM. W szkołach ograniczenie języka polskiego do 1 godziny tygodniowo.

Muzyka Europy

12 XII – w Berlinie prawykonanie Kwintetu klarnetowego h-moll Brahmsa.

13 XII – w Wiedniu prawykonanie 2. wersji I Symfonii Brucknera (dyrygent Hans Richter).

Muzyka polska

14 I – w WTM wieczór pieśni Schuberta, Mendelssohna, Schumanna, Gounoda, Bizeta, Moniuszki, Komorowskiego i Każyńskiego; pięcioro wykonawców, w tym Julian Jeromin.

26 I – na koncercie symfonicznym orkiestry TW pod dyrekcją Rzebiczka pierwsze wykonanie w Warszawie Koncertu fortepianowego Griega z solistką Teresą Carreño.

17 II – w Paryżu prawykonanie Koncertu fortepianowego fis-moll Zygmunta Stojowskiego (kolejne wykonania: Berlin, Manchester).

2 III – kameralny wieczór beethovenowski profesorów Instytutu i pierwsze publiczne wykonanie Kwartetu smyczkowego B-dur op. 130 Beethovena (Barcewicz, Stiller, Trombini, Aloiz).

7 IV – recital fortepianowy Natalii Janothy.

VI 1891 – odejście z TW Rzebiczka i dymisja II dyrygenta Charles’a Dumonta. Po konsultacji z Rimskim-Korsakowem do TW zostaje zaangażowany Michaił Tuszmałow.

VIII – nominacja Trombiniego na stanowisko I dyrygenta opery w TW.

13 IX – usunięcie z TW z powodów politycznych Aleksandra Myszugi.

20 X – premiera Rycerskości wieśniaczej Mascagniego w wersji włoskiej (kierownictwo muzyczne – Trombini).

29 X – na koncercie WTM występ 10-letniego skrzypka Bronisława Hubermana.

1892

Historia i kultura świata

Zawarcie konwencji wojskowej francusko-rosyjskiej (pomoc w przypadku agresji ze strony państw Trójprzymierza).

„Afera panamska”: bankructwo spółki budującej Kanał Panamski ujawnia korupcję wśród polityków francuskich.

Odkrycie wirusów (Dmitrij Iwanowski, Rosja).

Historia i kultura Polski

We Lwowie budowa gmachu Sądu Krajowego.

Muzyka Europy

21 IV – w Mediolanie (Teatro dal Verme) prapremiera opery Pajace Ruggiera Leoncavalla.

28 IV – w Helsinkach prawykonanie poematu symfonicznego Kullervo Jeana Sibeliusa.

6 XII – w Petersburgu prapremiera baletu Czajkowskiego Dziadek do orzechów.

18 XII – w Wiedniu prawykonanie VIII Symfonii Brucknera (dyrygent Hans Richter).

Muzyka polska

14 I – w Warszawie koncert kompozytorski Czajkowskiego z jego udziałem jako dyrygenta i z Barcewiczem jako solistą; w programie: I cz. III Suity orkiestrowej, Elegia i Walc z Serenady na orkiestrę smyczkową, Kaprys włoski, Serenada melancholiczna b-moll, romans Des larmes, Koncert skrzypcowy.

2 III – koncert w rocznicę urodzin Chopina; w programie m. in. oba koncerty fortepianowe w wykonaniu A. Michałowskiego (f-moll w instrumentacji Klindwortha).

Od 7 VII – w TW występy gościnne Aleksandry Stromfeld-Klamrzyńskiej.

15 X – w TW premiera Pajaców Leoncavalla, m. in. ze Stromfeld-Klamrzyńską jako Neddą (kierownictwo muzyczne – Trombini).

8 XII – Kwartet Barcewicza w poszerzonym składzie (z Noskowskim i Ignacym Waghalterem) daje warszawskie prawykonanie Sekstetu „Souvenir de Florence” Czajkowskiego.

16 XII – chór męski „Lutni” prezentuje madrygały Johna Dowlanda i Thomasa Morleya.

1893

Historia i kultura świata

W Galerie Goupil w Paryżu indywidualna wystawa malarstwa Henri de Toulouse-Lautreca.

Krzyk Edvarda Muncha, wczesne dzieło ekspresjonizmu w malarstwie.

W Chicago Ralph Modjeski (Rudolf Modrzejewski, syn Heleny Modrzejewskiej) otwiera biuro konstrukcyjne Modjeski&Masters (budowa ponad 30 mostów).

Historia i kultura Polski

W Krakowie otwarcie Teatru Miejskiego (od 1909 – im. Słowackiego), wybudowanego wg projektu Jana Zawiejskiego w stylu eklektycznym; pierwszy dyrektor – Tadeusz Pawlikowski.

Muzyka Europy

9 II – w Mediolanie prapremiera opery Falstaff Verdiego.

1 II – w Turynie (Teatro Regio) prapremiera opery Manon Lescaut Pucciniego.

18 II – w operze Monte Carlo sceniczna prapremiera legendy dramatycznej Berlioza Potępienie Fausta z Janem Reszke w roli tytułowej.

