Wydawnictwo zapowiadające NieKongres Animatorów Kultury, który odbędzie się w dniach 26–28 marca 2014 roku.

Redaktor prowadzący: Joanna Orlik

Redakcja: Agnieszka Stęplewska, Ewa Ślusarczyk

Korekta: Agnieszka Stęplewska, Ewa Ślusarczyk

Opracowanie graficzne: Joanna Sowula

Wszystkie zdjęcia oraz opisy zostały udostępnione przez organizatorów i koordynatorów prezentowanych projektów.

Wydawnictwo towarzyszące NieKongresowi Animatorów Kultury zostało opracowane przez Małopolski Instytut Kultury w Krakowie.

ISBN 978-83-7982-007-8

Wydawnictwo bezpłatne

Animacja dla kultury

Kultura zmienia się wraz z rozwojem społeczeństwa, a jednocześnie to kultura wpływa na zmiany wokół nas. Takie procesy jak budowanie więzi społecznych oraz kształtowanie własnej wartości i podmiotowości zachodzą przede wszystkim poprzez uczestnictwo w kulturze. Tworzenie i kształtowanie wzorów uczestnictwa to podstawa pracy animatora. To animator tworząc możliwości i nawyki uczestnictwa we współtworzeniu kultury, kształtuje przestrzeń bezpośredniego i pośredniego spotkania ludzi z różnym doświadczeniem, różnymi kompetencjami, w różnych rolach społecznych, o odmiennych często pozycjach i punktach widzenia.

W tym kontekście animacja kultury to dla mnie nie tylko sposób na uzgadnianie przekonań, gustów, akceptowanie różnic, kreowanie stylu życia, tworzenie wspólnoty, uczestnictwo w kulturze i jej tworzenie, ale także edukacja kulturalna. Stawką jest bowiem przyszłość lub jej brak dla naszej tożsamości i dla naszej kultury. Jest to wyzwanie dla wszystkich ludzi kultury, praktyków i teoretyków. Przygotowując pierwszy NieKongres Animatorów Kultury, uznaliśmy, że nadszedł właściwy moment na przygotowanie pogłębionej analizy dokonujących się w tej sferze kultury zmian, na solidną diagnozę, którą zaprezentują teoretycy i praktycy, oraz na przygotowanie działań na przyszłość.

Kongres, w moim przekonaniu, jest najwłaściwszym miejscem, by analizować istniejące mechanizmy i zjawiska w pracy animatora kultury, by rozważyć, jakie obszary tej pracy są zagrożone, jakie wymagają wsparcia, jakie już są i jakie będą w przyszłości konsekwencje ich pracy dla kultury „zinstytucjonalizowanej” i tej pozainstytucjonalnej. Podziały nie są tu najważniejsze, ponieważ będą zawsze. Na pierwszym miejscu są działania animacyjne i przede wszystkim skupienie uwagi na tych, którzy tej uwagi oczekują, wydobywanie z nich potencjałów, a nie formowanie według wzorca, choćby i najlepszego.

dr Zina Jarmoszuk Dyrektor Departamentu Mecenatu Państwa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Kultura to ludzie

Szanowni Państwo, rola animatorów kultury, mimo że jeszcze niewystarczająco doceniona, jest niezmiernie ważna. Prowadzenie działalności kulturalnej wiąże się z koniecznością stałego monitorowania społecznych potrzeb i oczekiwań. Wymaga to dużej wrażliwości, ale także dużych nakładów pracy. To właśnie animatorzy kultury kształtujący wrażliwość kulturalną współobywateli są odpowiedzialni za zmiany, jakie zachodzą w społeczeństwach, i za idee, które jednoczą członków społeczności. To animatorzy kultury kładą olbrzymie zasługi dla budowania kapitału społecznego.

Cieszę się niezmiernie, że Narodowe Centrum Kultury organizuje NieKongres Animatorów Kultury, który będzie zwieńczeniem dotychczasowych spotkań i dyskusji oraz kilkuletnich działań NCK i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na rzecz animacji kultury. Wierzę, że NieKongres będzie spotkaniem wszystkich, którzy chcą rozmawiać o kondycji i roli animacji kultury w Polsce, wymienić się doświadczeniami, dobrymi praktykami oraz zastanowić się nad zadaniami na przyszłość. Należy bowiem odpowiedzieć na pytanie o przyszłość zawodu animatora kultury.

