NARODOWE CENTRUM KULTURY

KULTURA WSPÓŁCZESNA

Nr 1 (55) 2008

koncepcja numeru

Jacek Sójka

Warszawa 2008

Warszawa 2014 (wersja elektroniczna)

RADA REDAKCYJNA

Anna Zeidler-Janiszewska (Przewodnicząca),
Edward Chudzik,
Marian Grześczak,

Zina Jarmoszuk,
Magdalena Kopczyńska,

Sław Krzemień-Ojak,
Stefan Starczewski,
Roch Sulima,
Ryszard Żółtaniecki

RADA NAUKOWA

Stefan Bednarek,
Wojciech Burszta,

Ryszard W. Kluszczyński,

Leszek Kolankiewicz,
Ewa Kosowska,

Teresa Kostyrko,
Andrzej Mencwel,

Grażyna Michałowska,
Andrzej Radomski,
Jacek Sójka,
Zofia Sokolewicz,
Andrzej Szahaj,
Andrzej Szpociński,
Anna Wieczorkiewicz,
Eugeniusz Wilk,
Krystyna Wilkoszewska

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Andrzej Gwóźdź (Redaktor naczelny),
Anna Wieczorek (Sekretarz redakcji)

Recenzenci:

Kazimierz Krzysztofek,
Andrzej Szahaj

Redakcja językowa i korekta:

Hanna Wachnowska

Tłumaczenie:

Katarzyna Bojarska

Forum Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury ISSN 1230-4808

ISSN 2300-1704

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

e-mail: kwartalnik@nck.pl

www.kulturawspolczesna.pl

www.nck.pl

numery archiwalne i prenumerata: ksiazki@nck.pl

Tekstów nie zamówionych redakcja nie zwraca.

Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Udostępniono elektronicznie dzięki wsparciu
Biblioteki Elbląskiej

KULTUROZNAWCA W ŚWIECIE GOSPODARKI

JACEK SÓJKA

KULTUROZNAWCA W ŚWIECIE GOSPODARKI

Teksty, które składają się na ten numer „Kultury Współczesnej” są opracowanymi na nowo wystąpieniami autorów, które miały miejsce przy okazji dwóch wydarzeń. Pierwszym była konferencja poznańska „Metody, paradygmaty, dyskursy. O swoistości badań kulturoznawczych”, której plon znalazł się w specjalnym numerze „Kultury Współczesnej” (2007 nr 1) właśnie tym swoistościom poświęconym. Postanowiliśmy wówczas, iż referaty traktujące o sprawach gospodarczych znajdą się w jeszcze jednym specjalnym numerze, w którym kulturoznawcze zainteresowania gospodarką będą mogły znaleźć szerszy wyraz. Ich autorzy, a także inni zaproszeni mówcy, mieli okazję wystąpić w cyklicznym panelu dyskusyjnym „Kultura współczesna – teoria i praktyka” zorganizowanym 17 października 2007 roku w warszawskim Centrum Sztuki Współczesnej przez Fundację Kultury, niniejszy kwartalnik i Polskie Towarzystwo Kulturoznawcze, Tytuł „Kulturoznawca w świecie gospodarki” tam właśnie pojawił się po raz pierwszy. Tak się również złożyło, iż większość referentów, to pracownicy Zakładu Etyki Gospodarczej Instytutu Kulturoznawstwa UAM. A zatem ten numer „Kultury Współczesnej” stał się w zasadzie numerem poznańskim, bowiem jedynie Virgil Henry Storr i Piotr Wojcieszuk reprezentują inne ośrodki akademickie, aczkolwiek jednocześnie – bliski nam punkt widzenia.

Co może mieć do powiedzenia kulturoznawca na tematy gospodarcze? Na to pytanie odpowiada wprost Wiesław Banach. Nawiązując do funkcjonującego w USA pojęcia kultury gospodarczej i m.in. znanych prac Petera Bergera, uważa, iż można mówić o kulturoznawstwie gospodarczym i prowadzić badania nad wpływem kultury na funkcjonowanie mechanizmów gospodarczych. „Kultura ma znaczenie”, twierdzą Huntington i Harrison w znanej pracy, wobec której żaden kulturoznawca nie może pozostać obojętnym. Jednocześnie wciąż pozostaje otwarta kwestia rozumienia kultury. W sytuacji, gdy rozważać chcemy kwestie gospodarcze rzeczą naturalną jest spoglądanie w stronę ekonomii, w końcu jednej z nauk społecznych. Okazuje się jednak, iż wymiana myśli pomiędzy ekonomią a pozostałymi naukami społecznymi przybrała nieco jednostronny charakter. W końcu mówienie o kapitale kulturowym lub kapitale społecznym jest stosowaniem metafory ekonomicznej do problematyki, odpowiednio, kultury i społeczeństwa. Czy humaniści, którzy posługują się tymi metaforami, rzeczywiście myślą o kapitale? Czy pojmowanie tego terminu w bardzo luźny sposób, a więc jako pewien zasób, bogactwo, wyposażenie (które na dodatek odróżnia bogacza od chudopachołka) rzeczywiście wzbogaca naszą refleksję nad kulturą współczesną? Właśnie Virgil Henry Storr zastanawia się nad sensownością posługiwania się metaforą kapitału w odniesieniu do kultury. Sugeruje, że tak naprawdę metafora ta ani nie korzysta z rzeczywistego, ekonomicznego sensu „kapitału”, ani też nie pozwala uchwycić istoty kultury i opisać jej roli. Kultura bowiem jest czymś więcej aniżeli „zasobem” czy też „narzędziem”. Tekst Storra jest istotnym głosem w dyskusji na temat sposobów rozumienia kultury, istotnym i potrzebnym w sytuacji niesłabnącej popularności różnego rodzaju „kapitałów” w naukach społecznych. Pewnym paradoksem jest fakt, iż to właśnie ekonomista upomina się o właściwe rozumienie kultury w sytuacji, gdy wielu humanistów ulega chętnie tzw. imperializmowi ekonomicznemu, czyli zawłaszczania przez myślenie ekonomiczne niezwiązanych z gospodarką obszarów rzeczywistości.

Kultura jako duchowy kontekst (a nawet regulator) działań ludzkich zawiera nie tylko przekonania, które chcielibyśmy tam odnaleźć. Karol Prejna pisze o stereotypie antyżydowskim od stuleci towarzyszącym postrzeganiu mechanizmów gospodarczych, zwłaszcza tych związanych z nowożytnym kształtem wolnego rynku i rolą pieniądza. Percepcja gospodarki nawet dzisiaj uwikłana jest w przed-sądy i przesądy, które tylko dogłębna analiza kulturoznawcza potrafi rozbroić. Niemożność dialogu i brak zasad moralnych tam, gdzie w grę wchodzą interesy, to kolejne przesądy związane z potocznym oglądem gospodarki. Dlatego zawsze warto przyglądać się różnym modelom gospodarki rynkowej. Przemysław Rotengruber przestrzega jednak przed naiwnym pojmowaniem dialogu. Dopiero świadomość, iż klasyczne rozumienie dialogu zakłada „łączenie racji niewspółmiernych”, pozwala pozbyć się stereotypu amoralnej gospodarki i odnaleźć w niej obszary dialogu.

Michał Michalski pisze o tym, iż zmieniają się nie tylko formy pracy ludzkiej, ale także jej znaczenie. Zmienia się także jej „dystrybucja”: w pewnej dziedzinie brakuje rąk do pracy, a w innej odnotowujemy bezrobocie. Duże grupy ludzi żyją jakby poza rynkiem i poza społeczeństwem nawet i wydawałoby się, że uczynienie ich na powrót pracownikami uzdrowiłoby sytuację. Z drugiej jednak strony formułuje się tezę o końcu cywilizacji pracy. Dramaty społeczne i dylematy semantyczne są przedmiotem rozważań M. Michalskiego. Z kolei Iga Mergler jako studentka kulturoznawstwa pracowała w sklepach odzieżowych w Wielkiej Brytanii i Polsce. Swoje obserwacje wykorzystała w pracy magisterskiej poświęconej zjawisku fetyszyzmu towarowego. Własne doświadczenie zawarła także w publikowanym tutaj artykule. Kolejny tekst dotyczy marketingu jako jednej z podstawowych funkcji organizacji gospodarczy oraz instytucji nonprofit. Piotr Wojcieszuk pokazuje jednak, w jaki sposób działalność ta wpływa na współczesną kulturę, w jaki sposób kształtuje naszą percepcję świata i zastanawia się nad postrzeganiem marketingu przez filozofów i antropologów.

Przedmiotem rozważań Marcina Poprawskiego będą pojęcia zarządzania międzykulturowego, bowiem kulturoznawca w świecie gospodarki nie może nie zauważyć istnienia firm międzynarodowych i jednocześnie wielokulturowych. Zarządzając taką organizacją trzeba być wrażliwym na odmienności kulturowe, a znaczenie takiej wrażliwości interesuje nie tylko menedżerów, ale także – jako przedmiot badań – teoretyków kultury. Kulturoznawca zatem może rozważać, czy istnieje coś takiego, jak kompetencja międzykulturowa i na czym ona miałaby tak naprawdę polegać. Przemysław Kieliszewski natomiast zastanawia się nad pożądanym modelem polityki kulturalnej i miejscem organizacji pozarządowych w tym modelu. Taka polityka wspomagałaby rozwój społeczeństwa obywatelskiego, które z kolei mogłoby doprowadzić do zracjonalizowania finansowania instytucji kultury. „Oddanie” tych instytucji społeczeństwu i lepsze wydatkowanie budżetowych środków wydają się być celem do osiągnięcia, zwłaszcza w kraju, który już tak wiele dziedzin życia zreformował.