16 X – w Petersburgu prawykonanie VI Symfonii „Patetycznej” Czajkowskiego pod dyrekcją kompozytora.

6 XI – w Petersburgu śmierć Piotra Czajkowskiego.

15 XII w Nowym Jorku prawykonanie IX Symfonii „Z Nowego Świata” Dvořáka.

29 XII – Kwartet Ysaÿe’a daje prawykonanie Kwartetu smyczkowego Debussy’ego.

Muzyka polska

18 III – we Lwowie prapremiera opery Barbara Radziwiłłówna Henryka Jareckiego.

Od 19 V – na scenie TW kilka występów gościnnych na cele społeczne braci Jana i Edwarda Reszków; partnerowały im Aleksandra Stromfeld-Klamrzyńska i Libia Drog.

3 X – w TW premiera Otella Verdiego (kierownictwo muzyczne – Trombini) w wersji włoskiej, z Libią Drog (Desdemona), Durotem (Otello) i Chodakowskim (Jago); w XI 1893 występ gościnny Victora Maurela, dla którego Verdi pisał partię Jagona.

27 XI – we Lwowie prawykonanie Koncertu fortepianowego Mieczysława Sołtysa.

1894

Historia i kultura świata

Od 1894 – trwająca kilkanaście lat „sprawa Dreyfusa”, oficera skazanego na ciężkie roboty za domniemane szpiegostwo na rzecz Niemiec; jego przeciwnicy wysuwali argumenty o charakterze antysemickim.

Carem Rosji zostaje Mikołaj II; początki ruchu socjalistycznego w Rosji.

Pierwszy wyścig automobilowy: Paryż–Rouen.

Publiczny pokaz kinetoskopu (przeznaczonego dla jednego widza) Th. A. Edisona na nowojorskim Broadwayu.

Historia i kultura Polski

Wydanie II serii poezji K. Tetmajera, uznawanej za początek „Młodej Polski”.

Dwa płótna Władysława Podkowińskiego – Szał uniesień i Marsz żałobny Chopina – przejaw symbolizmu w malarstwie.

W rocznicę insurekcji kościuszkowskiej otwarcie we Lwowie Panoramy Racławickiej – (malowidło olejne z rekwizytami) Wojciecha Kossaka, Jana Styki i in.

18 IV – w Krakowie w Teatrze Miejskim podniesienie po raz pierwszy kurtyny Henryka Siemiradzkiego.

W Poznaniu utworzenie niemieckiej organizacji nacjonalistycznej Deutscher Ostmarkenverein (potoczna nazwa: Hakata) w celu germanizacji ziem polskich.

Muzyka Europy

16 III – w Paryżu prapremiera opery Thaïs Masseneta.

8 IV – w Grazu prawykonanie V Symfonii A. Brucknera (dyrygent Franz Schalk).

22 XII – prawykonanie Preludium do „Popołudnia Fauna” Debussy’ego.

Muzyka polska

1 I – debiut skrzypka Fritza Kreislera; grał m. in. Koncert skrzypcowy d-moll Wieniawskiego.

28 II – w WTM koncert historyczny zrealizowany przez Aleksandra Polińskiego: od starożytnej Judei i Grecji (Oda pytyjska Pindara), przez utwory Adama de la Halle, Guillaume’a de Machaulta, Josquina des Pres, Palestriny do Bacha i Haendla. Rewelacją były wykonania muzyki barokowej przez Wandę Landowską.

4 IV – wieczór pieśni w wykonaniu Antoniego Sistermansa (bas).

10 X – w WTM Henryk Melcer wykonuje cały cykl 24 preludiów Chopina.

14 X – odsłonięcie pomnika Chopina w parku w Żelazowej Woli w obecności ok. 2000 osób; obecny był M. Bałakiriew, inicjator rewitalizacji miejsca urodzin Chopina.

18 XII – w Ernanim Verdiego pierwszy z licznych występów na scenie TW włoskiego śpiewaka (baryton) Mattii Battistiniego.

20 XII – na koncercie WTM Stanisław Brykner daje pełne wykonanie Sonaty „für das Hammerklavier” op. 106 Beethovena.

1895

Historia i kultura świata

Pierwsze kino w suterenie Grand Café przy Bulwarze Kapucynów w Paryżu (bracia Lumière).

Otwarcie w Paryżu galerii zw. Art Nouveau; jej nazwa przyjęła się na określenie nowego stylu, w krajach języka niemieckiego znanego jako Jugendstil, a od nazwy grupy założonej przez Gustava Klimta – jako secesja.

Historia i kultura Polski

W Warszawie ufundowanie przez finansistów H. Wawelberga i S. Rotwanda Średniej Szkoły Mechaniczno-Technicznej (nieoficjalnie – politechniki).

Za patriotyczne przemówienie na Kongresie Kobiet w Chicago H. Modrzejewska wydalona z Warszawy na zawsze, z zakazem wstępu w granice Cesarstwa Rosyjskiego.

Muzyka Europy

5 XI – w Kolonii prawykonanie poematu symfonicznego Dyl Sowizdrzał Richarda Straussa.

13 XII – w Berlinie prawykonanie II Symfonii Mahlera.

W londyńskim Queen’s Hall rozpoczęcie dorocznych koncertów promenadowych (tzw. Proms) pod dyrekcją Henry Wooda.

Muzyka polska

5 II – pierwszy z koncertów Kwartetu Czeskiego (Karel Hofman, Jozef Suk, Oskar Nedbal, Hans Wihan) m. in. w repertuarze kwartetów Smetany (Kwartet „Z mojego życia”) i Dvořáka (X Es-dur i XI C-dur).

27 II – recital Józefa Śliwińskiego, z Fantazją c-moll Mozarta, 32 wariacjami c-moll Beethovena, utworami Schuberta, Schumanna, Mendelssohna, Liszta, Thalberga i Chopina.

16 IV w zbiorowym koncercie na rzecz szwalni występ Józefa Hoffmana (pierwszy z wielu jego koncertów w 1895).

3 VI – w Warszawie zjazd towarzystw śpiewaczych „Lutnia” (z Kalisza, Łodzi i Warszawy).

Ok. 7 VI – w Dolinie Szwajcarskiej prawykonanie Fantazji polskiej Paderewskiego (solista – Henryk Melcer, orkiestra berlińskiego Konzerthausu Karla Maydera) oraz poematu syfomnicznego Step Noskowskiego pod dyrekcją kompozytora.

31 VII w Teatrze Małym – warszawska premiera pierwszej opery Smetany, Sprzedana narzeczona (kierownictwo muzyczne – Karol Rożalski), z Klementyną Czosnowską jako Marynką i Wiktorią Kawecką jako Esmeraldą.

28 IX – we Lwowie prawykonanie oratorium Mieczysława Sołtysa Śluby Jana Kazimierza.

X – wystawienie Hamleta A. Thomasa specjalnie dla Battistiniego (kierownictwo muzyczne – Trombini).

Ok. 1 X – na wieczorze WTM pierwszy występ skrzypka Willy’ego Burmestra.

1896

Historia i kultura świata

Guglielmo Marconi uzyskuje brytyjski patent na radio.

Odkrycie promieniotwórczości naturalnej: uranu (Henri Becquerel, Francja).

Auguste Rodin w ramach zamówienia na portal Musée des Arts Décoratifs wykonuje m. in. słynną rzeźbę pt. Pocałunek.

W Paryżu powstaje teatrzyk Grand-Guignol, przybytek widowisk skrajnie naturalistycznych.

Historia i kultura Polski

We Lwowie odsłonięcie pomnika Jana III Sobieskiego dłuta Tadeusza Barącza.

Muzyka Europy

1 II – w Turynie (Teatro Regio) prapremiera opery Cyganeria Pucciniego.

16 III – w Berlinie prawykonanie Lieder eines fahrenden Gesellen Mahlera.

28 III – w mediolańskiej La Scali prapremiera opery André Chénier Umberta Giordano.

27 XI – we Frankfurcie n. Menem prawykonanie poematu symfonicznego Also sprach Zarathustra Richarda Straussa.

Muzyka polska

Zaangażowanie do TW dyrygenta włoskiego Francesco Spettrino.

W Warszawie przy ul. Czystej (obecnie Ossolińskich) Magasin d’optique Gustawa Gerlacha prowadzi sprzedaż fonografów, gramofonów oraz wałków fonograficznych.

10 I – premierowa prezentacja Tria fortepianowego Henryka Melcera, z kompozytorem przy fortepianie.

27 I – we Lwowie prawykonanie I Koncertu fortepianowego e-moll Henryka Melcera.

20 III – Kwartet Barcewicza daje prawykonanie Kwartetu smyczkowego F-dur Romana Statkowskiego.

23 III – Henryk Melcer solistą w pierwszym warszawskim wykonaniu swego I Koncertu fortepianowego e-moll (Orkiestra TW pod dyrekcją Z. Noskowskiego).

27 III – Kwartet Barcewicza prezentuje Kwartet cis-moll op. 131 Beethovena.

1 V – w gmachu cyrku, użyczonym przez hr. Krasińską, ponowne wykonanie Stepu Noskowskiego przez orkiestrę Karla Maydera.

9 V – w Bagateli prawykonanie VI Symfonii h-moll „Patetycznej” Czajkowskiego przez orkiestrę Maydera.

23 VII – w Krakowie prapremiera opery Władysława Żeleńskiego Goplana (kierownictwo muzyczne – H. Jarecki).

14 X – debiut 15-letniej Wandy Landowskiej jako kompozytorki.

28 XII – na koncercie w WTM Józef Śliwiński gra trzy koncerty fortepianowe: b-moll Czajkowskiego, e-moll Chopina i d-moll A. Rubinsteina.

1897

Historia i kultura świata

Odkrycie enzymów (Eduard Buchner, Niemcy).

Historia i kultura Polski

We Lwowie odsłonięcie pomnika Aleksandra Fredry dłuta Leandra Marconiego.

We Lwowie rozpoczęcie budowy Teatru Wielkiego wg projektu Zygmunta Gorgolewskiego; przeznaczenie Teatru Skarbkowskiego na filharmonię.

Muzyka Europy

3 IV – w Wiedniu śmierć Johannesa Brahmsa.

15 IV – w Filharmonii w Berlinie prawykonanie Serenady na orkiestrę smyczkową Mieczysława Karłowicza.

Muzyka polska

29 I – występ wiolonczelisty Aleksandra Wierzbiłłowicza ze współudziałem Barcewicza i Michałowskiego.

9 II – Kwartet Barcewicza daje premierowe wykonania Kwartetu smyczkowego Francka, Sonaty skrzypcowej op. 13 Faurégo i Tria F-dur Saint-Saënsa.

12 i 27 III – koncerty symfoniczne orkiestry TW pod dyrekcją Artura Nikischa.

IV – w roli Mignon Thomasa początek występów gościnnych Sigrid Arnoldson; m. in. w roli Gildy w Rigoletcie z Józefem Kaschmanem w partii tytułowej (20 II).

IV – we Lwowie prawykonanie I Symfonii b-moll Mieczysława Sołtysa.