Być może zabrzmi to jak truizm, ale sektora kultury nie tworzą instytucje, tylko ludzie. W tej na pozór oczywistej tezie zawarte są zadania, jakie stoją przed instytucjami kultury. Każdy bowiem urząd ma służyć wspieraniu oddolnej inicjatywy obywatelskiej. Może wyznaczać kierunki, ale ich realizacja zależy od osobistego zaangażowania pojedynczych ludzi. Głos animatorów kultury jest dla nas ważny i chcemy się w niego wsłuchać, zwłaszcza że animacja kultury jest zadaniem publicznym, które musi być realizowane zarówno na poziomie państwowym, jak i w samorządowych politykach kulturalnych. Właśnie dlatego zaangażowaliśmy się w organizację NieKongresu Animatorów Kultury – chcemy usłyszeć głos środowiska animatorów kultury w sprawach dla niego istotnych oraz podjąć współpracę na rzecz jego rozwoju w Polsce.

Krzysztof Dudek Dyrektor Narodowego Centrum Kultury

Kim jesteśmy?

Naszą domeną jest działanie. Jesteśmy w ciągłym ruchu, nastawieni na zmiany w otoczeniu, w którym pracujemy. Swoją aktywną postawą upowszechniamy wzór czynnego uczestnictwa w kulturze, zachęcamy do naśladowania go. Pokazujemy, że tak też można. Co robimy? Przede wszystkim udowadniamy, że samorealizacja, konieczność wyzwalania i wykorzystywania osobistego potencjału ma sens. Działamy zgodnie z konfucjańską ideą: powiedz mi, a zapomnę, pokaż mi, a zapamiętam, pozwól mi zrobić, a zrozumiem. Odnosimy się przy tym nie tylko do indywidualnych doświadczeń, motywujemy do współpracy grupy i społeczności, na rzecz dobra wspólnego.

Mówiąc: „Jestem animatorem kultury”, często myślimy nie tyle o zawodzie, który uprawiamy, a o roli społecznej, którą pełnimy na co dzień. Jesteśmy badaczami lokalnych społeczności, etnografami i kulturoznawcami, menadżerami i producentami, artystami, innowatorami i „siłaczkami”. Pracujemy w instytucjach kultury, działamy w organizacjach pozarządowych, jesteśmy społecznikami, przedsiębiorcami, politykami. Działając w miastach i małych wioskach, w skali lokalnej i międzynarodowej, zawsze myślimy o kulturze jako przestrzeni wymiany myśli i wartości.

Brakuje nam czasu na autorefleksję, zastanowienie się nad tym, co robimy, kim jesteśmy, jacy powinniśmy być. Na poważną rozmowę między sobą. Dlatego organizujemy spotkanie takich jak my: animatorów kultury. By zatrzymać się na chwilę, poznać się i policzyć, ustalić, co jest dla nas wspólne i ważne.

Przyjęliśmy formułę NieKongresu, żeby podkreślić roboczy, angażujący i intensywny charakter spotkania, bez miejsca na celebrowanie i uroczyste wystąpienia. Będziemy debatować, pracować w grupach, wymieniać się doświadczeniami podczas otwartych sesji i warsztatów. A przede wszystkim będziemy rozmawiać.

Marek Sztark Dyrektor Programowy NieKongresu Animatorów Kultury Członek Zarządu Forum Kraków

Najczęściej zadawane pytania

→ Po co NieKongres?

Ideą NieKongresu jest poszukiwanie nowego stylu narracji o animacji kultury, wyjście poza ramy języka projektowego i grantowego, próba przemówienia przez animatorów własnym głosem. W ramach NieKongresu odbędą się dyskusje panelowe z udziałem zaproszonych ekspertów, moderowane przez opiekunów, autorytety merytoryczne oraz praca w grupach roboczych, której celem ma być wypracowanie wspólnych stanowisk, ustaleń, rekomendacji dla polityk dotyczących animacji i edukacji kulturowej. NieKongresowi towarzyszyć będą Ogólnopolskie Targi Grantodawców – pierwsza tego rodzaju inicjatywa w Polsce. NieKongres poprzedza trwająca od października 2013 roku dyskusja on-line.

→ Dla kogo NieKongres?

Ambicją NieKongresu jest zgromadzenie osób, które uważają/chcą się uważać/nie wiedzą, czy mogą się uważać za animatorów kultury. Osób, które pracują w instytucjach kultury, najczęściej domach kultury, osób realizujących projekty kulturowe w ramach organizacji pozarządowych, osób będących niezależnymi liderami życia lokalnego, artystów z zacięciem społecznikowskim i wszystkich tych, dla których animacja kultury stanowi wartość.

→ Kto za tym stoi?

NieKongres przygotowywany jest przez Narodowe Centrum Kultury i Forum Kraków pod patronatem honorowym Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dla Narodowego Centrum Kultury NieKongres stanowi zwieńczenie prowadzonych od wielu lat działań: szkoleń, programów i wydarzeń skierowanych do animatorów kultury. Forum Kraków – samorządne, dobrowolne i trwałe zrzeszenie osób działających na rzecz animacji kultury – jest inicjatorem i partnerem merytorycznym wydarzenia. NieKongres pozostałby jednak jedynie ideą, gdyby nie zaangażowanie oraz pełne wsparcie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które włączyło się nie tylko na poziomie finansowania przedsięwzięcia, ale aktywnie wzięło udział także w opracowywaniu założeń programowych. NieKongres przygotowuje zespół programowy pod przewodnictwem dr Ziny Jarmoszuk (MKiDN) w składzie: Agnieszka Czerniak (MKiDN), Krzysztof Dudek (NCK), Anna Duńczyk-Szulc (MKiDN), Marcin Jasiński (FK), Irena Madej (NCK), Kazimierz Monkiewicz (NCK), Joanna Orlik (FK), Aleksandra Stańczuk-Sosnowska (NCK), Anna Michalak-Pawłowska (FK), Anna Wieczorek (NCK), Anna Wotlińska (MKiDN), Przemysław Zieliński (MKiDN), Ewa Zbroja (NCK). Dyrektorem Programowym jest Marek Sztark (FK).

→ Skąd taka dziwna nazwa?

Animatorzy kultury w Polsce nie są środowiskiem spójnym ani jednorodnym. Reprezentują różne podejście do działań animacyjnych – od nastawienia ściśle instytucjonalnego po pewnego rodzaju animacyjną anarchię. Chcieliśmy, żeby dla nich wszystkich znalazło się na NieKongresie miejsce, żeby wszyscy poczuli się zaproszeni – stąd nazwa, nadająca spotkaniu animatorów należną mu rangę, jednocześnie przewrotnie zaprzeczona.

→ Dlaczego NieKongres został przesunięty w czasie?

Poszukaniu nowego języka towarzyszy poszukanie nowych przestrzeni, w których symbolicznie stare mogłoby się spleść z nowym i zrodzić nową animacyjną jakość. Taką przestrzenią jest Służewski Dom Kultury – instytucja, która wyrosła z organizacji pozarządowej, działająca w stolicy kraju, lecz na osiedlu, które mogłoby znaleźć się w dowolnym miejscu w Polsce, w budynku, będącym najpełniejszą realizacją idei nowoczesnej, ekologicznej, przyjaznej odbiorcy architektury. Ze względów technicznych budynek nie został w terminie przekazany do użytku.

→ Kiedy odbędzie się NieKongres?

NieKongres odbędzie się w dniach 26–28 marca 2014 roku.

→ Gdzie szukać informacji?

www.platformakultury.pl

Animacja kultury jako idea

Gdzie jest Pinokio? (Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego we współpracy z Narodowym Centrum Kultury)

Grzegorz Godlewski: Jeżeli mamy mówić o tożsamości animacji, tożsamości animatora, to może się dobrze składa, że rozmawiam ja z Tobą, bo reprezentujemy nie tylko różne pokolenia, ale też różne stadia rozwoju animacji w Polsce. Od przełomu lat 80. i 90., kiedy na pewno pojawił się nowy impuls, nowe otwarcie dla animacji, do teraz bardzo wiele się zmieniło i w samej animacji, i w kontekstach, w jakich się rozwija. Myślę, że pytanie o tożsamość animacji to pytanie, które wymaga jakichś dopełnień albo przydawek – jaka animacja albo animacja czego? Choć mam pokusę zadania pytania jeszcze bardziej elementarnego, mianowicie – co to jest animacja? To pytanie wyłania się w związku z rozpowszechnieniem się tego określenia. W okresie, kiedy animacja się animowała, bardzo ważne było odniesienie krytyczne wobec takiej koncepcji animacji, która była traktowana jako część szerszych oddziaływań pedagogiczno-edukacyjnych i opierała się na różnych metodykach, na formułach, formach – myśmy od tego chcieli odstąpić. Wydaje się, że dzisiaj ten kontekst, chociaż istniejący, nie jest tak żywy, natomiast jesteśmy świadkami zadziwiającego rozwoju, wręcz inflacji pojęcia animacja. Mam wrażenie, że wokół bardzo dużo jest animacji i animatorów, albo przynajmniej tych, którzy się tak określają.

Zofia Dworakowska: Muszę przyznać, że mam problem terminologiczny związany z animacją. To znaczy wydaje mi się, że jeśli chce się mówić dziś o animacji, to tylko w liczbie mnogiej. Jest bowiem wiele animacji, często bez żadnego dookreślenia, bez dopełnienia czy przydawki: organizowana jest impreza firmowa, na której będą „animacje”, w ofercie hotelowej również znaleźć można „animacje”.

Podzielam więc Twoją opinię – ten termin okazał się bardzo elastyczny, żeby nie powiedzieć chwytliwy, do tego stopnia, że został nawet przyswojony przez dawne upowszechnianie kultury, do którego byliście nastawieni krytycznie. Zdarza się więc, że zamiast dawnego instruktora mamy animatora, ale wielokrotnie chodzi tylko o zmianę nazwy, bo nadal prowadzi on takie same zajęcia i w ten sam sposób co kiedyś. Popularność tego terminu wiąże się też z dążeniami do, nadmiernej moim zdaniem, instytucjonalizacji pewnego obszaru kultury, poprzez objęcie go właśnie tą wspólną nazwą, sformalizowanie ścieżki edukacji i awansu zawodowego dla animatora kultury itd. Trudno się jednak dziwić zwolennikom tych rozwiązań, ponieważ często reagują oni na działania autorów polityki kulturalnej, którzy mają swego rodzaju kłopot z animacją kultury. […] Tej inflacji różnych animacji, o której mówiłeś, towarzyszy też inny proces – utrata właściwości.

Odpowiedź na pytanie elementarne, które zadajesz, z jednej strony nie może więc pomijać wielorakiego uzusu tego terminu, a z drugiej strony – skazuje na odpowiedzi indywidualne. Mogę powiedzieć, czym animacja kultury jest dla mnie: to idea działań w kulturze związana z pewnym etosem.

GG: Podzielam opinię, że są takie użycia tego terminu albo takie typy obejmowanych nim działań, które dla części osób nie mieszczą się w tym pojęciu. Pytanie, czy da się uchwycić kryterium odróżnienia.

Powiedziałaś o etosie – jak rozumiem, animacyjne są wtedy takie działania, gdzie etos jest nadrzędny wobec wszelkich konkretnych środków, metod itd. Ale czy to jest jakoś uchwytne?

ZD: Animacja kultury – rozumiana jako idea – definiowana jest przede wszystkim przez ten drugi człon, to dopełnienie, którego, jak sam powiedziałeś, się domaga. Chodzi więc o animację kultury i konkretną koncepcję tej kultury, dlatego pewnie wolę mówić „animacja kultury” niż „kulturowa”, bo kultura nie jest tu w funkcji określenia, przymiotnika wobec animacji, ale jest w samym centrum. Warto więc rozważać tożsamość animacji poprzez refleksję nad jej celami.

Przede wszystkim właśnie dlatego, że zmusza do zastanowienia się nad tym, o jaki kształt kultury tu chodzi, sytuuje więc animację na poziomie ogólniejszym, w szerszej perspektywie. Dostrzegam tu także wymiar polityczny, nie w sensie partyjnym, ale w sensie polis, pewnego porządku społecznego. Animacja kultury rozumiana jako idea projektuje warunki konkretnego typu uczestnictwa w kulturze, które według mnie jest jednocześnie uczestnictwem obywatelskim. […]

W animacji kultury ważniejsza niż stosowane techniki jest koncepcja kultury, która zakłada nie tylko aktywność, ale i twórczość i niezależność uczestników. Na poziomie konkretnego projektu oznacza to, że uczestnicy nie tylko wykonują pewne czynności fizyczne, ale mają również prawo proponować nowe rozwiązania, nadać im własny sens, tzn. stają się podmiotami tej relacji, do tego stopnia, że mogą ją odrzucić – odejść i trzasnąć drzwiami lub po prostu obserwować z boku.

GG: Zgodziłbym się z tym. Zadałem pytanie o kryterium odróżnienia, nie mając właściwie nadziei, że takie wyraźne kryterium da się wskazać. Zgodziłbym się, że animację kultury wyróżnia cel, który jest bardzo trudny do osiągnięcia, rzadko kiedy jest osiągalny. To cel polegający na tym, żeby stworzyć rzeczywiste warunki do tego, co nazwałaś obywatelskością, można też mówić o pełnym uczestnictwie w kulturze, a w terminologii community arts mówi się o demokracji kulturalnej.

Małgorzata Litwinowicz w jednym ze swoim tekstów pisała, że chodzi o to, aby stworzyć warunki, w których ludzie mieliby prawo do własnego życia, do artykułowania własnych wartości, własnych doświadczeń. Zadaniem animatora – to chyba najważniejsza jego rola – jest zaproponowanie sytuacji czy środków artykulacji, które pozwolą im wypowiedzieć swoje miejsce w świecie, własną perspektywę, otoczenie, środowisko, to wszystko, czego przychodzący z zewnątrz animator, z „gotowymi” środkami, z „gotowymi” metodami, nawet nie zauważy, nie będzie miał okazji, bo ten przywieziony „sprzęt” mu to przysłoni.

ZD: Jeśli mowa o community arts, to warto przypomnieć, że w Polsce o „kulturze demokratycznej” Edward Abramowski mówił już w 1907 roku, a z kolei Oskar Hansen opisywał swoją koncepcję Formy Otwartej z 1959 roku właśnie jako realizację postulatów demokratyzacji. Te koncepcje, choć wywodzące się z różnych dyscyplin i oddalone historycznie, mogą stać się również ważnymi inspiracjami dla animatorów kultury.

GG: Takie działania, o których mówimy, są bardzo trudne, bo to są działania w warunkach, w których nie można niczego zaplanować, bo ten, kto przychodzi z zewnątrz, nie od razu wie, co jest ważne dla tych ludzi w życiu, ani co z tym zrobić, jak to wyrazić – to się dopiero wyłania. To jest trudne, ale jeśli działalność animacyjna ma mieć głębszy sens niż tylko edukacja kulturalna czy też zachęcanie do twórczości amatorskiej, to trzeba taki cel sobie stawiać. Tylko pytanie, jak to wszystko zmieścić w porządku projektów, grantodawców, sprawozdań itd. Twoim zdaniem to się da zmieścić?

ZD: Z różnymi skutkami to jest na pewno możliwe, wiele osób to robi i powstają wartościowe projekty, które zdobywają finansowanie. Trzeba też zrozumieć dążenia grantodawców do standaryzacji procedur, rzetelnej sprawozdawczości itd. ze względu chociażby na odpowiedzialność finansową, którą ponoszą. Instytucje same w sobie nie są przecież jakimś wielkim złem, które można tylko kontestować, ale jednak jako instytucje publiczne powinny reagować na zmiany społeczne, a nie jedynie odgórnie projektować jakąś koncepcję kultury. Dlatego bardziej niepokojące wydaje się traktowanie porządku instytucjonalnego bezrefleksyjnie, poddawanie się wizji i narracjom tam proponowanym, nawet wtedy, gdy do końca nam nie odpowiadają. Nie można tracić czujności, trzeba sobie raczej wyrobić ciągły odruch zastanawiania się nad swoją praktyką, odruch krytyczny.

To są czasami pozornie mało znaczące kwestie, jak przejmowanie tzw. języka projektowego. Moim zdaniem język, którym się posługujemy, infekuje naszą praktykę, czyli zwrotnie wpływa na to, jak działamy. Okazuje się nagle, że używam na przykład pojęć ekonomicznych do opisu praktyk zupełnie innego rodzaju. Potem zaczynam mówić, niejako bezwiednie, tym samym językiem podczas spotkań z ludźmi, językiem, który nie przystaje do naszej wspólnej codzienności, wreszcie – zaczynam myśleć w ten sposób.

Związane jest to również z szerszym zagadnieniem autorefleksyjności animatora kultury, która z jednej strony dotyczy świadomego wyboru języka czy form relacji wobec różnych porządków instytucjonalnych, a z drugiej strony łączy się z ogólniejszym przekonaniem na temat tożsamości animatora, która jest dynamiczna, zmienna. Ona musi być ciągle kwestionowana, budowana na nowo. Według mnie, pewnie z powodu mojego socjologicznego wykształcenia, postawa wynikająca z tej tożsamości jest bardzo bliska postawie jakościowego badacza społecznego, który w terenie powinien ciągle zadawać sobie pytania, kim jest, z czym i po co przychodzi. Ta dynamika, to kwestionowanie własnej roli i języka wiąże się także z koniecznością samorozwoju, animator nieustannie szuka nowych inspiracji, rozszerza swoją perspektywę na inne dyscypliny, nie może ulec zbyt dobremu samopoczuciu.

GG: To, co mówisz o analogii z jakościowym badaczem społecznym, w równym stopniu odnosi się do antropologa. Jeszcze bym wyostrzył to, co mówisz o refleksyjności: zważywszy, że tego, z kim chcemy pracować, nie chcemy przykroić do naszych miar, chcemy dać mu możliwość artykulacji, zgodnie z jego własnymi źródłami i impulsami, może dobrze by było potraktować tę sytuację jako sytuację antropologiczną, w kategoriach swój – obcy. Może dobrze by było potraktować adresata działania animacyjnego jako innego, jeszcze zanim się będzie szukać tego, co wspólne, żeby zobaczyć w nim coś nieprzejrzystego, zobaczyć w nim inność, zobaczyć coś, czego ja w punkcie wyjścia nie rozumiem, nie podzielam, co wzbudza we mnie nawet niechęć, z czym się nie identyfikuję w pierwszym odruchu, po to, żeby droga znajdywania tego, co wspólne, nawet jeżeli będą to jedynie środki wyrazu, dokonała się przez przezwyciężenie tego, co jest różnicą, żeby nie była narzucona. To by pozwoliło nie redukować tego, co inne, do tego, z czym ja przychodzę.

Mursk w kolorze (Stowarzyszenie z Siedzibą w Warszawie)

To by pozwoliło strzec się, co też jest elementem autorefleksyjności, przed mniej lub bardziej ukrytą postawą kolonizatorską. Ja, biały człowiek, przychodzę tu z prawdziwą kulturą.

ZD: W tym roku byłam na trzytygodniowej rezydencji w Rennes, na blokowisku w dzielnicy Maurepas, która jest jednym z pierwszych przystanków emigrantów przybywających do Francji. Po raz pierwszy w życiu miałam tak dojmujące poczucie wyobcowania, było to głębokie przeżycie antropologiczne, nie do końca związane z kontekstem wielokulturowym, choć mieszkają tam przedstawiciele 48 narodowości, ale przede wszystkim z faktem, że nie znam języka francuskiego. Nie miałam więc sposobu, aby nawiązać choćby podstawowe relacje z mieszkańcami. Było to bardzo trudne doświadczenie, na które nie byłam przygotowana i które odczuwałam niemal fizycznie – byłam niema. Przywołuję je dlatego, że doprowadziło mnie do podobnego wniosku, jaki przed chwilą sformułowałeś. Doświadczenie różnicy stawiało mnie do pionu za każdym razem, gdy nadchodziła chwila samozadowolenia, pokusa łatwych rozwiązań itd., co nie oznacza wcale, że nie udało nam się dużo zrobić razem, mimo iż pozostaliśmy inni, świadomi swojej odrębności.

To, o czym mówimy, każe również przywołać inną ważną inspirację dla animacji kultury – bartery Teatru Odin. Barter polega właśnie na spotkaniu w różnicy. Eugenio Barba pokazuje, że jest możliwe spotkanie, które nie prowadzi do uwspólnienia wartości czy obyczajów. Opisując pierwsze bartery włoskie z lat 70., podkreśla, że oni, młodzi artyści ze Skandynawii, nie chcieli uczyć się tradycyjnych pieśni z południa Włoch, przede wszystkim chodziło o tworzenie warunków do manifestacji każdej z odrębnych kultur biorących udział w barterze.

GG: Przykład barteru wskazuje na jeszcze jeden aspekt tej relacji swój – obcy, inny aspekt tej refleksyjności: zwrotność. Nie tylko jest tak, że ja się spotykam z jakąś innością, ale ja w oczach tych, z którymi się spotykam, też jestem inny, też jestem kimś, kto reprezentuje coś, co dla nich jest nieznane, nie w pełni być może zrozumiałe, trudne do zaakceptowania, obce. To jest to, o czym wspominałaś: sytuacja animacyjna, podobnie jak sytuacja badawcza, jest niesłychanie kształcąca, bo pozwala mnie samemu rozpoznać się w różnych aspektach mojego bycia w świecie, które na co dzień są dla mnie przezroczyste, które uważam za naturalne czy uniwersalne. I to jest też ważne.

ZD: Z tą zwrotnością związana jest wzajemność, o której usiłowałam powiedzieć, gdy mówiłam, że to, co jest dla mnie definiujące dla animacji kultury, to nie tylko metody partycypacyjne, ale to, że uczestnicy stają się współautorami, inicjatorami projektów. Nie chodzi więc o działanie jednokierunkowe, ale wzajemne. Jak postulują przedstawiciele zaangażowanych badań jakościowych, badanie dopełnia się dopiero wtedy, gdy wyjściowa relacja badawcza zostaje odwrócona i to badacz jest przepytywany, obserwowany, a także doświadcza niewygody z tym związanej.

GG: Odwołując się do terminu, którego kiedyś użyłem, wieloplemienność nie dotyczy tylko egzotyki, ale przenika nasze społeczeństwo, ona jest wszędzie, tylko że się nie rzuca w oczy, bo pod względem wielu zewnętrznych przejawów życia my się nie różnimy. Ale gdyby uczynić nieprzejrzystym to, co wydaje się przejrzyste, gdyby zobaczyć inność wokół nas i w nas, to prawdopodobnie właściwie we wszystkich działaniach animacyjnych spotykalibyśmy środowiska, z którymi można by dokonać wymiany różnych doświadczeń, sposobów życia, myślenia o świecie – barteru.

Potrzeba, ale też trudność osiągania takich sytuacji wydobywających różnice wynika stąd, że działania animacyjne, podobnie jak badania antropologiczne, zawsze mają w sobie element ryzyka. Wtedy, kiedy są poważnie traktowane – nie wtedy, kiedy się przychodzi z jakimś gotowcem – pojawia się sytuacja ryzyka, niepewności, obawy, że się chybi celu, że się uderzy nie w tę strunę, co trzeba. W takiej sytuacji, w sytuacji pewnego poczucia zagrożenia, kiedy się łapie elementy swojskości czy bliskości, zapewniają one poczucie bezpieczeństwa. Jest więc pokusa, aby na takiej powierzchownej bliskości za dużo budować.

ZD: Ta bliskość i swojskość to znowu cechy łączące animacje w liczbie mnogiej, którym często przyświeca nadrzędne dążenie do tego, żeby było miło. Niepokoi mnie, gdy projekt animacyjny nie wykracza poza miłe spędzanie czasu. Jeśli mówimy o animacji kultury jako idei, to chodzi o coś więcej, o zaangażowanie społeczne, o wprowadzanie zmian. One mogą być efemeryczne lub permanentne, mentalne, emocjonalne czy fizyczne, ale nie mogą być zdeterminowane przez imperatyw przyjemności. Jednocześnie sytuacja otwarta, o której mówiłeś, reagowanie na to, co się wydarzy, w tym na problemy czy konflikty, jest rzeczywiście bardzo trudne i tego nie da się wyuczyć, przyswajając kilka sprawdzonych metod i technik. […]

GG: Mam jeszcze jedną kwestię, którą chciałbym poruszyć: jak w kontekście tego wszystkiego, o czym mówiliśmy – etosu, refleksyjności, otwarcia na to, co się zdarza, co się wyłania – kształcić animatorów? Kiedy inicjowaliśmy kształcenie animatorów w Instytucie Kultury Polskiej, naszą podstawową ideą było to, żeby zapoznawać studentów z mistrzami, żeby stwarzać okazje, poprzez warsztaty czy staże, żeby ci, których ciągnie do animacji, mogli nie tylko obserwować, ale także uczestniczyć w praktyce kogoś, o kim wiadomo, że jego działalność jest wartościowa, twórcza, skuteczna. Mieliśmy przekonanie, że to jest najważniejsze, że jeżeli ktoś będzie miał za sobą takie doświadczenie, to pozwoli mu to siebie zdefiniować i będzie mógł w odniesieniu do swoich własnych dyspozycji, do środowiska, w którym chce pracować, przez jakąś analogię, też przez kontrast, wypracować swoją własną wizję tego, co by chciał zrobić, a środki, metody to już będzie znajdował sam, stosownie do tego, co mu będzie potrzebne. Jak ty na to patrzysz?

ZD: To jest bardzo trudne pytanie, po pierwsze z powodu tego, co już tutaj sobie powiedzieliśmy, że rozumiem animację kultury jako pewnego rodzaju zaangażowanie obywatelskie, związane z określonym światopoglądem, którego trudno uczyć i zawsze pozostają wątpliwości, czy ma się do tego prawo. Drugi powód jest taki, że niektórzy mają szczególne predyspozycje do bycia animatorami, a inni, choćby nie wiem jak dobrze wykształceni, nigdy animatorami nie będą. Mając świadomość tych trudności, opieramy program kształcenia animatorów na wspólnej refleksji o kulturze, co jest możliwe dzięki usytuowaniu specjalizacji animacja kultury w Instytucie Kultury Polskiej. To połączenie z perspektywą antropologiczną wydaje mi się tu niezbywalne. Inny ważny wątek łączy się z tym, co powiedziałeś przed chwilą: według mnie dostarczenie jakichś konkretnych technik nie jest kluczowe i trudno mi mówić o kształceniu animatorów jedynie w języku kompetencyjnym, bo nie mam listy kompetencji, które każdy nasz student zdobędzie.

Myślimy o programie specjalizacji raczej jako o serii spotkań, które pozwolą na zdobycie różnych doświadczeń. Pierwszy typ obejmuje spotkania z ciekawymi praktykami. Nie użyłabym tu jednak słowa „mistrz”, może dlatego, że jestem na takim etapie życia, że mam problem z niektórymi swoimi mistrzami, ale także dlatego, że chodzi o inny typ relacji niż mistrz – uczeń. Są to spotkania we wspólnym działaniu, bezpośredniej współpracy, które stanowią często okazję do poznania pewnych technik czy mediów, ale nigdy nie prowadzą do ich pełnego opanowania. Zainteresowani mogą rozwijać te umiejętności na własną rękę. To jest rodzaj zadania postawionego przed każdym studentem – to on sam musi wytyczyć swoją dalszą ścieżkę. Drugi typ doświadczenia, jaki chcemy dać naszym studentom, to praca w terenie, poza bezpiecznymi murami uniwersytetu, w ramach realnych projektów. Dla wielu naszych studentów jest to pierwsza okazja do nawiązania relacji z nieznanymi sobie i często odmiennymi ludźmi – przechodniami, członkami różnych społeczności. Chodzi więc znowu o doświadczenie spotkania i współpracy z ludźmi, równie ważne jak to z praktykami animacji kultury.

GG: Wychodzi na to, że kształcenie animatora składa się z dwóch linii. Pierwsza to tworzenie okazji, żeby na własną rękę kształtował swoją tożsamość jako animatora, a druga – żeby się sprawdził, czy się w ogóle do tego nadaje.

ZD: Ta samodzielność animatora jest bardzo ważna. Na koniec powiem coś skrajnego – jestem przekonana, że dla osoby, która ma predyspozycje, jest refleksyjna i empatyczna, najważniejszą szkołą animacji kultury są spotkania z niezwykłymi ludźmi, nie tylko mistrzami, ale po prostu z różnymi ludźmi.

Grzegorz Godlewski – dr hab. prof. UW, kierownik Zakładu Antropologii Słowa w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie przez wiele lat kierował specjalizacją animacja kultury na studiach kulturoznawczych. Współautor tomu Animacja kultury. Doświadczenie i przyszłość (2002) oraz podręczników Antropologia kultury (2005) i Antropologia słowa (2003); ostatnio opublikował książkę Słowo – pismo – sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne (2009). Od 2011 r. jest członkiem i sekretarzem naukowym Komitetu Nauk o Kulturze PAN.

Zofia Dworakowska – antropolożka kultury i teatrolożka. W Instytucie Kultury Polskiej UW prowadzi praktyczną specjalizację animacja kultury oraz studia podyplomowe dla nauczycieli wiedzy o kulturze i animatorów kultury. Realizuje własne projekty animacyjne i badawcze, dotyczące m.in. przestrzeni miasta, społeczności lokalnych, kultury tradycyjnej.

Table of Contents

Animacja dla kultury

Kultura to ludzie

Kim jesteśmy?

Najczęściej zadawane pytania

Animacja kultury jako idea