Ostatni tekst dotyczy możliwości etycznej refleksji nad gospodarką, możliwości stawiania pytań o dobro, sprawiedliwość, prawa przysługujące ludziom w ramach jednej z podstawowych aktywności społecznych. Jest też okazją do podsumowania wszystkich wątków pojawiających się wcześniej. Perspektywa etyczna uruchamia bowiem cały wachlarz zagadnień istotnych z kulturoznawczego punktu widzenia, jak choćby problem suwerenności konsumenta we współczesnym świecie. Siłą rzeczy szkic na temat etycznej refleksji nad gospodarką pełni, częściowo tylko zamierzoną, funkcję podsumowania.

STUDENT OF CULTURE IN THE WORLD OF ECONOMY

Articles which are included in this issue of ”Kultura Współczesna” (”Modern Culture Quarterly”) are edited anew papers which were presented on two occasions. One of them was a conference held in Poznań (Adam Mickiewicz University), entitled ”Methods, Paradigms, Discourses. On The Specificity of Cultural Studies Research” whose fruits were published in a special issue of ”Kultura Współczesna” (2007 no 1). We decided then that the papers devoted to economic problems would be published in a separate special issue, where cultural studies’ interests in economy could find a broader expression. Their authors had an occasion to participate in a cyclic panel discussion ”Contemporary Culture – Theory and Practice”, organised by the Cultural Foundation, the Quarterly and The Polish Cultural Studies Association on October 17th, 2007 in the Centre for Contemporary Art at Ujazdowski Castle in Warsaw. The title ”Student of culture in the world of economy” emerged there for the first time. Moreover, majority of the conference speakers were the employees of the Business Ethics Section of the Institute of Cultural Studies (Instytut Kulturoznawstwa UAM). And so this issue of ”Kultura Współczesna” has become a Poznań issue, as only the invited authors Virgil Henry Storr and Piotr Wojcieszuk represented other academic centres, however, at the same time – they do represent the point of view similar to ours.

Jacek Sójka –
profesor na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Wykłada etykę biznesu i teorię zarządzania, bada kulturowe podstawy życia gospodarczego. Jego zainteresowania obejmują również metodologię nauk społecznych oraz filozofię kultury. Dyrektor Instytutu Kulturoznawstwa UAM oraz kierownik Zakładu Etyki Gospodarczej w tym Instytucie, prezes Polskiego Stowarzyszenia Etyki Biznesu, EBEN Polska, członek Komitetu Nauk o Kulturze PAN. Publikuje głównie na temat etyki biznesu i kultury gospodarczej, m.in. wydał wraz z Leo V. Ryanem zbiór tekstów Etyka biznesu. Z klasyki współczesnej myśli amerykańskiej (1997), wraz z Johanem Wempe, Business Challenging Business Ethics: New Instruments for Coping with Diversity in International Business (2000) oraz Etyka biznesu „po Enronie” (2005).

WIESŁAW BANACH

O ZNACZENIU KULTURY DLA GOSPODARKI

Uwagi wstępne

W historię rozwoju wiedzy ekonomicznej wplecione jest podstawowe pytanie o przyczyny bogactwa i nędzy poszczególnych narodów, krajów czy regionów. Po upływie dwustu lat od wydania Bogactwa Narodów Adama Smitha, książki, która po raz pierwszy w historii myśli ekonomicznej postawiła sobie za cel wyjaśnienie tej fundamentalnej kwestii, Paul Samuelson stwierdził, że.„nadal właściwie nie wiadomo, dlaczego ubogie kraje są biedne, a zamożne – bogate”¹. Istnienia tego paradoksu nie można oczywiście wytłumaczyć brakiem należytego zainteresowania, staranności czy determinacji ekonomistów. Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie stało się bowiem przedmiotem wszechstronnych badań prowadzonych także na innych polach szeroko pojętych nauk społecznych, zwłaszcza historii i socjologii. Pomimo iż większość tych wysiłków prowadziła i nadal prowadzi do mniej lub bardziej przekonywających konstatacji, to jednak często są one nie tylko niespójne, ale wręcz wykluczają się wzajemnie. Nie sposób zatem uznać, że wśród badaczy panuje w tej materii jakiś ogólny konsens, który pozwoliłby podać listę kilku niepodważalnych czynników mających wpływ na poziom rozwoju cywilizacyjnego badanego terytorium.