26 IV – premiera opery Demon Rubinsteina w wersji włoskiej, z Battistinim w partii tytułowej.

27 V – w roli Alfreda w Violetcie [Traviacie] powraca na scenę A. Myszuga; entuzjastyczne przyjęcie śpiewaka; 3 VI śpiewa partię Jontka w Halce.

29 XII – na koncercie WTM prawykonanie Serenady na instrumenty smyczkowej op. 2 Mieczysława Karłowicza.

1898

Historia i kultura świata

Odkrycie pierwiastków promieniotwórczych: polonu i radu (małżonkowie Curie).

Magnetyczny zapis dźwięku: „śpiewający drut” (Valdemar Poulsen, Dania).

Historia i kultura Polski

W Krakowie odsłonięcie pomnika Mickiewicza dłuta Teodora Rygiera.

24 XII – w Warszawie kilkuminutowa ceremonia odsłonięcia pomnika Mickiewicza dłuta Cypriana Godebskiego; w obawie przed rozruchami władze skoncentrowały w mieście 12 pułków wojska.

We Lwowie po długich sporach wybrano miejsce pod pomnik Mickiewicza – plac Mariacki. Znaczne trudności ze społeczną zbiórką funduszy. Pomnik odsłonięto dopiero w 1904.

Stanisław Przybyszewski obejmuje redakcję krakowskiego „Życia”.

Muzyka Europy

8 III – w Kolonii prawykonanie poematu symfonicznego Don Quichote Ryszarda Straussa.

7 I – w Moskwie prapremiera opery Sadko M. Rimskiego-Korsakowa.

Muzyka polska

W Lipsku (w czasie Konkursu im. Paderewskiego) prawykonanie nagrodzonej Symfonii d-moll Zygmunta Stojowskiego.

We Lwowie prawykonanie II Koncertu fortepianowego c-moll Henryka Melcera.

1 I – uroczysty spektakl Halki w 40-lecie prapremiery. Z tej okazji pokazano tańce w oryginalnej choreografii R. Turczynowicza; dyrygent S. Barcewicz.

8 I – warszawska premiera Goplany Żeleńskiego, z Janiną Korolewiczówną w roli tytułowej, A. Myszugą jako Kirkorem, E. Strasserówną jako Balladyną, S. Sienkiewiczem jako Grabcem i in.; kier. muz. Trombini.

2 II – wieczór pieśni Giulietty Gordigiani w repertuarze pieśni włoskich (A. Caldara, G. Buononcini, A. Durante, L. Gordigiani), francuskich (Fauré, Bizet) i niemieckich (Schumann, Schubert).

Lwów 15 II – prapremiera opery Zygmunta Noskowskiego Livia Quintilla (kolejna Inscenizacja: Kraków 15 V 1898).

16 II – na wieczorze WTM pierwszy występ pianisty Józefa Levinne’a.

2 III – recital chopinowski; wykonawcą jest Józef Śliwiński.

29 III – w TW debiut przy pulpicie dyrygenckim Emila Młynarskiego (Carmen Bizeta); 2 IV – powołanie go na stanowisko kapelmistrza opery.

15 VII – połączone orkiestry Quasta, Sonnelfelda i TW pod dyrekcją Noskowskiego dają prawykonanie jego Marsza żałobnego „Cieniom Asnyka”.

15 VIII w Wenecji śmierć Cezara Trombiniego. Jego miejsce w TW zajmuje Vittorio Podesti.

22 XI – trzeci koncert i sukces skrzypka Henri Marteau; 27 XI Marteau i Barcewicz grają Koncert podwójny d-moll Bacha z towarzyszeniem kwintetu smyczkowego orkiestry operowej.

1 X – w TW premiera Cyganerii Pucciniego.

7 X – Salomea Kruszelnicka po raz pierwszy w roli Halki, 12 X 1898 – w partii Balladyny w Goplanie, następnie w roli tytułowej w Hrabinie; ogromny sukces (dyrygent E. Młynarski, reż. J. Chodakowski).

17 X – pierwszy z serii koncertów symfonicznych orkiestry TW pod dyrekcją E. Młynarskiego.

14 XI – prezentacja (Aleksander Rajchman i Emil Młynarski) wstępnego projektu budowy filharmonii na terenie hotelu „Bristol”.

26 XI – na koncercie „monstre” w sali Ratusza Aleksander Michałowski gra wyłącznie Chopina; kulminacją są dwa polonezy – fis-moll i As-dur. Wraz z Aleksandrem Wierzbiłłowiczem wykonuje Chopinowską Sonatę na wiolonczelę i fortepian op. 65.

1899

Historia i kultura świata

Niemiec Heinrich Dreser wprowadza do lecznictwa aspirynę.

Historia i kultura Polski

W krakowskim „Życiu” wydanie Confiteor S. Przybyszewskiego (program estetyczny polskiego modernizmu).

Naturalistyczna powieść Ziemia obiecana Władysława Reymonta.

Ludzie bezdomni Żeromskiego.

W krakowskim Teatrze Miejskim prapremiera Kordiana Słowackiego.

1899–1901 – polichromie Jana Matejki w kościele Mariackim w Krakowie.

Muzyka Europy

26 IV – w Helsinkach prawykonanie I Symfonii Jeana Sibeliusa.

3 III – we Frankfurcie n. Menem prawykonanie poematu symfonicznego Życie bohatera Richarda Straussa.

Muzyka polska

15 I – po raz pierwszy po 14 latach koncert Paderewskiego w Warszawie (następnie w innych miastach Królestwa); w programie koncerty Schumanna a-moll i Chopina f-moll, własna Fantazja polska; na bis Król olch Schuberta/Liszta i Polonez As-dur Chopina.

19 I – recital (m. in. Fantazja chromatyczna i fuga Bacha, Sonata op. 111 Beethovena, Sonata fis-moll op. 11 Schumanna, utwory Chopina i Liszta).

21 II – wznowienie Verbum nobile w reżyserii Józefa Chodakowskiego, pod dyrekcją S. Barcewicza, 23 II – Strasznego dworu z Janiną Korolewiczówną w roli Hanny, Stanisławem Sienkiewiczem jako Stefanem i Mikołajem Lewickim jako Damazym; dyrygent E. Młynarski.

11 III – Barcewicz otrzymuje za pośrednictwem hr. Ledóchowskiego dar hr. Gustawa Platera – skrzypce Guarneri del Gesu.

15 III – na koncercie WTM pierwsze wykonanie w Warszawie Koncertu fortepianowego fis-moll op. 3 Zygmunta Stojowskiego (solistka – Eugenia Baese).

4 V – w TW premiera Eugeniusza Oniegina Czajkowskiego w wersji włoskiej, przygotowana przez Podestiego, w reżyserii Józefa Chodakowskiego, z Kruszelnicką (Tatiana), Battistinim (Oniegin) i Giuseppe Russitanem (Leński).

25 i 26 V – dwa koncerty Filharmoników Berlińskich pod dyrekcją Artura Nikischa; nowości: poemat symfoniczny Don Juan i trzy fragmenty oratorium Potępienie Fausta Berlioza, Prélude de deluge Saint-Saënsa.

17 V – Józef Hoffmnan solistą na koncercie symfonicznym Młynarskiego; grał m. in. transkrypcję Liszta uwertury do Tannhäusera Wagnera.

21 VII – zatwierdzenie przez władze w Petersburgu ustawy (statutu) Towarzystwa Akcyjnego Filharmonia Warszawska.

16 IX – w Dolinie Szwajcarskiej pierwsze polskie wykonanie poematu symfonicznego Tako rzecze Zarathustra R. Straussa (orkiestra Hansa Windersteina).

17 X – w WTM koncert w 50-lecie śmierci Chopina; A. Michałowski wykonuje oba koncerty kompozytora, poza tym w programie przewaga transkrypcji.

1900

Historia i kultura świata

Sformułowanie kwantowej teorii promieniowania cieplnego (Max Planck, Niemcy).

Sztywny sterowiec (Ferdinand von Zeppelin, Niemcy).

1900–1901 Edmund Husserl wydaje Logische Untersuchungen, tworząc podstawę fenomenologii.

Muzyka Europy

14 I – w Rzymie prapremiera opery Tosca Pucciniego.

17 III – prawykonanie Chansons de Bilits Debussy’ego (B. Marot).

2 VII – w Helsinkach prawykonanie poematu symfonicznego Finlandia Sibeliusa.

3 XI – w Moskwie (Teatr Sołodownikowa) – prapremiera opery Bajka o carze Sałtanie... Rimskiego-Korsakowa.

9 XII – prawykonanie dwóch pierwszych części tryptyku Les nocturnes Debussy’ego.

Muzyka polska

25 I – w 25-lecie działalności artystycznej koncert S. Barcewicza; w programie nowości: Koncert skrzypcowy Sindinga, Havanaise Saint-Saënsa z orkiestrą, Scena w „csardzie” Hubaya.

7 II – wpłata do Banku Państwa całkowitego wkładu kapitałowego Towarzystwa Akcyjnego Filharmonia Warszawska; prezesem Zarządu Towarzstwa Akcyjnego zostaje Leopold Kronenberg, wiceprezesem Stefan Lubomirski, dyrektorem zarządzającym A. Rajchman, muzycznym – E. Młynarski.

11 II – uroczysty akt przekazania cennej kolekcji instrumentów włoskich orkiestrze opery warszawskiej przez ordynata Maurycego Zamoyskiego.

III – w Paryżu prawykonanie Koncertu skrzypcowego G-dur, op. 22, Zygmunta Stojowskiego (kolejne wykonania: Berlin, Kraków XI 1900).

2 III – na koncercie symfonicznym orkiestry TW pod dyrekcją E. Młynarskiego po raz pierwszy w Warszawie gra skrzypek belgijski Eugène Ysaÿe; w programie m. in. III Koncert Saint-Saënsa i Fantazja szkocka Brucha.

28 III – recital Ferruccia Busoniego: m. in. dwie legendy o św. Franciszku Liszta, oba zeszyty Wariacji na temat Paganiniego Brahmsa, ponadto utwory Bacha, Beethovena (Sonata op. 111) i Polonez As-dur Chopina na bis.

24 III – koncert symfoniczny orkiestry TW pod dyrekcją Młynarskiego, poświęcony kompozytorom polskim „nowej szkoły” (4 nowości: Marsz uroczysty Henryka Pachulskiego, Suita na wielką orkiestrę Es-dur Stojowskiego, Koncert fortepianowy c-moll Melcera z kompozytorem jako solistą i Fantazja na orkiestrę d-moll R. Statkowskiego).

14 IV – w Filharmonii Berlińskiej prawykonanie prologu do dramatu Bianca da Molena M. Karłowicza (dyrygent J. Rzebiczek).

26 V – położenie kamienia węgielnego pod budowę Filharmonii Warszawskiej na zakupionym przez Leopolda Kronenberga placu po szpitalu Dzieciątka Jezus.

26 V – koncert kompozytorski Żeleńskiego; w programie wyjątki z opery Janek (m. in. dumka Janka w wykonaniu A. Myszugi) i kilka pieśni (Myszuga i Korolewiczówna).

26 VI – w Dolinie Szwajcarskiej prawykonanie Symfonii c-moll Henryka Melcera (orkiestra Hansa Windersteina pod dyrekcją kompozytora).

20 II – premiera Widm Moniuszki, wg II części Dziadów, jako widowiska scenicznego staje się wydarzeniem. Reżyser Józef Chodakowski, Korolewiczówna w roli Zosi, Adam Didur jako Upiór, Chodakowski jako Guślarz. Kierownictwo muzyczne – Młynarski.

1 V – prapremiera opery Mazepa Adama Münchheimera, z Kruszelnicką w roli Amelii, Wiktorem Grąbczewskim (Zbigniew), Stanisławem Sienkiewiczem (Mazepa), Adamem Didurem (Wojewoda), przygotowana przez Chodakowskiego (reż.) i Młynarskiego (kier. muz.).

29 VIII – w Dolinie Szwajcarskiej orkiestra Windersteina prezentuje nowość: symfonię Manfred Czajkowskiego.

4 X – we Lwowie prapremiera opery Władysława Żeleńskiego Janek (kolejne inscenizacje: Kraków 12 VII 1901, Warszawa 20 IV 1903).

8 XI – w TW premiera Damy pikowej Czajkowskiego w wersji włoskiej, z Władysławem Floriańskim (Herman), Kruszelnicką (Eliza) i Blanchardem (Tomski; niebawem w tej roli wystąpi Battistini); kierownictwo muzyczne – V. Podesti.

7 XII – na koncercie symfonicznym TW pod dyrekcją Młynarskiego polskie prawykonanie prologu do dramatu Bianca da Molena (Biała gołąbka) M. Karłowicza.

26 XII – w TW premiera baletu Jezioro łabędzie Czajkowskiego w wersji 3-aktowej, w choreografii Rafaela Grassiego, z Cecylią Cerri (Odetta-Odylia).

1901

Historia i kultura świata

Nawiązanie łączności radiowej przez Atlantyk (Guglielmo Marconi).

Powieść Buddenbrookowie Thomasa Manna.

Muzyka Europy

27 I – w Mediolanie śmierć Giuseppe Verdiego.

31 III – w Teatrze Narodowym w Pradze prapremiera opery Rusałka Dvořáka.

27 X 1901 – w Moskwie Rachmaninow dokonuje prawykonania swego II Koncertu fortepianowego c-moll (orkiestra pod dyrekcją Alexandra Silotiego).

25 XI – w Monachium prawykonanie IV Symfonii Mahlera.

Muzyka polska

29 V – w Dreźnie prapremiera opery Paderewskiego Manru z Aleksandrem Bandrowskim w roli tytułowej; 8 VI we Lwowie prapremiera polska (kierownictwo muzyczne – F. Spettrino); kolejne inscenizacje: Praga 24 XI 1901; Nowy Jork, Warszawa, Kijów – 1902).

1 VIII w nowym gmachu filharmonii pierwsza próba orkiestry pod dyrekcją Młynarskiego.

13 IX – koncert kompozytorski Noskowskiego z orkiestrą Windersteina: Step, Fantazja góralska, fragmenty opery Livia Quintilla, uwertura do krotochwili Fredry Nowy Don Kiszot i „drobne nowości”.

2 X – recital Ferruccia Busoniego w WTM; w programie m. in. 12 etiud op. 25 Chopina.

10 X – w TW pierwszy z serii występów gościnnych Enrica Carusa – Książę w Rigoletto z Janiną Korolewiczówną jako Gildą.

5 XI – uroczysta inauguracja Filharmonii Warszawskiej; w programie koncertu pod dyrekcją Emila Młynarskiego wyłącznie muzyka polska: kantata Żyj pieśni Żeleńskiego, Symfonia d-moll Stojowskiego (warszawskie prawykonanie), uwertura Bajka Moniuszki, Koncert fortepianowy a-moll Paderewskiego, Step Noskowskiego, utwory fortepianowe Chopina; solista – Paderewski.

14 XII – w Warszawie prapremiera 3-aktowej fantazji choreograficznej Z. Noskowskiego Święto ognia.

[1] Kalendarium odkryć i wynalazków zawdzięczamy prof. dr hab. Bolesławowi Orłowskiemu.

[2] Wszystkie wydarzenia miały miejsce w Warszawie, chyba że podano inaczej. Stosowane skróty: TW – Teatr Wielki, WTM – Warszawskie Towarzystwo Muzyczne, WTR – Warszawskie Teatry Rządowe.

WSTĘP

Druga połowa XIX wieku w muzyce polskiej jest okresem zaniedbanym od strony muzykologicznej i wykonawstwa muzycznego. Nie podjęto szerzej zakrojonych badań nad twórczością wielu reprezentatywnych dla tego czasu kompozytorów, nie mówiąc o tzw. Kleinmeister, nie ma edycji utworów. Dość powiedzieć, że wydanie Dzieł wszystkich Stanisława Moniuszki zostało zaniechane, nawet Halka nie doczekała się do dziś wydania urtekstowego, krytycznego, Hrabinanie ma wydanej partytury. Opublikowane zostały przynajmniej utwory chóralne, fortepianowe, orkiestrowe, dwa kwartety i  Śpiewniki domowe. Twórczość Zygmunta Noskowskiego, wielce zasłużonego dla polskiej kultury muzycznej – poza poematem Step – leży w manuskryptach w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego ponad sto lat. Dzięki Festiwalom Polskiej Muzyki Kameralnej, organizowanym od 2003 roku w Warszawie wydobyte zostały z zapomnienia, opracowane i przywrócone wykonawstwu liczne utwory, m. in. kompozycje uznane za zaginione, jak na przykład Antoniego Stolpego, Antoniego Rutkowskiego i innych. Nie ma planu studyjnych nagrań muzyki polskiej XIX wieku, które pozwoliłyby odtworzyć procesy kontynuacji określonych nurtów i gatunków. Inicjatywy II Programu Polskiego Radia (m. in. koncertowe wykonania Goplany W. Żeleńskiego, Marii R. Statkowskiego) są kroplą w morzu potrzeb. A przecież straty wynikłe z burzliwych dziejów naszego kraju sprawiają wrażenie przerw w historii polskiej muzyki. Należy zatem cenić, pielęgnować spuściznę, która została. Luka między Chopinem a „Młodą Polską” winna być wypełniona nagraniami muzycznymi, koncertami, edycjami oraz wiedzą historyczną. Pozostawanie przy etykiecie eklektyzmu i epigonizmu dla muzyki 2. połowy XIX wieku wyklucza wiele cennych polskich dzieł z obiegu światowego lub co najmniej polskiego.

Jak więc pisać syntezę, rodzaj podręcznika, w sytuacji tylu braków materiałowych i badawczych? Punktem wyjścia jest – rzecz jasna – drugi tom Z dziejów polskiej kultury muzycznej wydany w 1966 roku. W ciągu ponad 40 lat przybyło wiele źródeł i badań szczegółowych, większość informacji pozostała aktualna, ale zmienił się sposób ich ujmowania. Chociaż 6 rozpraw w tym podręczniku napisał Włodzimierz Poźniak, była to jednak praca zbiorowa. Nie jest możliwe być znawcą wszystkich tematów, gatunków, idei. Do tego część materiałów jest niezbadana, trudno dostępna, wymagająca niekiedy długich poszukiwań. Dlatego niniejsze opracowanie musi być rodzajem kompilacji, która wcale nie okazała się zadaniem łatwym, z uwagi na fragmentaryczność i przyczynkarski charakter badań. Podręcznik nie może uwzględniać szerszej dyskusji naukowej z dotychczasowymi opracowaniami na temat dat, chronologii, informacji, interpretacji, które zostały zmienione. Winny być one po prostu podane w postaci zweryfikowanych elementów nowej skompilowanej syntezy. Na jej kształt wpłynęły prace, które pozwalają spojrzeć z nowej perspektywy na rozwój poszczególnych gatunków i stylu muzycznego. Wymienić można chociażby najważniejsze i najnowsze – Literatura w operze Anny Wypych-Gawrońskiej (2005), dysertacja o nurcie kosmopolitycznym w operze polskiej XIX wieku (Grzegorz Zieziula, 2004); nowe monografie o Juliuszu Zarębskim Ryszarda D. Golianka (2004), o Henryku Wieniawskim na tle tradycji skrzypcowej XIX wieku Renaty Suchowiejko (2005), o Zygmuncie Stojowskim Josepha A. Hertera (2007, w języku angielskim), o Mieczysławie i Adamie Sołtysach autorstwa Marii Ewy Sołtys (2008); wiele prac zbiorowych poświęconych twórczości Moniuszki, Paderewskiego, teorii i historii opery, pieśni artystycznej, kulturze muzycznej Warszawy (1980), Łodzi (Alfons Pellowski 1994; Opera Łódzka 2005), działalności Teatru operowego we Lwowie (1999) i w Warszawie (2005, obie prace A. Wypych-Gawrońskiej), częściowo także w Poznaniu; zarysowi muzyki organowej (Jerzy Erdman, 1987), sonacie fortepianowej (Alicja Kozłowska-Lewna, 1994), wreszcie religijnej pieśni solowej (dysertacja Jerzego Gabrysia, 1990), czy też Słownik pianistów polskich (2003) Stanisława Dybowskiego. A ponadto Encyklopedia muzyczna PWM (część biograficzna pod red. Elżbiety Dziębowskiej), której brak tylko ostatniego tomu, stworzyła możliwość skorygowania informacji dotyczących twórczości i chronologii w stosunku do anachronicznego już Słownika muzyków polskich (2 tomy, 1964, 1967). Niestety, Encyklopedia nie uwzględnia mało znanych polskich kompozytorów, gdyż jest encyklopedią powszechną.

Przedstawiona książka nie może być traktowana jako dokumentująca wszystkie źródła czy też pełny zakres działalności twórczej poszczególnych kompozytorów i ich biogramy. Jest próbą nakreślenia rozwoju gatunków muzycznych i w tych ramach przekazywane są informacje orientujące o datach stworzenia, wydania czy wykonania dzieł, albo – jeśli to ważne i dysponujemy danymi – o wszystkich tych faktach. Elementy biografii, które można odnaleźć w źródłach encyklopedycznych, uwzględnione są tylko dla zaznaczenia, z jakim ośrodkiem studiów czy działalności dane dzieło czy podejmowany gatunek są związane. Niektóre gatunki są szerzej zinterpretowane w kontekście prądów stylistycznych i istniejących analiz, inne – z powodu luk materiałowych i braku opracowań – stanowią rodzaj przeglądu chronologicznego dzieł reprezentujących dany genre.

W okresie romantyzmu forma rozmija się z gatunkiem. Dominuje pojęcie dzieła jako tworu jednostkowego, unikalnego, w pełni oryginalnego, w odniesieniu do twórczości wysoce artystycznej. Decydujący staje się gatunek, związany z tekstem, programem, z obsadą, z typem wyrazu, natomiast forma jest niesprecyzowana, dobierana do indywidualnej wypowiedzi muzycznej. Na przykład ballada ma swoją konotację, ale jej architektonika może być każdorazowo inna. Także w nokturnie, preludium ważniejszy jest nastrój, wyraz, faktura od formalnego schematu. Przede wszystkim forma sonaty, która przejawia się w kameralistyce jako trio, kwartet i inne zespoły, w wydaniu orkiestrowym jako symfonia, czy też po prostu jako sonata na instrument, np. smyczkowy, z akompaniamentem fortepianu, lub sonata na instrument solo, pozostawała obowiązująca dla poszczególnych gatunków. Można w tym przypadku mówić o tradycyjnej formie gatunkowej, aczkolwiek jej zawartość się zmieniała. Forma tematu z wariacjami trzymała się także pewnych założeń architektonicznych, bardziej tradycyjnych w muzyce dla szerszej rzeszy odbiorców, w muzyce salonowej, jako tzw. air varié, niż w muzyce o wymiarze wysoce artystycznym, bowiem mogła tu stanowić przebieg ciągły, przerodzić się w inny typ procesu energetycznego, w którym liczy się bardziej sama technika wariacyjna niż podział na odpowiadające tematowi odcinki wariowane. Suita przekształciła się w szeregowanie obrazów, które są zintegrowane wspólnym programem zamiast zasadą spójności tonalnej oraz kontrastów metrum i tempa. Tworzono jednak dawny typ suit tanecznych, przede wszystkim tańców ludowych i nowych, które rozpowszechniły się w XIX wieku.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

HISTORIA I KULTURA W POLSCE
W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU

Sytuacja polityczna

Dostępne w wersji pełnej

Kultura

Dostępne w wersji pełnej

Nauka

Dostępne w wersji pełnej

OPERA

Tendencje narodowe

Dostępne w wersji pełnej

Stanisław Moniuszko – narodziny narodowej opery

Dostępne w wersji pełnej

Twórczość sceniczna Stanisława Moniuszki

Dostępne w wersji pełnej

Wielka opera w dobie pomoniuszkowskiej – nurt narodowy

Dostępne w wersji pełnej

Wielka opera o tematyce obcej – kosmopolitycznej

Dostępne w wersji pełnej

Muzyka do dramatów w nurcie narodowym – ludowe obrazy

Dostępne w wersji pełnej

Opery komiczne o tematyce polskiej

Dostępne w wersji pełnej

Opery nawiązujące do polskiej tematyki i do narodowych elementów muzycznych

Dostępne w wersji pełnej

Ludowe obrazki, krotochwile, operetki

Dostępne w wersji pełnej

Operetki, wodewile o tematyce obcej

Dostępne w wersji pełnej

BALET

Dostępne w wersji pełnej

PIEŚŃ

Dostępne w wersji pełnej

KANTATA

Kantaty świeckie

Dostępne w wersji pełnej

Kantaty religijne

Dostępne w wersji pełnej

CHÓRALNA MUZYKA

Dostępne w wersji pełnej

ORATORIUM, MSZA I MUZYKA ORGANOWA

Oratorium

Dostępne w wersji pełnej

Msza

Dostępne w wersji pełnej

Muzyka organowa

Dostępne w wersji pełnej

MUZYKA SYMFONICZNA

Dostępne w wersji pełnej

KONCERT INSTRUMENTALNY

Dostępne w wersji pełnej

MUZYKA KAMERALNA

Trio fortepianowe

Dostępne w wersji pełnej

Kwartet smyczkowy oraz fortepianowy

Dostępne w wersji pełnej

Kwintet, sekstet

Dostępne w wersji pełnej

Muzyka skrzypcowa i na inne instrumenty smyczkowe

Dostępne w wersji pełnej

FORTEPIANOWA MUZYKA

Etiuda

Dostępne w wersji pełnej

Sonata

Dostępne w wersji pełnej

Wariacje

Dostępne w wersji pełnej

Suity, zbiory utworów

Dostępne w wersji pełnej

Liryczne miniatury romantyczne w stylu salonowym

Dostępne w wersji pełnej

Sylwetki twórcze w muzyce fortepianowej

Dostępne w wersji pełnej

BIBLIOGRAFIA

Dostępne w wersji pełnej

SKRÓTY

Dostępne w wersji pełnej

AUDYCJE RADIOWE

Dostępne w wersji pełnej

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego

Tom V część 2A

Irena Poniatowska

ROMANTYZM 1850-1900

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2013

ISBN 978-83-63631-89-5

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

Tel. 22 21 00 100

www.nck.pl

Cykl e-booków został stworzony w oparciu o HISTORIĘ MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego wydanej w wersji papierowej przez wydawnictwo Sutkowski Edition Warsaw.

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl