INSTYTUT IM. ADAMA MICKIEWICZA

KULTURA WSPÓŁCZESNA Nr 3 (45)/2005

Fragment

pod redakcją
Andrzeja SZPOCIŃSKIEGO

Warszawa 2005
Warszawa 2014 (wersja elektroniczna)

Udostępniono elektronicznie

dzięki wsparciu Biblioteki Elbląskiej

ANDRZEJ SZPOCIŃSKI
Przemieszane profile kultury

Na ten numer „Kultury Współczesnej” składają się artykuły analizujące zjawiska, które w tradycyjnej socjologii kultury rzadko ze sobą zestawiano, choćby z tego względu, że zaliczano je do odmiennych kategorii kultury: kultury symbolicznej, kultury społecznej lub kultury bytu. Zjawiska wchodzące w zakres poszczególnych kategorii postrzegane były jako coś zasadniczo odmiennego. Dotyczyło to zwłaszcza kultury symbolicznej, której domeną była sztuka. Ten stan rzeczy niespostrzeżenie uległ zmianie. Wymiana funkcji, jakie pełnią zachowania zaliczane do różnych kategorii kultury, niespotykane wcześniej przemieszanie języków (dyskursywnego i symbolicznego), jakimi się one posługują, doprowadziło do przemieszanie profili kultury, chociaż samo to zjawisko, pozostało niezauważone w dyskursie naukowym.

Przez wiele dziesięcioleci kategoryzacja dziedzin kultury stanowiła jeden z najważniejszych przedmiotów dyskursu teoretycznego. Propozycje rozwiązań w tym zakresie podejmowało wielu wybitnych badaczy: Alfred Weber, Alfred Kroeber, Leslie White, Robert Maclver, a w Polsce Kazimierz Dobrowolski, Jerzy Kmita, Antonina Kłoskowska. Zdawało się, że jest to temat, który na zawsze pozostanie ważnym przedmiotem sporów i polemik. Stała się jednak rzecz dziwna, w pewnym momencie ten żelazny temat dyskusji znikł z pola widzenia i to nie dlatego, że znaleziono jakieś satysfakcjonujące rozwiązanie, ale ponieważ stał się nieważny. Przyczyn marginalizacji kwestii kategoryzacji kultury w dysputach teoretycznych upatrywać należy między innymi w tym, że pytania, jakie pojawiały się i pojawiają się przy takich okazjach, przechodzą jakby obok najważniejszych dla współczesnej kultury problemów.

W dyskusjach dotyczących kategoryzacji kultury toczonych przez cały niemal wiek dwudziesty, chodziło przede wszystkim o uwypuklenie różnic pomiędzy poszczególnymi sferami kultury, czego przykładem mogą być niesłusznie zapomniane koncepcje Alfreda Webera[1]. W wypadku Webera, pomiędzy kulturą materialną (cywilizacją) a kulturą duchową (kulturą sensu stricte)[2]. Nie wdając się w głębsze rozważania, wspomnę tylko o dwu fundamentalnych różnicach między cywilizacją a kulturą w ujęciu tego autora.

W obszarze działań cywilizacyjnych, nakierowanych na poznanie i opanowanie środowiska naturalnego dokonuje się – powiada Weber – kumulacja wiedzy, z sensem, więc można tu mówić o postępie – udowodnienie przewagi samochodu nad dyliżansem, jako środkiem transportu, nie sprawia większych kłopotów. W sferze działań kulturowych, których istotą jest twórczość, o kumulacji doświadczeń i postępie nie może być mowy – sprawą wielce ryzykowną byłoby uzasadnianie wyższości Rembrandta nad Michałem Aniołem. Druga istotna różnica pomiędzy tymi dwiema sferami kultury to łatwość, z jaką rozprzestrzenia się cywilizacja (kultura materialna) i niepodatność kultury duchowej na zmiany. Kontrast między tymi dwiema sferami kultury jest tu bardzo mocno podkreślany.

Późniejsi badacze – Kroeber, Maclver, Kłoskowska – nawiążą do koncepcji Webera poświęcając sporo uwagi również marginalizowanej przez niego kategorii kultury społecznej. W ten sposób doszło do wykształcenia się swoistego paradygmatu z podziałem na trzy odrębne sfery kultury: materialną (inaczej kulturę bytu), społeczna (w ujęciu Kłoskowskiej socjetalną) i kulturę duchową (symboliczną). Różnice stanowisk pomiędzy poszczególnymi autorami, niezależnie od tego, co oni sami o tym myśleli, są niewielkie.[3]

Antonina Kłoskowska, która na gruncie polskim spopularyzowała koncepcję trzech sfer kultury, kulturę socjetalną definiuje jako wzory zachowań, normy i wartości regulujące „stosunki, role i układy ludzi w ich wzajemnych powiązaniach”[4]. Regulująca rola kultury w obszarze kultury materialnej odnosi się do „narzędzi, działań i wytworów związanych z wytwarzaniem, dystrybucją i konsumpcją”[5], zabezpieczających gatunek ludzki. Trzecią z wyróżnionych sfer jest kultura duchowa (w ujęciu Kłoskowskiej symboliczna), której autorka Socjologii kultury poświęca najwięcej uwagi. W wypadku kultury symbolicznej przedmiotem regulacji kulturowych są odniesienia do autotelicznych wartości i znaków. W ujęciu Kłoskowskiej kultura symboliczna to domena sztuki.

Zróżnicowanie kategorii kultury wprowadzone przez Kłoskowską, jakkolwiek wyraźne i precyzyjnie opisane, budzi wątpliwości. Dotyczy to zwłaszcza autoteliczności jako kryterium wyróżnienia kultury symbolicznej. Twórczość artystyczna, która jest podstawową domeną owej kultury nie ma przecież bez wyjątku autotelicznego charakteru. Z drugiej strony pewne zachowania, które zgodnie z zaproponowaną przez Kłoskowską taksonomią przynależą do kultury społecznej mają właśnie taki, autoteliczny charakter (przykłady można znaleźć w zamieszczonych w tym numerze artykułach). Bardziej płodne heurystycznie wydaje się być kryterium kompetencyjne, obecne i u przywołanej tu autorki i u innych badaczy, między innymi w pracach Jerzego Kmity i Marcina Czerwińskiego[6]. Odwołując się do tego kryterium podstawowa różnica pomiędzy kulturą materialną, społeczną (socjetalną) i symboliczną (sztuką) sprowadzałaby się do różnic kompetencyjnych nadawcy (wytwórcy) danego artefaktu i jego odbiorcy (konsumenta). W obszarze kultury materialnej konsument (odbiorca) nie musi mieć tych samych kompetencji co producent (nadawca, dystrybutor), aby użyć wytworu zgodnie z jego intencją. Inaczej w wypadku kultury socjetalnej i symbolicznej. Tu poziom kompetencji nadawcy i odbiorcy muszą być zbliżone, by sam akt konsumpcji – rozumienie przez odbiorcę treści komunikowanych przez nadawcę – mógł się dokonać.

Łatwo zauważyć, że przy ujęciu kompetencyjnym różnice stają się mniej wyraźne, są to raczej różnice stopnia niż jakości. W wypadku komunikacji w obszarze kultury symbolicznej (przez sztukę) wymagany jest szczególnie wysoki stopień zbieżności kompetencji nadawcy i odbiorcy. Sztuka operuje językiem symboli i metafor, który w odróżnieniu od języka dyskursywnego, nie ma zdolności do samoobjaśniania. Komuś, kto nie wie, co to jest szkło, mogę, opisując właściwości i wygląd objaśnić, czym jest ta substancja, frazy „szkło bolesne, obraz dni” nie można objaśnić w podobny sposób, nie da się ona przełożyć na zwykły (prymarny), język, bez uszczerbku sensu. W obszarze kultury socjetalnej komunikacja też ma wprawdzie charakter wyłącznie znakowy, ale – milcząco przyjmuje się takie założenie – znaczenie znaków, jakie są tu w użyciu da się opisać w języku dyskursywnym. Otóż to milcząco przyjmowane założenie jest wielce wątpliwe. W obszarze tych zjawisk, które tradycyjnie klasyfikuje się jako kulturę społeczną komunikacja w języku niedyskrusywnym (symbolicznym, metaforycznym) występuje bardzo często (przykłady znaleźć można w zamieszczonych w tym tomie tekstach). Różnica z komunikacją w obszarze sztuki (kultury symbolicznej) polega jedynie na tym, że w tej ostatniej język niedyskrusywny jest jedynym, jaki pojawia się w użyciu.

Kryterium kompetencyjne, jako podstawa klasyfikacji zjawisk kultury ma, wspomniałem o tym wcześniej, pewne zalety. Polegają one między innymi na tym, że odwołując się do niego można analizować i opisywać ważne współcześnie, a zaobserwowane już przez Alfreda Webera sto lat wcześniej, zjawisko zróżnicowanej podatności na dyfuzję z różnych sfer kultury: dużej w wypadku kultury materialnej, małej w wypadku kultury symbolicznej. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy należałoby upatrywać w innych poziomach progów kompetencyjności, jako niezbędnych do zaistnienia konsumpcji (komunikacji, rozumienia) w obszarze wymienionych tu kategorii kultury. W wypadku kultury materialnej próg kompetencyjności jest niski, w wypadku kultury symbolicznej – bardzo wysoki. Kryterium kompetencyjne pozwala także problematyzować na różne sposoby zjawisko paralelności dyfuzji przedmiotów kulturowych i sensów, jakie przedmiotom tym są przypisywane. Dyfuzja przedmiotów kultury, zwraca na to uwagę Jonathan Friedman[7], nie jest tożsama z dyfuzją sensów.

Zdawałoby się, że w czasach globalizacji zagadnienie podatności na rozprzestrzenianie się różnych sfer kultury powinno mieć kapitalne znaczenie. Tymczasem, jak wspominałem o tym na wstępie, we współczesnym dyskursie teoretycznym temat ten ulega marginalizacji. Jakie są czynniki sprawcze tej paradoksalnej sytuacji?

Przyczyn marginalizacji problemu zróżnicowania kategorii kultury w dyskursie teoretycznym upatrywać należy między innymi w tym, że twórcy wspomnianych tu taksonomii kultury operują, mniej lub bardziej świadomie, modelem kultury terytorialnej, kultury rozumianej jako zbiór wzorów, norm i wartości respektowanych w danej grupie społecznej lub zbiorowości. Model ten nienajlepiej przystaje do realnych procesów zachodzących we współczesnym świecie. Współczesny świat społeczny w coraz mniejszym stopniu składa się z mocno zintegrowanych, trwałych grup, w coraz większym zaś zamieszkały jest przez zbiorowości, których istotę najlepiej oddaje przywołana przez Zygmunta Baumana metafora wirów pojawiających się w nurcie rzeki, a „zachowujących swój kształt jedynie przez stosunkowo krótki czas, kosztem nieustającego metabolizmu i stałego odnawiania”[8]. Kulturę takich zbiorowości bardziej adekwatnie opisuje model kultury translokalnej – kultury pojmowanej jako pula podlegających ciągłym zmianom zasobów o trudnym do ustalenia pochodzeniu[9]. Otóż wspomniana wcześniej marginalizacja tematu różnorodności sfer kultury związana jest z upowszechnieniem się translokalnego modelu kultury. Model, w którym zakłada się, płynność i niestałość porządków z góry zdaje się wykluczać jakiekolwiek wewnętrzne kategorie. A jednak w rozumowaniu takim tkwi błąd. Najogólniej polega on na tym, że dwa wyróżnione modele kultury, kulturę pojmowaną terytorialnie i kulturę pojmowaną translokalnie ujmuje się jako następujące po sobie epoki, podczas gdy są to dwa współwystępujące stany kultury. Kultura w rozumieniu translokalnym jest fenomenem podstawowym, uniwersalnym, ogólnym. Kultura w rozumieniu terytorialnym jest pewnym szczególnym stanem, który przytrafia się w obszarze kultury translokalnej. Jest oazą spokoju w wartkim nurcie wirów.[10]

Model kultury translokalnej jakkolwiek dobrze opisuje niektóre zjawiska współczesne, nie powinien być traktowany jako jedyny adekwatnie opisujący współczesną rzeczywistość. We świecie współczesnym istnieje bowiem cała sfera zjawisk kulturowych, które mogą być łączone z w miarę trwałymi grupami społecznymi, a więc, do opisu których ma zastosowanie model kultury terytorialnej. Przykłady tego typu zjawisk znaleźć można w niektórych tekstach zamieszczonych w tym numerze.

Pojawia się tu jeszcze jeden ciekawy problem. W klasycznych koncepcjach klasyfikacji kategorii kultury, najmniejszą podatność na dyfuzję, a tym samym największy stopień nasycenia piętnem terytorialności, miała mieć kultura symboliczna (artystyczna), największy kultura materialna. Kulturze społecznej wyznaczano miejsce pośrednie. Tymczasem okazuje się (świadczą o tym np. teksty Ewy Nowickiej i Marii Świstak-Fus zamieszczone w tym numerze), że nasycenie terytorialnością pojawia się najwyraźniej w obszarach, które przynależą do kultury społecznej, nie symbolicznej. Z czego to wynika? W dużym stopniu ze zmian w obszarze samej kultury artystycznej, która w coraz większym stopniu operuje językiem odmetaforyzowanym, a tym samym uwolnionym od lokalnych kontekstów kulturowych, podczas gdy kultura socjetalna, uwikłana w lokalne konteksty i znaczenia, ulega metaforyzacji. Owe lokalne konteksty i znaczenia będą występować tak długo, jak długo w świecie społecznym obok zbiorowości nomadów, powstających na krótki czas i zaraz ulegających rozpadowi, istnieć będę zbiorowości terytorialne, czyli grupy charakteryzujące się sobie tylko właściwymi wzorami zachowań, normami i wartościami. Ich kres trudno byłoby dziś prorokować.

Mixed Profiles of Cultures

The starting point for this analysis is a thesis according to which the importance of the issues connected with categorisation of cultural phenomena has diminished within the scientific discourse. This, for many years, essential theme of theoretic disputes, at some point ceased to be of any interest. It is in the uselessness of old patterns that the author finds the reasons for this situation. According to the author, they are unsuitable for describing the processes and phenomena of modern culture.

[1] A. Weber, Fundamentals of culture-sociology; T. Parsons i inni (red.) Theories of society; foundations of modern sociological theory, Talcott Free Press of Glencoe 1961.

[2] Na temat koncepcji Alfreda Webera por. A. Kłoskowska, Socjologia kultury, PWN, Warszawa 1981, s. 108-120 oraz J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, PWN, Warszawa 2002, s. 704 - 707.

[3] Zestaw różnych propozycji kategoryzacji kultury podaje Kłoskowska w Socjologii kultury, s. 108.

[4] A. Kłoskowska, Socjologia kultury, s. 111.

[5] Tamże, s. 110.

[6] Por: J. Kmita, O kulturze symbolicznej, COMUK, Warszawa 1982; M. Czerwiński, Sztuka w pejzażu kultury, Instytut Kultury, Warszawa 1997. Obaj autorzy, a także Kłoskowską, posługują się odmienną terminologią, a swe rozważania nad kompetencjami osadzają w różnych kontekstach. W tym momencie chodzi mi jednak o uchwycenie wspólnego kierunku myślenia mimo oczywistych dzielących ich różnic.

[7] J. Friedman, Global System, Globalization and the Parameters of Modernity, w: M. Featherstone, S. Lash, R. Robertson, Global Modernities, SAGE Publications, London 1995.

[8] Z. Bauman, Intimations of postmodernity, Routledge, London, New York, 1992, s. 189.

[9] Na temat dwu modeli kultury – terytorialnej i translokalnej patrz:. J. N. Pieterse, Globalization as Hybridization, w: M. Featherstone, S. Lash, R. Robertson, Global Modernities, SAGE Publications, London 1995, J. Friedman dz. cyt., Marian Kempny, „Kultura lokalna” w świecie kulturowych hybryd, „Kultura i Społeczeństwo” 2004, nr 4.

[10] J. N. Pieterse, dz. cyt.

IWONA MARKUSZEWSKA
Flash mob – soczewka skupiająca cechy społeczeństwa ponowoczesnego

Artykuł znajduje się tylko w wersji papierowej pisma.

KALINA KUKIEŁKO
Artysta w kulturze audiowizualnej. McLuhan, Warhol i widzenie rzeczywistości

W sztandarowej książce Daniela Bella[11] Kulturowe sprzeczności kapitalizmu możemy przeczytać, że każda dekada czy pokolenie (ujmowane jako jednostka czasu społecznego), nosi znak probierczy, którym dla lat sześćdziesiątych minionego wieku był głównie radykalizm w kulturze. Zdaniem Bella, wrażliwość tego okresu wyznaczało przede wszystkim ostateczne zacieranie granicy między „życiem” a „sztuką” oraz czerpanie radości z celebrowania tego, co niskie. Druga połowa XX wieku to apogeum kultury audiowizualnej, charakteryzującej się dominacją przekazów opartych na technikach rejestrujących i odtwarzających audiowizualne aspekty rzeczywistości oraz zachowania ludzi. Zdaniem Maryli Hopfinger[12], ten nowy typ komunikacji społecznej doprowadził do istotnych zmian w dziedzinie kultury, znacznie przekształcając świadomość komunikacyjną jej uczestników. Świat, w którym żyjemy jest zdominowany przez obrazy, z których większość – wbrew pozorom – nie ma już nic wspólnego ze sztuką ujmowaną w tradycyjnym sensie. Pod koniec lat pięćdziesiątych pisał już o tym brytyjski krytyk, Lawrence Alloway[13], który zauważył, że środki masowego przekazu w zasadniczy sposób zmieniają nasze rozumienie kultury. Przestajemy rezerwować to pojęcie dla najwyższych ludzkich osiągnięć i zaczynamy nim określać wszystko to, co wytwarza współczesne społeczeństwo. Kultura nie jest już ujmowana jako hierarchiczny układ ściśle wyodrębnionych poziomów, lecz raczej jako kontinuum obejmujące wszystkie wytwory człowieka – od dzieł największych mistrzów po reklamy telewizyjne. W tej sytuacji miejsce sztuki wydaje się być przesądzone: oczywiście jest ona nadal składnikiem kultury, ale ostatecznie traci swój wyjątkowy status, stając się równorzędna z innymi jej elementami. Ciekawe wydaje się zatem pytanie, czy jeśli sztuka została zrównana z innymi wytworami ludzkiej działalności, to także artysta utracił szczególną pozycję i jest traktowany jak wszyscy pozostali członkowie społeczeństwa. Jakie jest miejsce artysty w kulturze audiowizualnej, w której w zasadzie wszystko może być sztuką, a każdy człowiek twórcą.

Głos medioznawcy – Marshall McLuhan

Jeden z najpopularniejszych myślicieli lat sześćdziesiątych, Marshall McLuhan, należy do grona najbardziej znanych, ale i najbardziej kontrowersyjnych teoretyków mediów. Mimo, że od jego śmierci upłynęło już ponad dwadzieścia lat, sformułowane przez niego teorie wciąż są stosowane przy analizowaniu i interpretowaniu świata, kształtowanego przez coraz nowocześniejsze techniki komunikacyjne. Zasadniczą cechą jego działalności intelektualnej była niezwykła różnorodność zainteresowań: wypowiadał się zarówno na temat skomplikowanych technologii medialnych, jak i o szwach na damskich pończochach czy nowym modelu dżinsów. Punktem wyjścia większości jego koncepcji były jednak media. Jak zauważają Elżbieta i Franciszek Ryszkowie[14], pamiętać należy o tym, że w języku angielskim słowo „medium” jest pojęciem wieloznacznym, a McLuhan, który stale się nim posługiwał, używał go zwykle w dwóch znaczeniach: jako środka przekazu informacji, jak na przykład książka, radio czy telewizja oraz jako całego otaczającego nas środowiska. W tym drugim znaczeniu „medium” będzie również samochód i samolot, szałas i drapacz chmur, a także instytucje społeczne i polityczne, systemy nauczania czy wymiar sprawiedliwości. McLuhana interesowało zarówno powstawanie i rozwój nowych sposobów komunikacji międzyludzkiej, jak i ich wpływ na człowieka i otaczający go świat. Jego zdaniem, nie ma takiej dziedziny ludzkiego życia, w której udałoby się uniknąć ich wszechogarniającego oddziaływania. Założenie to jest punktem wyjścia wszystkich jego poglądów.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[11] D. Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, PWN, Warszawa 1998, s.156-158.

[12] M. Hopfinger, Doświadczenia audiowizualne. O mediach w kulturze współczesnej, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2003, s. 18.

[13] Za: G. Dziamski, Nowe media, w: tegoż, Sztuka u progu XXI wieku, Wyd. Humaniora, Poznań 2002, s. 33.

[14] E. i F. Ryszkowie, Między utopią a zwątpieniem, PIW, Warszawa 1970, s. 29.

JOANNA KĘDZIERSKA
Fenomen współczesnych poradników: przyczyny społeczno-kulturowe

Dostępne w wersji pełnej

ALEKSANDRA GRANADA
Tradycja a media. Miejsce wstydu we współczesnej kulturze

Dostępne w wersji pełnej

JOANNA ZALEWSKA
Egalitaryzm i elitarność w myśleniu o zabytkach dziedzictwa narodowego

Dostępne w wersji pełnej

EWELINA BOCHOWICZ
Kalejdoskop telewizyjnej rzeczywistości – czyli kilka słów o telewizji, widzach i audiowizualności

Dostępne w wersji pełnej

STANISŁAW MOCEK
Między kulturą a polityką. Dziennikarstwo jako zawód i powołanie

Dostępne w wersji pełnej

EWA NOWICKA
Rozdroże tożsamościowe. Dylematy potomków małżeństw narodowo mieszanych

Dostępne w wersji pełnej

MARIA ŚWISTAK-FUS
Modele kobiecości i męskości w Polsce

Dostępne w wersji pełnej

JOANNA ZALEWSKA
Antropolożka wobec i przyjaźni. Badania wśród chrześcijan „żyjących jak w czasach Jezusa” w Australii

Dostępne w wersji pełnej

DOMINIK ANTONOWICZ
Szaliki i kaptury

Dostępne w wersji pełnej

Noty o autorach

Dostępne w wersji pełnej

RADA REDAKCYJNA

Alina MAGNUSKA (Przewodniczący), Stefan BEDNAREK, Andrzej GWÓŹDŹ, Zina JARMOSZUK, Aldona JAWŁOWSKA, Teresa KOSTYRKO, Kazimierz KRZYSZTOFEK, Andrzej MENCWEL, Aleksander W. NOCUŃ, Andrzej SICIŃSKI, Anna ZEIDLER-JANISZEWSKA

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Zina JARMOSZUK, Anna WIECZOREK (sekretarz redakcji)

ZESPÓŁ DORADCZY

Marian KEMPNY, Jerzy KMITA, Barbara KOTOWA, Joanna KURCZEWSKA, Iwona LORENC, Ewelina NURCZYŃSKA-FIDELSKA, Teresa PĘKALA, Ewa REWERS, Zofia ROSIŃSKA-ZIELIŃSKA, Jacek SÓJKA, Jan STĘSZEWSKI, Roch SULIMA, Andrzej SZPOCIŃSKI, Grzegorz SZTABIŃSKI, Beata SZYMAŃSKA-ALEKSANDROWICZ, Elżbieta TARKOWSKA, Eugeniusz WILK, Krystyna WILKOSZEWSKA, Anna ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ

REDAKCJA:
Barbara JANOWSKA-MICHNOWSKA, Anna WIECZOREK

© Copyright Narodowe Centrum Kultury

ISSN wersji papierowej pisma – 1230-4808

ISSN wersji elektronicznej pisma – 2300-1704

ADRES REDAKCJI

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

www.nck.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl