Alina Nowak-Romanowicz

KLASYCYZM
1750-1830

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ
pod redakcją Stefana Sutkowskiego
Tom 4
Fragment

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją
Stefana Sutkowskiego

I Średniowiecze

II Renesans (wyd. w 1994 r.)

III Barok – część 1

III Barok – część 2

IV Klasycyzm (wyd. w 1995 r.)

V Romantyzm – część 1

V Romantyzm – część 2

VI Między Romantyzmem a Współczesnością

VII Współczesność – część 1

VII Współczesność – część 2

VIII Chopin

IX Lutosławski – życie i muzyka (wyd. w 1994 r.)

IX Lutosławski – przewodnik po muzyce

X Fortepian polski (wyd. w 1995 r.)

Sutkowski Edition Warsaw

00-414 Warszawa, ul. Orłowicza 8 m. 36

OD WYDAWCY

Pragnę tym wstępem dać odpowiedź, zapewne niepełną, na pytanie dlaczego podjąłem trud wydania HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku polskim i angielskim.

Po pierwsze – dlaczego historię muzyki? Były przecież i są w naszym kraju dziedziny – w tym będące w kręgu szeroko pojętej sztuki, czy szerszej kultury, które mają wybitnych przedstawicieli w swej historii...

Otóż. muzyka – a właściwie historia muzyki w Polsce — to temat interesujący, bogaty, a w niektórych okresach wręcz fascynujący. Jest to też dziedzina, której poświęciłem bardzo znaczną część swego życia, więc warto zakończyć te prace jakimś trwałym akcentem. To jakby wyznanie osobiste, ale to byłoby za mało, aby podejmować tak wielki wysiłek. Celem wydawnictwa jest ukazanie prawdy o muzyce w naszym kraju od wieku co najmniej trzynastego do czasów zupełnie współczesnych. Ukazanie tego wszystkiego, co jest nam znane – w języku najbardziej dostępnym na świecie. A więc wypełnienie luki, która bardzo ciąży i to negatywnie na znajomości naszych osiągnięć muzycznych w świadomości obcokrajowców w każdej części kuli ziemskiej. Jest to miłym aczkolwiek niełatwym obowiązkiem i nie ma co ukrywać – przyjemnością.

Atutem muzyki polskiej w światowej jej prezentacji – a takim przedsięwzięciem jest również edycja historii pewnego okresu lub wielu okresów – jest zaistnienie w percepcji światowej wielkiej twórczości Fryderyka Chopina. Twórczości, której znaczna część powstała poza krajem urodzenia, ale której polskości nie da się podważyć.

Dla mnie nie ulega wątpliwości, że największa liczba ludzi na świecie kojarzy sobie Polskę z Fryderykiem Chopinem. Dotyczy to nie tylko ludzi muzyki, sztuki czy w ogóle bardzo wykształconych – dotyczy to znacznie większej części obywateli każdego państwa. Ten jeden przykład mógłby wystarczyć jako powód do możliwie pełnego zaprezentowania kultury muzycznej kraju Fryderyka Chopina.

Ze znajomością historii Polski i Polaków, jej osiągnięć i potknięć w dziedzinie polityki, gospodarki czy sztuki jest w świecie bardzo, ale to bardzo źle.

Nawet o naszej historii współczesnej ludzie na Zachodzie i Wschodzie wiedzą bardzo niewiele, a co tu mówić o historii muzyki polskiej. O historii muzyki polskiej w okresie siedmiu wieków z jej wzlotami i upadkami, ze wspaniałym barokiem – gdy kapela króla w Warszawie była chyba najwspanialszą w Europie, gdy Warszawa po Florencji, Rzymie, Mantui, Neapolu i sporadycznie Bolonii była szóstym w Europie, a więc i w świecie, ośrodkiem kultywującym włoską operę wczesnobarokową. Takich przykładów – może nie tak spektakularnych – można przytoczyć znacznie więcej.

A więc należy przedstawić na jakim tle ukazała się postać Fryderyka Chopina, w jakiej uczelni uzyskał wykształcenie, a również jak utalentowanych miał kolegów – chociażby Ignacego Dobrzyńskiego. Wówczas i wielkie tak zasłużone sukcesy naszych współczesnych twórców muzycznych będą „tylko” kontynuacją, a nie czymś zaskakującym. Mając to wszystko na celu, a więc: ukazanie twórczości polskiej i twórczości wykonywanej w Polsce, ukazanie myśli teoretycznej i szkolnictwa, prezentację wykonawców, a więc solistów i zespołów, wreszcie przytoczone w wydanych tomach materialne dowody kultywowania muzyki jak – instrumenty muzyczne, sale koncertowe czy operowe – to wszystko będzie przedmiotem realizowanym przez wydawnictwo.

Autorami poszczególnych tomów są polscy muzykolodzy specjalizujący się od lat w tych zagadnieniach, a tłumaczami osoby, których językiem ojczystym jest angielski. Podstawowym kanonem będzie okres historyczny, a więc:

Średniowiecze

Renesans

Barok – podzielony na dwa tomy

Klasycyzm

Wczesny Romantyzm

Późny Romantyzm

okres między Romantyzmem a Współczesnością

oraz Współczesność również, podzielona na dwa tomy.

Bardzo ważnym działem będzie prezentacja wybranych tematów często obejmujących całe stulecia, będą to:

Organy polskie

Prospekty w polskich organach historycznych

Fortepian polski

Traktaty muzyczne i nauczanie

Polskie instrumenty smyczkowe

Teatr muzyczny w Polsce

Polska muzyka ludowa

oraz dwie monografie – Fryderyka Chopina i Witolda Lutosławskiego.

Dla kogo jest przeznaczony ten cykl wydawniczy?

Sądzę, że zaspokoi zapotrzebowanie, jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części ośrodków naukowych, jak: uniwersytety, szkoły muzyczne, biblioteki, lecz również jest przeznaczony dla wszystkich, którzy nie będąc ścisłymi profesjonalistami w dziedzinie muzykologii i muzyki, będą chcieli się dowiedzieć czegoś szczegółowego o naszej twórczości i życiu muzycznym.

Brak takiego wydawnictwa dawał się w przeszłości i, tym bardziej, dziś daje się odczuć w kontaktach naszej kultury muzycznej ze światem i świata artystycznego z Polską i Polakami. Niech ten pierwszy krok będzie przyczynkiem do przełamania tej sytuacji.

Jednak bez względu na to, jak liczne są argumenty przemawiające za rozpowszechnianiem w świecie HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku angielskim, trudno sobie wyobrazić, aby wydanie to nie miało być dostępne dla polskiego czytelnika, w jego ojczystym języku. Ten postulat niejako wynika z faktu, że – jak już wspomniałem – autorami poszczególnych części cyklu są polscy muzykolodzy, a więc – zanim powstanie angielska wersja językowa któregokolwiek tomu, może on już ukazać się na rynku w wersji „oryginalnej”.

Klasycyzm polski Aliny Nowak-Romanowicz powstawał w okresie wielu lat, został zakończony i oddany do druku w roku 1989.

Autorka nie doczekała wydania tej książki – bodajże najważniejszej w jej dorobku naukowym.

Otrzymując maszynopis z rąk spadkobiercy musiałem podjąć decyzję – niezmiernie ważną dla wydawcy – jak traktować tę pracę zasłużonego dla nauki polskiej muzykologa: czy przekazać ją czytelnikowi w postaci oryginalnej maszynopisu (tak jak ją pozostawiła autorka), poprawiając tylko oczywiste usterki, czy też ingerować w treść dzieła nieżyjącej autorki.

Wybrałem to pierwsze. Tekst ten nie zawiera pewnych nowo odkrytych faktów, niektóre zdarzenia można dziś interpretować inaczej. Niemniej książka pani Aliny Nowak-Romanowicz jest kompendium wiedzy o polskim klasycyzmie w muzyce i jest jednocześnie pracą bardzo mądrą i wyważoną.

Wydaję więc ten bardzo wartościowy tom „Historii Muzyki Polskiej” mniemając, że nie tylko spełniam testament autorki, ale również wypełniam kolejną lukę w historii naszej muzyki.

Redaktor cyklu

Stefan Sutkowski

ALINA NOWAK-ROMANOWICZ
14 I 1907 – 19 I 1994

Alina Nowak-Romanowicz, muzykolog, pracownik naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego, związana z tą uczelnią przez przeszło pół wieku. Była jednym z najznakomitszych znawców muzyki polskiej okresu klasycyzmu i wczesnego romantyzmu. W kręgu jej zainteresowań była również muzyka ludowa, muzyka w dramatach staropolskich oraz twórczość Fryderyka Chopina.

Alina Nowak-Romanowicz urodziła się 14 stycznia 1907 roku w Warszawie. Jej Ojciec, Leon Nowak, prowadził przez wiele lat aktywną działalność kulturalną w Dąbrowie Górniczej, gdzie założył Oddział Uniwersytetu Warszawskiego dla Wszystkich z biblioteką i czytelnią. Organizował także koncerty i bardzo aktywnie działał w Towarzystwie Muzycznym „Lutnia”. Przez wiele lat kierował drukarnią swojego teścia w Dąbrowie Górniczej, a potem w Warszawie. Był zapalonym muzykiem amatorem. Grywał w kwartecie smyczkowym m.in. ze Stanisławem Barcewiczem.

Alina Nowak-Romanowicz już podczas nauki w Gimnazjum Leonii Rudzkiej w Warszawie (matura w 1925 roku) uczęszcza do klasy fortepianu w Wyższej Szkole Muzycznej im. Fryderyka Chopina (1921-1926), po czym podejmuje studia w Konserwatorium Warszawskim. Oprócz fortepianu u Józefa Turczyńskiego studiuje tam teorię muzyki u Piotra Rytla i Kazimierza Sikorskiego. Dyplom z teorii uzyskuje w 1932 roku. Już wcześniej rozpoczyna studia muzykologiczne u Zdzisława Jachimeckiego na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie (1931–1935). Stopień magistra otrzymuje w 1936 roku na podstawie pracy Sonaty Józefa Elsnera (opublikowana w „Rozprawach i notatkach muzykologicznych” wydawanych przez Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1936).

Po ukończeniu studiów muzykologicznych Alina Nowak-Romanowicz wyjeżdża do męża do Dąbrowy Górniczej. W latach 1938–1939 pracuje tam jako kierownik i wykładowca Państwowej Szkoły Muzycznej. Czas okupacji spędza w Będzinie i Warszawie (od 1941 roku). Utrzymuje się z prywatnych lekcji gry na fortepianie. Zajmuje się kolportażem podziemnej prasy. Po wyzwoleniu i powrocie męża z oflagu oboje wracają na Śląsk i osiadają w Bytomiu. Od 1947 roku Alina Nowak-Romanowicz prowadzi wykłady z teorii muzyki w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach – do 1952 roku, a potem w latach 1957-1959. Równocześnie uczy teorii w Państwowej Średniej Szkole Muzycznej im. M. Karłowicza w Katowicach.

Pod koniec lat czterdziestych Alina Nowak-Romanowicz powraca do pracy naukowej. W 1948 działa w Komisji Muzykologicznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Od 1952 roku rozpoczyna stałą współpracę z Polskim Wydawnictwem Muzycznym w Krakowie, z Instytutem Sztuki oraz redakcją Polskiego Słownika Biograficznego PAN. Nawiązuje także współpracę z Instytutem Badań Literackich. Działa również w Komisji dla Dokumentacji warszawskiego okresu życia i twórczości Fryderyka Chopina przy TiFC.

Wznawia przerwane przez wojnę badania nad życiem i twórczością Józefa Elsnera. Pracę naukową łączy z pracą redaktorską w Polskim Wydawnictwie Muzycznym (1956-1961). Od 1960 roku jest wykładowcą w Katedrze Historii i Teorii Muzyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ukoronowaniem wieloletnich badań nad twórczością Józefa Elsnera staje się jej praca doktorska (obrona w 1961 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim), opublikowana przez PWM w 1957, zawierająca nie tylko monografię życia i twórczości kompozytora, ale także bogaty dodatek nutowy. Mimo przejścia na emeryturę w 1973 roku prowadzi jeszcze przez 5 lat (do 1978) seminarium magisterskie, które zaowocowało ośmioma obronionymi pracami z historii muzyki polskiej i polskiego życia muzycznego przełomu XVIII i XIX wieku.

Alina Nowak-Romanowicz nie była naukowcem-samotnikiem. Wyniki swych badań czy posiadane prywatnie materiały nutowe i archiwalne chętnie udostępniała innym badaczom. Przez wiele lat korzystał z nich zamieszkały w czeskim Cieszynie Karol Hławiczka. Zachowała się bardzo bogata korespondencja między Karolem Hławiczką a Aliną Nowak-Romanowicz, w której m.in. wzajemnie informują się o różnych znaleziskach muzykologicznych. Karol Hławiczka miał przyjaciół i wychowanków w różnych bibliotekach na Węgrzech, dawnej Czechosłowacji, jak również i w Wiedniu. Alina Nowak-Romanowicz wielokrotnie korzystała z tych kontaktów, korespondując z bibliotekarzami czy muzykologami bądź odwiedzając wskazywane przez K. Hławiczkę biblioteki podczas licznych podróży naukowych. W rewanżu udostępniała mu różne wydawnictwa wypożyczane z Biblioteki Jagiellońskiej czy z PWM, do których K. Hławiczka dostępu nie miał.

Zainteresowania Aliny Nowak-Romanowicz nie kończyły się na historii muzyki okresu oświecenia i wczesnego romantyzmu, interesowała ją literatura i sztuka jako najszerszy kontekst do jej badań muzykologicznych. Podstawę dały jej studia z historii sztuki odbyte w latach 1929–1931 na Uniwersytecie Warszawskim.

W latach sześćdziesiątych Alina Nowak-Romanowicz prowadziła na muzykologii wykłady z historii muzyki od średniowiecza po romantyzm, a także z estetyki muzycznej. Zainteresowania teatrem i twórczością operową rozwijała m.in. działając w Instytucie Badań Literackich w zespole badaczy dramatu staropolskiego, a później (od 1974 roku) biorąc udział w zebraniach naukowych w Pracowni Historii Literatury Oświecenia IBL poświęconych polskiej operze oświeceniowej.

Tematem jej pracy habilitacyjnej miały być kierunki rozwojowe polskiej muzyki fortepianowej w latach 1750–1830. Niestety, praca ta nigdy nie została ukończona. Jej fragmenty znalazły się m.in. w Muzyce polskiej Oświecenia i wczesnego Romantyzmu.

Obok działalności naukowej i dydaktycznej Alina Nowak-Romanowicz zajmowała się edytorstwem. Zapoczątkowała w PWM serię Opery polskie. W serii tej pod jej redakcją zdążyły się ukazać 2 opery: Zamek na Czorsztynie Karola Kurpińskiego i Nędza uszczęśliwiona Macieja Kamieńskiego. Agatka Jana Dawida Hollanda nadal czeka na druk.

Bardzo długo dr Alina Nowak-Romanowiczowa była niezwykle czynna zawodowo. Mimo podeszłego wieku brała udział w sesjach i kongresach muzykologicznych, prowadziła badania. Załamanie nastąpiło po krótkiej, ciężkiej chorobie męża i jego śmierci w 1991 roku, po przeszło sześćdziesięciu latach małżeństwa.

Odznaczała się wielką pogodą ducha, optymizmem, tryskała humorem. Potrafiła rozładować każdą przykrą sytuację.

Najwspanialsze były pobyty w domu państwa Romanowiczów, domu pełnym muzyki, fascynacji literaturą i sztuką. Ogromnym przeżyciem estetycznym była wspólnie oglądana w Katowicach wystawa Polaków portret własny, a także wydarzenia muzyczne jak konkursy chopinowskie czy skrzypcowe im. H. Wieniawskiego. Cudowne były również dyskusje nad lekturą książek, ciekawych artykułów w prasie czy rozmowy o wydarzeniach politycznych. Mąż dr Aliny Nowak-Romanowiczowej, Edward Romanowicz, mimo wykształcenia technicznego (inżynier górnik z dyplomem Akademii Górniczo-Hutniczej) był muzykiem amatorem o rozległych zainteresowaniach humanistycznych. Poznali się podczas jednego z muzycznych wieczorów w domu rodzinnym Aliny, gdzie Edward pojawił się, by zastąpić nieobecnego skrzypka z kwartetu smyczkowego.

Wspólną pasją państwa Romanowiczów były podróże. Zwiedzili całą niemal Europę. We Francji i Anglii bywali wielokrotnie, by odwiedzić rodzinę. Największym przeżyciem była dla nich wyprawa do Egiptu, którą często wspominali, pokazując fotografie i marszrutę wyrysowaną bardzo starannie przez pana Edwarda.

Dr Alina Nowak-Romanowiczowa była niezwykle opiekuńcza dla swych studentów. Nie miała własnych dzieci i studenci rekompensowali jej ten brak. Na jej seminarium nie wypadało pokazywać się nie przygotowanym. Miała prawo bardzo wiele wymagać, gdyż sobie stawiała jeszcze większe wymagania. Była człowiekiem wielkiej wiedzy i pracowitości. Ujmowała błyskotliwością, inteligencją i ogromnym poczuciem humoru. Wielka życzliwość, urok osobisty, promienny uśmiech oraz niezłomna siła charakteru zjednywały jej sympatię i przywiązanie zarówno kolegów, jak i studentów.

Dziełem jej życia i ukoronowaniem badań naukowych stała się praca Polski klasycyzm muzyczny 1750–1830, która dziś trafia do rąk czytelnika. Niestety, autorka nie doczekała tej chwili.

Jolanta Bilińska

Ważniejsze prace dr Aliny Nowak-Romanowicz:

1. Monografie i opracowania syntetyczne

Sonaty Józefa Elsnera, Kraków 1936

Józef Elsner. Monografia, Kraków 1957

Józef Elsner. Zarys życia i twórczości, Katowice 1958

Muzyka polska w okresie klasycyzmu, w: Historia muzyki powszechnej, pod red. Józefa M. Chomińskiego, Zofii Lissy, Stefanii Łobaczewskiej, t. 2, Kraków 1965

The Age of Enlightenment, w: Polish Music, pod red. Stefana Jarocińskiego, Warszawa 1965

Katalog tematyczny mazurków fortepianowych z lat 1750–1830 – zamówienie IS PAN (praca nie ukazała się drukiem)

Muzyka polska Oświecenia i wczesnego Romantyzmu, w: Z dziejów polskiej kultury muzycznej, t. 2, Kraków 1966, s. 9–152

Oświecenie – Preromantyzm, w: Muzyka Polska. Informator, pod red. Stefana Śledzińskiego, Kraków 1967 PWN, s. 77–95

2. Artykuły naukowe i popularno-naukowe

Twórczość Chopina, Poradnik Muzyczny, Łódź 1949 nr 4–11

Przynależność J. K. Elsnera do kultury polskiej, Muzyka 1954 nr 1–2, s. 31–38 oraz uzupełnienie: Muzyka 1954 nr 5–6 s. 112

Elsner i Chopin, w: Kalendarz Śląski 1955, Kraków 1955

Paralelizm tematyczny w twórczości Elsnera i Chopina, w: Studia muzykologiczne, pod red. Józefa M. Chomińskiego, t. 4, Warszawa 1955, s. 141–151

O niektórych polonikach w bibliotekach NRD, Ruch Muzyczny 1959 nr 8, s. 24–25

Ideologia Józefa Elsnera a Chopin, w: The Book of the 1st International Musicological Congress, Warszawa 1963, s. 9–22

Znaczenie historyczne fortepianowej „Dumy” Macieja Kamieńskiego, Z dziejów muzyki polskiej, t. 9, Bydgoszcz 1965

Aktualne badania nad muzyką w dramatach staropolskich, Muzyka 1966 nr 2, s. 106–110

Musik in den Theaterformen des ehemaligen Polens, Musica antiqua. Acta scientifica, t. 1, Bydgoszcz 1966, Warszawa 1966, s. 310–333

Niektóre problemy opery polskiej między Oświeceniem a Romantyzmem, Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, pod red. Zofii Lissy, Kraków 1967, s. 328–336

O uzbeckiej muzyce ludowej, Muzyka 1972, s. 100–108

Józef Elsner a Chopin, w: Chopin na Śląsku, Katowice 1973

Zagadnienia unaradawiania polskiej muzyki religijnej u kompozytorów I połowy XIX wieku, w: Stan badań nad muzyką religijną w kulturze polskiej, pod red. Jerzego Pikulika, Warszawa 1973

Do biografii Macieja Kamieńskiego, Muzyka 1974 nr 1, s. 75–77

Józef Elsner – życie i dzieło, wstęp do katalogu wystawy, TiFC Warszawa 1974

Związki z Wiedniem kompozytorów polskich drugiej połowy XVIII i pierwszej połowy XIX wieku. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Polonistyczne z. 2, Kraków 1976

Wkład Józefa Elsnera do polskiej kultury muzycznej, w: Tradycje śląskiej kultury muzycznej. J. Elsner a polska kultura muzyczna XIX wieku. Prace Archiwum Śląskiej Kultury Muzycznej nr 4, Katowice–Grodków 1977, s. 27–32

Elsner w Teatrze Narodowym, w: Tradycje śląskiej kultury muzycznej J. Elsner a polska kultura muzyczna XIX wieku. Prace Archiwum Śląskiej Kultury Muzycznej nr 4, Katowice–Grodków 1977, s. 66–70

Polskie fantazje fortepianowe doby przedchopinowskiej, Studia musicologica. Aeslhetica. Theoretica. Historica, pod red. Zespołu, Kraków 1979, s. 349–358

Muzyka fortepianowa Franciszka Lessla, Prace Specjalne 21 PWSM Gdańsk 1980

Nauka teorii muzyki w podręcznikach doby klasycyzmu polskiego (1750–1830), Muzyka 1980 nr 3, s. 53–65

Utwór na śmierć księcia Józefa Poniatowskiego, Muzyka 1982 nr 3–4, s. 99–109

Przyczynek do dziejów pieśni „Boże coś Polskę”, Ruch Muzyczny 1983 nr 7 s. 24–25

Zélis et Valcour Michała Kleofasa Ogińskiego, w: Muzykologia krakowska 1911–1986, red. Elżbieta Dziębowska, Kraków 1987

Jüdische Gestalten auf der polnischen Theaterbühne an der Wende des 18. zu 19. Jahrhundert, Musica Antiqua, Acta scientifica, Bydgoszcz 1988

Twórczość komediowa Michała Kazimierza Ogińskiego i Katarzyny II, Muzyka 1990 nr 2, s. 110–113

3. Referaty

Głos muzykologa, referat na konferencji „Główne problemy teatru staropolskiego” zorganizowanej przez Dział Literatury Staropolskiej IBL PAN, Wrocław 1966

Życie muzyczne Warszawy pierwszej połowy XIX wieku, Wschowa 1968

Elementy folkloru krakowskiego w operach Oświecenia, konferencja muzykologiczna zorganizowana przez Katedrę Historii i Teorii Muzyki UJ, Kraków 16–17 listopada 1971

Rola muzyki w dramatach szkolnych na ziemiach Pomorza, referat na VI Ogólnopolskiej Konferencji Muzykologicznej ZKP, Gdańsk 1972

Chopin na Śląsku – sesja w katowickiej PWSM, 27 lutego 1973

4. Prace edytorskie

a) nuty

Bohdanowicz Bazyli – Symfonia (wstęp krytyczny), Kraków 1967

Dobrzyński Ignacy Feliks – Andante e rondo alla polacca per flauto e pianoforte, wstęp i komentarz, Kraków 1974 (wyd. III)

Dobrzyński Ignacy Feliks – Duo pour clarinette et piano, wstęp i komentarz, Kraków 1972 (wyd. 2; wyd. 1 pt. Koncert na klarnet i fortepian)

Dobrzyński Ignacy Feliks – Kwartet smyczkowy e-moll op. 7, wstęp i komentarz, Kraków 1957

Elsner Józef – II Sonata D-dur na fortepian, wstęp, przygotowanie do druku i opracowanie, Kraków 1964

Elsner Józef – Symfonia C op. 11, wstęp, komentarz rewizyjny i przygotowanie do druku, Kraków 1986

Holland Jan Dawid – Agatka czyli Przyjazd pana. Opera w 3 aktach. Libretto Maciej Radziwiłł, w serii „Opery polskie” t. III. Wstęp, komentarz i opracowanie (materiały w PWM w Krakowie)

Kamieński Maciej – Nędza uszczęśliwiona. Opera w 2 aktach. Libretto Wojciecha Bogusławskiego wg Franciszka Bohomolca, w serii „Opery polskie” tom II. Wstęp i opracowanie aktu I, Kraków 1978

Kurpiński Karol – Zamek na Czorsztynie czyli Bojomir i Wanda. Opera w 2 aktach. Libretto Józefa Wawrzyńca Krasińskiego, w serii „Opery polskie” t. 1. Wstęp, Kraków 1968

Lessel Franciszek – Kantata do św. Cecylii, nota historyczna, Kraków 1987

Nowakowski Józef – Concertino na puzon i fortepian, wstęp i komentarz, Kraków 1974

Muzyka staropolska, red. Hieronim Feicht, Kraków 1966; opracowanie utworów fortepianowych:

Bohdanowicz Bazyli – Mazurek D, Mazurek C

Kamieński Maciej – Duma na kształt ronda

Żywny Adalbert – Polonez C

b) książki

Poglądy estetyczno-muzyczne Józefa Elsnera, w: Poglądy na muzykę kompozytorów polskich doby przedchopinowskiej, Kraków 1960 s. 51–99

Józef Elsner, Sumariusz moich utworów muzycznych z objaśnieniami o czynnościach i działaniach moich jako artysty muzycznego. Wstęp i opracowanie, Kraków 1957

5. Recenzje, sprawozdania, komunikaty, hasła do encyklopedii i leksykonów polskich i zagranicznych: MGG, Grove, encyklopedie PWN i PWM, PSB.

WSTĘP

Przedmiotem niniejszej pracy jest polska twórczość muzyczna okresu 1750–1830. W historiografii muzycznej stosowano dla tego okresu nazwy „oświecenie” i „wczesny romantyzm”[1], bądź „oświecenie” dla lat 1764–1794 i „sentymentalizm” dla lat 1794–1830[2], zarysowała się też tendencja nazywania całego okresu 1764–1830 dziejów naszej muzyki „polskim klasycyzmem”[3]. W kręgu nauk o literaturze przyjmuje się bardziej zróżnicowane nazwy: w pracach Instytutu Badań Literackich PAN[4] i Instytutu Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego[5] najczęściej nazwę „oświecenie”[6], w innych terminy „polski klasycyzm”[7], „klasycyzm, sentymentalizm, rokoko”[8], „polski klasycyzm oświeceniowy” i „klasycyzm postanisławowski”[9]. J. Topolski łączy w Dziejach Polski (1975) lata panowania Augusta III i Stanisława Augusta w jeden okres nazwany „Polska doby Oświecenia” (1733–1795). Rozumiejąc, że termin „Oświecenie” oznacza w zasadzie epokę, podczas gdy „klasycyzm” to nazwa prądu niosącego zespół określonych cech stylu, przyjmuję – mimo niewygasłych rozbieżności terminologicznych i czasowych – dla okresu 1750–1830 w muzyce nazwę „polski klasycyzm”. Wprawdzie na początku tego okresu twórczość muzyczna odzwierciedla jeszcze cechy stylistyczne muzyki europejskiej doby baroku, jednakże następuje już stopniowo odchodzenie od kanonów tej muzyki, takich jak polifonia i faktura oparta na basso continuo i przechodzenie do homofonii opartej na harmonice funkcyjnej. W wyniku ewolucji następuje rozwój formy od jednoustępowej do cyklicznej czteroustępowej, od układu z jednym tematem do układu trzyczęściowego z dwoma kontrastującymi tematami, od tematu o strukturze progresyjnego snucia jednorodnych wątków melodycznych do wyodrębnienia wątków o motywach zróżnicowanych na zasadzie przeciwstawności. W przezwyciężeniu pozostałości barokowych styl klasyczny wprowadza zmiany na rzecz zwięzłości struktur muzycznych, naturalności i prostoty języka muzycznego. Wszystko to zostało u nas przejęte przede wszystkim z klasyki wiedeńskiej. Na czoło utworów wysuwać się będą odtąd formy oparte na modelu formy sonatowej – formy dominującej w „szkole klasyków wiedeńskich”, w kształcie określonym przez tę szkołę. Przymiotnikiem „polski” podkreślamy akcent, jaki był w tym czasie kładziony na „narodowość” naszej sztuki, a więc i muzyki, przez włączanie do niej elementów rodzimego folkloru. Postulat „narodowości” wyrósł na podłożu naszej ówczesnej rzeczywistości kulturowej i politycznej, z założeń programu, który głosił tezę dydaktyczno-moralnej roli sztuki w duchu patriotycznym.

Wydzielenie okresu klasycznego jako pewnej całości w dziejach muzyki polskiej znajduje dodatkowe uzasadnienie w prawidłowości jego przebiegu jako zjawiska, które ma swój początek, apogeum i schyłek, a więc swoje wewnętrzne cezury, tj. podział na podokresy. Takie właśnie cechy obserwujemy w okresie 1750–1830. Podokresy te są następujące:

I – 1750–1794: formowanie się stylu klasycznego

II – 1794–1815: stabilizacja stylu klasycznego

III – 1815–1830: schyłek klasycyzmu, zwiastuny prądów romantycznych.

Przyjmując taki chronologiczny podział zdajemy sobie sprawę, że jest on z konieczności przybliżony, że charakterystyczne dla tego okresu, a tym bardziej dla podokresów, symptomy, ich pojawianie się i zanik nie dadzą się wyznaczyć punktowo. Wszak nie brakowało u nas pewnych przejawów stylu klasycznego przed 1750 rokiem, jak i po roku 1830, w związku z czym nie można trzymać się sztywno tych dat.

Termin „klasycyzm” zaczął funkcjonować w polskiej historiografii muzycznej pod koniec XIX wieku. Pierwszym, który poświęcił dłuższy ustęp systematyzacji zjawisk „klasyczności i romantyczności” w muzyce, był Kazimierz Łada[10]. Pisał on:

„Romantyczność i klasyczność, wyrażenia przyjęte u wszystkich znakomitych pisarzy i krytyków muzycznych, jako oznaczające dwie różne między sobą szkoły, zwane inaczej melodyjną i harmoniczną, albo inaczej jeszcze, samodzielną i prawidłową [...] Klasycznem w muzyce zowie się to, co jest zgodne z prawidłami przez długie doświadczenie i poprawianie, uznanemi za prawdziwe, jest to więc prawda muzyczna, której odstępować nie należy. Romantyczne zaś to, co przeciwko tym prawidłom grzeszy i nowe nieznane sobie tworzy [...] Kompozycje romantyczne, czyli inaczej zwane także idealne albo poetyczne, różnią się tem od kompozycji klasycznych, zwanych także ścisłymi, że w pierwszych kompozytor oddaje się zupełnie swojej imaginacji [...] w kompozycjach ścisłych muzyk traktuje rzecz według reguł oznaczonych”.

Po nim podjął ten temat Bolesław Wilczyński[11]:

„Czymże był klasycyzm i co w muzyce przyniósł nowy kierunek [romantyzm]? Dawne pojęcia estetyczne doprowadziły sztukę do doskonałości, o ile pozwalały mistrzom, za pomocą poszanowania formy i prawideł technicznych, wyrażać z wielką siłą i prawdą ogólne uczucia ludzkie”.

Wypowiedzi te świadczą o oczytaniu naszych historyków końca XIX wieku w ogólnoeuropejskiej literaturze muzycznej francuskiej i niemieckiej, w której wciąż na nowo podejmowano zagadnienie „klasyki” i „romantyki” jako pojęć typologicznych, mających znaczenie o tyle względne, że dopiero ich przeciwstawianie pozwoliło je bliżej określić. Wypowiedzi Łady i Wilczyńskiego były też odbiciem polskiej teorii literatury, w której termin „klasycyzm” był również nieodłącznym partnerem przeciwstawnego mu terminu „romantyzm” (Brodziński, Jan Śniadecki, Mickiewicz, Mochnacki)[12].

Znamienne jest, że Elsner i Kurpiński, którzy niewątpliwie śledzili „walkę klasyków z romantykami”, sami nie zabierali głosu w swych pismach teoretycznych na temat założeń programowych jednej lub drugiej strony, aczkolwiek można wywnioskować, że obaj ok. 1820 roku zaczęli się wyraźnie skłaniać ku poglądom romantyków[13]. W ich twórczości wyraziło się to rosnącym zainteresowaniem materiałem autentycznej muzyki ludowej w miejsce mechanicznego operowania ogładzonymi cytatami lub quasi-cytatami. Nie potrafili jednak jeszcze wykorzystywać tego materiału w sposób artystyczny, co stanie się dopiero udziałem romantyków. Klasycyzm jako doktryna kształtuje się w II połowie XVIII wieku zarówno we Francji, jak i w Niemczech, gdy barokowa bujność i kwiecistość stylu ustępuje na rzecz zwięzłości, ładu, jasności, naturalności i prostoty, na rzecz harmonijnego zespolenia w budowie dzieła wszystkich jego elementów według ustalonych norm i zasad. Przy tym dla naszej muzyki dominujące znaczenie miała tzw. „szkoła wiedeńska”, zwłaszcza dwaj pierwsi jej przedstawiciele, Haydn i Mozart. Wpływy Beethovena ujawnią się dopiero w końcowej fazie okresu, a nawet w utworach powstałych już po 1830 roku, jak np. w Symfonii c-moll op. 15 Ignacego Dobrzyńskiego (1834) czy w Oratorium Męka Pana naszego Jezusa Chrystusa Józefa Elsnera (1835–37). Trzeba jeszcze zauważyć, że w polskiej muzyce omawianego okresu nie brak było wpływów stylu galant (instrumentalna miniatura fortepianowa Kamieńskiego, Hollanda) i szkoły neapolitańskiej (muzyka religijna Elsnera), choć przejawiały się one w znacznej mierze pośrednio, poprzez szkołę klasyków wiedeńskich. Podobnie miała się rzecz z zanikającym, ale jeszcze zauważalnym oddziaływaniem stylu barokowego, który wciąż jeszcze penetrował również muzykę klasyków wiedeńskich (opera). Wszystko to spowodowało, że w twórczości danego kompozytora, a niekiedy w obrębie jednego utworu, z łatwością dopatrujemy się odbicia różnych prądów stylistycznych.

W rozważaniach nad muzyką polską omawianego okresu nie wolno pominąć zależności jej stylu od specyficznych czynników pozamuzycznych, przede wszystkim socjologicznych, jak również od ogólnych ideologii artystycznych wówczas panujących. Nie wolno zapominać, że w Polsce, jak rzadko gdzie, sztuka rozwijała się pod przemożnym wpływem wydarzeń polityczno-społecznych. Wymienić tu trzeba wyznaczenie odrębności stylistycznej naszej muzyki, jakim była „narodowość”. Jak już wspominaliśmy, źródłem inspiracji kompozytorów stała się muzyka ludowa, jej formuły motywiczno-interwałowe oraz metryczne i intonacyjne. „Narodowość” nie tylko stanowiła w niej kryterium oceny dzieła, czynnik decydujący o jego akceptacji przez społeczeństwo. Takie stanowisko znalazło odzwierciedlenie w sformułowaniach Kurpińskiego o operze narodowej: „My Polacy, osaczeni nawałem dzieł francuskich, włoskich i niemieckich, nie zgrzeszymy podobno, jeżeli się na nie w naszych tworach zapatrywać będziemy; korzystajmy z wszystkiego, lecz obok tych wzorów zachowajmy ciągle znamiona śpiewu narodowego, a z tego utworzy się oddzielny rodzaj, który będzie wyraźnie charakteryzował ducha naszej opery”[14].

Za datę otwierającą polski klasycyzm muzyczny przyjmujemy rok 1750 – rok pojawienia się pierwszej symfonii jako gatunku najbardziej reprezentatywnego dla stylu klasycznego w muzyce wszystkich krajów europejskich. Rok 1750 jest jednak w naszych rozważaniach datą podwójnie umowną. Po pierwsze dlatego, że nie wyznaczył jej zachowany zabytek muzyczny, lecz tylko nota o symfonii Jacka Szczurowskiego, figurująca w inwentarzu bursy jezuickiej przy kościele Wszystkich Świętych w Krakowie. Po drugie, nie znane nam są dokładnie daty powstałych prawdopodobnie w tym czasie, a może nieco wcześniej, innych symfonii.

Co się tyczy roku 1830, jako daty zamykającej okres klasycyzmu polskiego, ma on rozgraniczać klasycyzm i romantyzm w aspekcie różnic stylistycznych. Data ta jest jeszcze bardziej umowna od tej, która wyznacza początek klasycyzmu. Wprawdzie już w twórczości Elsnera i Kurpińskiego z lat 1815–20 znajdujemy zapowiedź przełomu stylistycznego, ale dopiero ich uczniowie (Dobrzyński, Krogulski, Nowakowski), mimo iż jeszcze po roku 1830 będą hołdować założeniom formalnym klasycyzmu, wkroczą na drogę przemian stylistycznych, która doprowadzi do romantyzmu. Droga ta będzie znaczona pogłębianiem środków wyrazu, szeroko zakreślanymi łukami melodii, wzbogacaniem pomysłów harmonicznych, kontrastowaniem faktury, wzbogacaniem efektów wirtuozowskich oraz bardziej oryginalnym opracowywaniem materiału folklorystycznego. Niemałą rolę w tych przemianach odegra młodzieńcza twórczość Chopina, zapoczątkowująca dominację stylu romantycznego, ugruntowaną jego koncertami fortepianowymi powstałymi w latach 1829 i 1830.

Opera polska okresu 1750–1830, odzwierciedlająca cały wachlarz wpływów różnych stylów (barok, galant, sentymentalizm, klasycyzm), z trudem zamyka się w tych ramach. Nominalnie otwiera nam ten okres utwór pt. Przejrzane nie mija, wystawiony na dworskiej scenie Nieświeża 14 VI 1749 r., w którym to utworze autorka tekstu, Franciszka Urszula Radziwiłłowa, wstawiła między II i III aktem pięć scen zatytułowanych Opera pasterska. Z tekstu tego utworu dowiadujemy się, że muzyka jego (nie zachowana) składała się z arii, duetów i chórów z towarzyszeniem orkiestry. Kompozytorem był prawdopodobnie działający w Nieświeżu w latach 1749–59 kapelmistrz Jerzy Antoni Bakanowicz. Granicę zamykającą okres klasycyzmu w naszej operze może stanowić najbliższa roku 1830 ostatnia opera Karola Kurpińskiego, Cecylia Piaseczyńska (do libretta Ludwika Adama Dmuszewskiego), wystawiona w Warszawie 31 V 1829 roku. Rok 1830 przekraczają opery tego samego rodzaju i stylu co Cecylia, jak: Józefa Brzowskiego Hrabia Weseliński do tekstu Dmuszewskiego, wystawiona w Warszawie 24 XI 1833, i opery Józefa Damsego, z których ostatnia nosi datę 1845 r. (Kwiat prawdy, napisana wspólnie z Józefem Stefanim, wystawiona w Warszawie 3 VIII 1845 r., nie zachowana).

Ważnym punktem odniesienia dla naszych rozważań jest recepcja muzyki klasyków wiedeńskich w Polsce w omawianym okresie. Znajomość twórczości symfonicznej Haydna datuje się od roku 1764 – tę datę nosi kopia jego II Symfonii (z ok. 1760), zachowana w klasztorze cystersów w Mogile pod Krakowem. Wczesne przekazy mówią o wystawieniu przez obcy zespół w Warszawie (1774) operetki Haydna Asmodeus oder der Krumme Teufel, organizowaniu przez miejscowych artystów i amatorów koncertów muzyki instrumentalnej (1781) i wykonaniu w 1801 roku oratorium Stworzenie świata.

Mozart budził zainteresowanie przede wszystkim swoimi operami, które wystawiano nierzadko wkrótce po premierach wiedeńskich. I tak Uprowadzenie z Seraju grano w Warszawie w języku niemieckim już 8 marca 1783, a więc w rok po prapremierze wiedeńskiej (29 V 1782), podobnie Flet czarodziejski, wystawiony po raz pierwszy w Wiedniu 30 IX 1791, grała we Lwowie trupa niemiecka (publiczność korzystała z drukowanego libretta w tłumaczeniu polskim pt. Flet czarnoksięski) już 21 września 1792 roku, zaś w Warszawie w roku 1793 aż siedmiokrotnie; Don Giovanni, wystawiony w Pradze w roku 1787, a w Wiedniu 1788, miał polską prapremierę w Warszawie (w języku włoskim) w 1789. Nie brakło też w programach koncertów warszawskich prezentacji innych dzieł Mozarta, np. 21 marca 1792 r. Józef Jawurek wykonał jeden z koncertów fortepianowych tego kompozytora, zaś 5 grudnia 1800 roku miał miejsce uroczysty koncert całkowicie poświęcony Mozartowi z okazji rocznicy jego śmierci.

Refleksem żywego zainteresowania klasykami wiedeńskimi była publicystyka polska: w roku 1801 ukazał się w „Nowym Pamiętniku Warszawskim” (t. III, s. 319–330) pierwszy, anonimowy artykuł o Mozarcie, pt. O życiu i dziełach Mozarta, sławnego kompozytora muzyki. O Haydnie mamy trzy artykuły: jeden (niepodpisany) w „Tygodniku Polskim i Zagranicznym” (1819, nr 34, s. 213) pt. Hajdn w Anglji oraz dwa napisane w roku 1820 przez Karola Kurpińskiego: Życie Józefa Haydna (tłumaczenie z francuskiego) i Młodość Haydna (nieukończony) – oba zamieszczone w „Tygodniku Muzycznym”. Wszystkie trzy publikacje utrzymane są w tonie anegdotycznym.

Beethovena symfonie wprowadził na estradę warszawskiej Resursy Muzycznej E.T.A. Hoffmann w latach 1805–06. Wykonywane one były zapewne pod dyrekcją Hoffmanna i Elsnera. Ale na stałe do repertuaru koncertów warszawskich wszedł Beethoven dopiero później, bo w latach 1830-tych, a pierwsza praca o Beethovenie w języku polskim ukazała się dopiero w 1875 roku. Było to tłumaczenie Henryka Bartscha pt. Fantastyczna charakterystyka poświęcona wszystkim miłośnikom muzyki i wielbicielom wielkiego męża, niemieckiej pracy Ernesta Ortleppa Beethoven, eine phantastische Charakteristik (1836).

Na uwagę zasługuje pełen entuzjazmu stosunek naszych kompozytorów do muzyki Bachów – Jana Sebastiana i Filipa Emanuela. Szczególną atencją darzył pierwszego Wincenty Lessel, o czym dowiadujemy się z jego listów do syna Franciszka, również i Elsner znał gruntownie muzykę Jana Sebastiana i jako pedagog uważał jego dzieła za doskonałe studium dla każdego kompozytora. Sonaty fortepianowe Filipa Emanuela były grane ok. 1780 r. w Warszawie.

Dokumentowanie twórczości muzycznej polskiego klasycyzmu – mimo iż jest ona najważniejszym elementem kultury muzycznej – nie wystarcza wszakże dla jego przedstawienia jako obrazu całościowego. Konieczne jest tu szersze spojrzenie, z uwzględnieniem różnorakich form życia muzycznego. W interesującym nas okresie rozwijało się ono w wyjątkowo złożonej sytuacji społeczno-politycznej, która determinowała u nas zjawiska kulturowe, równocześnie zaburzając ich ciągłość rozwojową.

Przypomnijmy, że pierwsze lata polskiego klasycyzmu to okres panowania ostatniego Sasa i Stanisława Augusta Poniatowskiego w granicach Polski przedrozbiorowej, późniejsze lata upływają pod znakiem obcej niewoli. Ośrodkami, w których uprawiano muzykę, były – obok miast, z Warszawą na czele – liczne dwory magnackie i szlacheckie, a także klasztory i kolegia.

Przemiany w układzie ówczesnych stosunków socjalnych sprawiły, że mecenat nad sztuką, w XVIII w. należący głównie do króla i sfer magnackich, na przełomie XVIII i XIX wieku przechodzi stopniowo w ręce mieszczaństwa. Większość dworów magnackich znajduje się wówczas w stadium upadku i ster życia kulturalnego kraju przejmuje mieszczaństwo, które wnosi do sztuki nowe walory, nowe gusty, nowe formy organizacyjne. Już za czasów stanisławowskich obserwujemy kontaktowanie się i współdziałanie różnych klasowo środowisk na polu działalności teatralno-muzycznej. Wynikało to z przynależności do jednego „obozu reform” przedstawicieli różnych klas społecznych, a co za tym idzie – z ich wspólnoty ideologicznej. Przejawem tej współpracy była m.in. wymiana poglądów na łamach ówczesnej prasy i piśmiennictwa nieperiodycznego („Monitor” i publikacje specjalne Bohomolca, Czartoryskiego i in.), oraz wzajemne świadczenie różnych usług, np. udział muzyków królewskich w życiu muzycznym stolicy, wymiana artystów i muzyków między stolicą a dworami magnackimi (Radziwiłłów, Sułkowskich, Michała Kazimierza Ogińskiego), działalność Adama Kazimierza Czartoryskiego w zakresie nauczania sztuki teatralnej artystów Teatru Narodowego.

Przeobrażenia socjalne spowodowały radykalne zmiany i wzbogacenie form życia muzycznego. Powstają w większych miastach publiczne sceny operowe (Warszawa, Kraków, Wilno i in.), rozwija się w nich życie koncertowe, które nabiera dodatkowych rumieńców dzięki występom wybitnych wirtuozów obcych (Luiza Todi, Friedrich Benda, Joseph Wölffl, Giovanni Battista Viotti, Angelica Catalani, Nicolo Paganini), jak i rodzimych (Feliks Janiewicz, Karol Lipiński, Maria Szymanowska, Józef Krogulski). Wielu naszych muzyków koncertuje poza granicami kraju. Mnożą się kontakty kompozytorów: od nas wyjeżdżają i prezentują swoje utwory za granicą Elsner, Kurpiński, Dobrzyński, u nas goszczą Giovanni Paisiello, Daniel Steibelt, Niccolo Paganini, Jan Nepomucen Hummel. W tym też czasie powstają stowarzyszenia muzyczne (Lwów 1796, Warszawa 1800, Poznań 1800, Lublin 1816, Kraków 1817), rozszerza się w szybkim tempie wydawniczy ruch muzyczny (Lwów – Piller, Warszawa – Engel, Elsner, Cybulski, Płachecki, Brzezina, Klukowski), upowszechnia się nadzorowane przez wizytatorów Komisji Edukacji Narodowej nauczanie muzyki w miejskich szkołach ogólnokształcących, a specjalistyczne szkoły muzyczne, począwszy od szkoły księcia Stanisława Poniatowskiego (ok. 1792 r.), miały programy na coraz wyższym poziomie. Do największego znaczenia dochodzi Szkoła Główna Muzyki w Warszawie (1826–1831), której program obejmuje też wykłady na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego. Zorganizowanie wyższego szkolnictwa w Warszawie wyprzedziło takowe w szeregu miast europejskich, takich jak Berlin, Lipsk czy Petersburg, które miały wszak ku temu lepsze warunki polityczno-ekonomiczne. Następuje też rozkwit teoretyczno-pedagogicznego piśmiennictwa muzycznego (Sierakowski, Woronicz, Holland, Elsner, Kurpiński), ukazuje się w roku 1820 pierwsze czasopismo muzyczne pt. „Tygodnik Muzyczny”, a w roku 1821 – „Tygodnik Muzyczny i Dramatyczny”. Pojawiają się nutowe periodyki, zawierające nowe utwory muzyczne: wydawany w Warszawie przez Elsnera „Wybór pięknych dzieł muzycznych i pieśni polskich” (dwa roczniki 1803 i 1805), także „Terpsychora 1821, czyli Zbiór naynowszych i naybardziej ulubionych w Towarzystwie Warszawskim rozmaitych tańców na Piano-Forte”, „Journal Muzyczny na r. 1823, czyli Zbiór naynowszych Tańców i Śpiewów z różnych oper i komedio-oper ułożonych na Piano-Forte przez różnych kompozytorów” i „Lutnia. Tygodnik Muzyczny na Piano-Forte” (1823–1824), czy w Wilnie wydawany przez I. Lewkowicza i F. Weissa „Dziennik muzyczny zawierający rozmaite nowe kompozycje na Fortepiano” (1834–1835). Nadto szereg utworów, zwłaszcza pieśni, drukowano jako dodatek do warszawskich czasopism, takich jak „Tygodnik Polski i Zagraniczny”, „Tygodnik Polski” (Kurpiński stale dodaje utwory, najczęściej swoje, do numerów „Tygodnika Muzycznego” oraz „Tygodnika Muzycznego i Dramatycznego”). Powszechnym zjawiskiem staje się zapisywanie utworów w specjalnych albumach przeznaczonych zapewne do domowego muzykowania. Pewna ich liczba zachowała się w naszych bibliotekach, stanowiąc cenne zabytki epoki. Najwcześniejszym zabytkiem jest zachowany w Bibliotece PWM w Krakowie Kancjonał dla W. Jey Mci Panny Felicjanny Wilczopolski, Podczaszanki Łuckiej Podany przez X Bononiego S.O. Franciszka Reg. Obser. 1773 roku. Rozwija się w kraju produkcja instrumentów muzycznych, początkowo reprezentowana przez posiadających świetne tradycje organmistrzów i lutników (Głowiński, Groblicz), a później również przez budowniczych fortepianów czy klawesynów (Wierzbowski, Leszczyński). Zmienia się w dobie klasycyzmu pozycja muzyka zawodowego. Przestaje on być podległym świeckiemu czy kościelnemu mocodawcy, a staje się samodzielnym pracownikiem w służbie społeczeństwa.

W ogólnym, właściwym epoce zainteresowaniu historią kraju mieściło się również zainteresowanie przeszłością muzyczną, które wyrażało się w kulcie dawności i nawiązywaniu do tradycji. A ponieważ muzykę ludową uważano za historycznie najwcześniejszą, przeto zwłaszcza w twórczości operowej zwracano się do ludowości nie tylko poprzez wybór odpowiedniej tematyki, ale i przez operowanie stylizowanym lub cytowanym in crudo folklorem, jako elementem archaizacji.

Zainteresowanie folklorem przyczyniło się do zapoczątkowania w II połowie XVIII wieku zapisywania pieśni ludowej, i to w szerokim tego słowa znaczeniu, gdyż zbieractwo obejmowało zarówno pieśni wiejskie, jak i dworskie, miejskie i religijne. Ruch ten bierze początek w drugiej połowie XVIII wieku, kiedy to np. posługiwano się w ulicznych inscenizacjach w Krakowie pieśniami ludowymi. Hernas wymienia[15] szereg zbiorów, zawierających spisywane teksty, wśród nich drukowany zbiór krakowiaków pt. Krakowiak w swojej postaci z roku 1754, zawierający „101 krakowiaków rzeczywiście ludowych” (przy jednym z tekstów zapisana została i melodia)[16]. Działalność Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk zakłada metodyczne zbieractwo pieśni ludowych (program H. Kołłątaja z 1802 r., Rozprawa o pieśniach narodowych J.P. Woronicza z 1803 r.), do czego nawołują też, kładąc nacisk na notowanie melodii, Kurpiński i Elsner. Ten ostatni, zainteresowany z pozycji badacza „starodawnymi” pieśniami religijnymi, doszukiwał się wzajemnego oddziaływania na siebie tych pieśni i chorału gregoriańskiego oraz hymnów ambrozjańskich[17]. Pierwsze wydania metodycznie ułożonych zbiorów pieśni ludowych charakteryzuje przystosowanie ich do celów wykonawczych, stąd opracowania na głos z akompaniamentem fortepianu. W taki sposób wydane zostały we Lwowie w roku 1827 Pieśni gminne ludu polskiego treści miłosnej oraz tamże w roku 1833 – 160 pieśni ze zbioru Wacława z Oleska, opracowane na głos z fortepianem przez Karola Lipińskiego[18].

Wspomnianym zainteresowaniom przeszłością muzyczną wychodziły naprzeciw prowadzone prace historyczne i encyklopedyczne. Wywołało to poszukiwania wśród archiwaliów zawierających muzykę dawną. Tak więc Franciszek Lessel, Elsner i Kurpiński poszukują, wypożyczają i badają nuty zbiorów wawelskich, gnieźnieńskich i jasnogórskich. W swoim Sumariuszu[19] Elsner ubolewa nad zatratą zbiorów muzycznych na Zamku Warszawskim i brakiem wiadomości o muzyce polskiej w obcych leksykonach, m.in. u E.L. Gerbera, zbiera i opracowuje Życiorysy sławnych muzyków i tych co w Polsce mieszkali jeszcze od XVII w.[20], a w latach 1809–14 opracowuje Leksykon muzyczny[21]. Kurpiński pisze w 1819 r. studium o kapeli rorantystów na Wawelu (zawarte w pracy Wiadomości o kompozytorach polskich, a szczególniej o muzyce dawnej i teraźniejszej w Krakowie[22]). Wcześniej od Elsnera i Kurpińskiego historią muzyki interesował się z pozycji amatora Ignacy Potocki, który prawdopodobnie pod koniec XVIII w. opracował Poczet muzyków, muzykopisów i kompozytorów polskich, której to pracy fragmenty ogłoszone zostały dopiero w 1818 r.[23] Potocki pierwszy zwrócił uwagę na konieczność wydobycia tych danych o muzyce polskiej, które znajdowały się w zbiorach „katedr, opactw i pierwszych kolegiat”. Również w ówczesnej prasie warszawskiej („Kurier Polski”, „Kurier Warszawski” i in.) lwowskiej („Rozmaitości”), wileńskiej („Kurier Litewski”) zamieszczane były artykuły o dawnych muzykach polskich i w Polsce działających (np. o Asprilio Pacellim).

Rozpoczyna się też w tym czasie akcja wydawania dawnej muzyki. Na tym polu zasługa prekursorstwa przypada Józefowi Cichockiemu (1783–1845), który wydał dwa tomy wielogłosowych śpiewów kościelnych XVI i XVII w., zawierające 10 psalmów Gomółki (t. I) i 2 msze Gorczyckiego (t. II)[24].

Powstają prace dotyczące zagadnień estetyki muzyki i podręczniki harmonii (por. rozdz. „Teoria”), w których teoria, pozostająca w tyle za praktyką, oparta jest w zasadzie na systemie basu generalnego. Dopiero w 1843 r. ukazała się drukowana w Wiedniu praca Jana Jarmusiewicza[25], w której autor poddaje krytyce ten system jako przestarzały, zalecając nauczanie zasad harmoniki funkcyjnej. Do prac teoretycznych dodawane były słowniczki tłumaczonych na język polski terminów włoskich[26]. Nie brakowało też prac zawierających wiadomości o dawniejszych instrumentach[27], o tańcach[28], jak i opisy muzyki towarzyszącej zabawom[29].

W świetle przedstawionego w niniejszej pracy dorobku muzyki okresu polskiego klasycyzmu, uwypukla się znaczenie tego okresu w historii naszej muzyki. Zbudowaniem podstaw organizacyjnych różnorakich form życia muzycznego i wypracowaniem kryteriów stylu narodowego w muzyce przygotowano grunt dla muzyki romantycznej Chopina i Moniuszki. Dodatkowe znaczenie przypisujemy ciągłości szkoły elsnerowskiej, której wychowankowie w niemałym stopniu zaważyli na kształcie naszej kultury muzycznej aż do drugiej połowy XIX wieku.

O wartości samej muzyki polskiego klasycyzmu nie tyle decyduje wartość artystyczna poszczególnych dzieł czy indywidualności muzycznych, ile jej oblicze stylistyczne będące wyrazem twórczej recepcji ówczesnej muzyki europejskiej wśród naszych kompozytorów, jak też ich aktywnego stosunku do muzyki ludowej. Charakterystyczne jest, że postulat sztuki narodowej wycisnął swe piętno na muzyce uprawianej w różnych środowiskach społecznych przez muzyków różnego pochodzenia i o różnym przygotowaniu fachowym, jak również o różnym stopniu uświadamiania ideologicznego. Stwierdzamy to na podstawie zachowanej twórczości tak profesjonalistów działających w środowiskach magnackich i mieszczańskich, jak i wywodzących się z tych środowisk amatorów; ulegają tej presji ideologicznej również, choć w sensie najogólniejszym, nawet działający wówczas w Polsce liczni kompozytorzy obcego pochodzenia. W ogólnym obrazie nie można pominąć udziału muzyków małych prowincjonalnych miasteczek, którzy jakkolwiek dalecy byli od świadomego realizowania programów kulturalnych, to jednak, wiedzeni instynktem narodowym, pielęgnowali w swej twórczości pierwiastki rodzime. Fakt występowania ludowych elementów zarówno w muzyce komponowanej ze świadomością realizacji nowych postulatów sztuki, jak i w muzyce powstającej spontanicznie w środowiskach plebejskich, świadczy o szerokiej bazie, na jakiej dokonywał się proces formowania polskiego stylu narodowego doby klasycyzmu. I chociaż dorobek twórczy kompozytorów tego okresu ma dziś w znacznej mierze już tylko historyczne znaczenie, położyli oni prawdziwe zasługi w kształtowaniu w duchu narodowym oblicza muzycznego społeczeństwa polskiego. Przyczynili się tym do uchronienia rodzimej kultury w warunkach ciągłego jej zagrożenia wskutek kataklizmów dziejowych. Szeroki wachlarz zainteresowań estetyczno-artystycznych, rozbudzona świadomość narodowa miały też wyraźne echa u muzyków drugiej połowy XIX wieku – przede wszystkim u tych, dla których najważniejsza była idea stylu narodowego.

Wolno więc wnioskować, iż wpisany w historię wizerunek sztuki muzycznej doby polskiego klasycyzmu, acz nie jaśnieje najwyższym blaskiem, zajmuje w niej wcale poczesne miejsce.

[1] Z dziejów polskiej kultury muzycznej. Kraków, t. II, 1966.

[2] T. Strumiłło Źródła i początki romantyzmu w muzyce polskiej. Kraków 1956.

[3] Historia muzyki powszechnej, red. J. Chomiński, Z. Lissa, S. Łobaczewska. Kraków, t. II, 1965, por. rozdział: „Klasycyzm. Polska”. (A. Nowak-Romanowicz). S. Łobaczewska (Style muzyczne. Kraków, t. I, cz. I, 1960) omawia ówczesną polską twórczość operową i pieśniarską w rozdziale: „Styl galant” (s. 277–288).

[4] Problemy literatury polskiej okresu Oświecenia, praca zbiorowa pod red. Z. Golińskiego. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, t. I, 1973, t. II, 1977 oraz Problemy kultury literackiej polskiego Oświecenia, red. T. Kostrzewiczowa. Wrocław 1978.

[5] „Wiek Oświecenia” Warszawa 1978, t. I i II.

[6] Wyraz „Oświecenie” znaczył w XVIII w. w zasadzie tyle co oświata. W podobnym znaczeniu stosował ten termin Grzegorz Piramowicz (por. Z. Libera Problemy polskiego Oświecenia. Kultura i styl. Warszawa 1969, rozdz. I, s. 26).

[7] S. Pietraszko Doktryna literacka polskiego klasycyzmu. Wrocław 1966.

[8] T. Kostkiewiczowa Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko. Szkice o prądach literackich Oświecenia. Warszawa 1975.

[9] P. Żbikowski Klasycyzm postanisławowski. Warszawa 1984.

[10] K. Łada Historia muzyki. Warszawa 1861, s. 311. W historiografii europejskiej pierwszą pracą, której tytuł operował terminem „Klasyczny okres”, jest praca E.J. Denta Italian opera in the Eighteenth Century and its Influence on the Music of the Classical Period. SIMG XIV, 1912–1913. C.F. Schubert (ldeen zu einer Aesthetik der Tonkunst, 1806) posługuje się nazwą „szkoła wiedeńska” (por.: Die Musik in Geschichte und Gegenwart, Kassel-Bazylea 1958, t. 7, s. 1031 oraz The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Londyn 1980, t. 4, s. 449).

[11] B. Wilczyński Historia muzyki w krótkim zarysie. Warszawa 1894, s. 105.

[12] K. Brodziński O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej. „Pamiętnik Warszawski” 1818, t. X i XI, J. Śniadecki O pismach klasycznych i romantycznych. „Dziennik Wileński” 1819, t. I; A. Mickiewicz Poezje. Przedmowa. Wilno 1822, t. I; M. Mochnacki Różnica między klasykami i romantykami w Polsce. „Gazeta Polska” 1828 nr 24 z dnia 14.I.

[13] K. Kurpiński w artykule O operze polskiej („Tygodnik Muzyczny” 1820 nr 25) używa terminu „romantyczność” pisząc: „Jeżeli autor będzie pogardzał Romantycznością [...] nigdy polskich oper, ani Włosi, ani Francuzi, ani nawet nasi sąsiedzi Niemcy śpiewać nie będą”. Elsner w Rozprawie o melodii i śpiewie (rkp. Bibl. Czartoryskich w Krakowie) dowodzi, że muzyka jest „mową uczucia i serca [...] zdatną dla wyrażenia różnych uczuć i namiętności”. Uznanie w sztuce prymatu uczuć nad rozumem pozwoliły Elsnerowi dostrzec geniusz nie tylko w swym uczniu Fryderyku Chopinie, ale i w Adamie Mickiewiczu.

[14] K. Kurpiński Rzut oka na operę polską. „Rozmaitości Warszawskie” 1829 nr 9.

[15] C. Hernas W kalinowym lesie. Warszawa 1965, t. I, s. 114 i nast., oraz t. II, s. 198.

[16] Druk zach. w Bibl. Uniwersytetu Warszawskiego, sygn. 173, s. 76.

[17] J. Elsner Sumariusz moich utworów muzycznych, opr. A. Nowak-Romanowicz. Kraków 1957, s. 80.

[18] Druk z roku 1827 w dodatku nutowym do „Pątnika Narodowego” wydawanego przez L. Pietkiewicza, druk z roku 1833: Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, do śpiewu i na fortepian ułożył Karol Lipiński. Lwów 1833 (wyd. B. Fillera).

[19] J. Elsner, jw., s. 71.

[20] Materiał, wysłany do „Allgemeine musikalische Zeitung” w Lipsku, niewykorzystany, zaginął (por. J. Elsner, jw., s. 73).

[21] Do roku 1939 przechowywany w Państwowych Zbiorach Sztuki w Warszawie.

[22] Druk „Tygodnik Polski i Zagraniczny” 1819 nr 36, s. 235–244.

[23] „Pamiętnik Warszawski” 1818, t. X nr 2, s. 225–230.

[24] Śpiewy kościelne na kilka głosów dawnych kompozytorów polskich. Warszawa 1838–39 (wyd. G. Sennewald) oraz Lipsk 1839 (wyd. F. Hofmeister).

[25] J. Jarmusiewicz Nowy system muzyki – czyli gruntowne objaśnienie melodii, harmonii i kompozycji muzykalnej według zasad dotąd nieznanych, oryginalnie wraz obok z tłumaczeniem niemieckim ułożone. Wiedeń 1843, II wyd. Warszawa b.d.

[26] J.D. Holland Układ najużywańszych terminów muzycznych podług alfabetu, cz. I rozdz. VII w: Traktat Akademicki o Prawdziwej Sztuce Muzyki oraz Dodatek o używaniu harmonii. Wrocław 1806, II wyd. Wilno 1813; A. Woroniec O słowach włoskich znajdujących się w muzyce, rozdz. XI w: Początki Muzyki tak figuralnego jak i chóralnego Kantu. Wilno 1809; K. Kurpiński Zbiór niektórych potrzebniejszych terminów muzycznych. NB: nie są one przetworzone na Polski język lecz tylko tłumaczone. W: Wykład systematyczny zasad muzyki. Warszawa 1819.

[27] A.K. Czartoryski Słowniczek wyrazów polskich znaczących narzędzia muzyczne niegdyś w woyskowem i pokoiowem używaniu będące, z rękopismu Adama Czartoryskiego książęcia Marszałka Polnego C.K. Woysk Austryi. „Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego imienia Ossolińskich” Lwów 1828 r. I, z. 1, s. 81–88, druk J. Schnaydera, zach. Bibl. Śląska, sygn. 4673 II.

[28] K. Brodziński O tańcach polskich. W: Dzieła. Wilno 1844, t. 8.

[29] L. Gołębiowski Gryi zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincjach. Umieszczony tu kulig czyli szlichtada, łowy maszkary, muzyka, tańce, reduty, zapusty, ognie sztuczne, rusałki, sobótki itp., Warszawa 1831

KALENDARIUM EPOKI

Chronologiczny zestaw najważniejszych wydarzeń z zakresu historii muzyki polskiej i powszechnej, historii Polski i świata, historii nauki i kultury w Polsce i na świecie.

1750

Muzyka polska

1750–prawdopodobne datowanie pierwszej polskiej symfonii (nie zachowana Symfonia i Parthia ex E Jacka Szczurowskiego wspomniana w inwentarzu bursy jezuickiej przy kościele Wszystkich Świętych w Krakowie

ok. 1750 – urodził się Wincenty Lessel

Muzyka światowa

– w Wenecji zmarł Tomaso Albinoni

– w Lipsku zmarł Jan Sebastian Bach

Rozkwit szkoły mannheimskiej: F. X. Richter, J. V. Stamic, Ch. Cannabich i in.;stworzenie nowoczesnej faktury symfonicznej, wprowadzenie crescenda

1751–65

Historia i kultura światowa

– paryska edycja 17 tomów Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des artes et des métiers (oraz 11 tomów ilustracji wydanych w I. 1762–72)

1753

Muzyka światowa

Lettre sur lamusique française, w którym J. J. Rousseau opowiada się po stronie buffonistów

1755

Historia i kultura polska

ukazał się zbiór przepisów szkolnych Ordinationes visitationis apostolicae (cz. 1–5) opracowany przy współudziale Stanisława Konarskiego (ur. 1700 zm. 1773)

1755–60 edycja Komedii (t. 1–5) Franciszka Bohomolca (ur. 1720 zm. 1784)

1756

Muzyka polska

– urodził się Jan Kleczyński

Muzyka światowa

– w Salzburgu urodził się Wolfgang Amadeusz Mozart

Historia i kultura polska

– August III Sas przeniósł swój dwór z Drezna do Warszawy

Historia i kultura światowa

1756–63 – wojna siedmioletnia między koalicją Austrii, Rosji, Francji, Saksonii i Szwecji przeciwko sprzymierzonym Prusom i W. Brytanii (toczyła się także poza Europą, w Ameryce Płn. i Indiach)

1757

Muzyka światowa

– w Madrycie zmarł Domenico Scarlatti

Historia i kultura światowa

– zwycięstwo Fryderyka II pruskiego nad Francuzami pod Rossbach

– początek imperium brytyjskiego w Indiach

1758

Historia i kultura polska

– wydanie polskie Rozmowy o języku polskim Franciszka Bohomolca

Historia i kultura światowa

– w Petersburgu otwarto Akademię Sztuk Pięknych

1759

Muzyka światowa

– w Londynie zmarł Georg Fryderyk Haendel

Historia i kultura światowa

– Kandyd Woltera (ur. 1694 zm. 1778)

1760

Historia i kultura polska

1760–63 – O skutecznym rad sposobie albo o utrzymywaniu ordynacyjnych sejmów Stanisława Konarskiego (t. 1–4). Krytyka liberum veto

1761

Muzyka światowa

– Józef Jaydn rozpoczyna służbę na dworze Esterházych

Historia i kultura światowa

– Nowa Heloiza J. J. Rousseau

1762

Muzyka polska

– urodził się Jan Wański

– w Wilnie urodził się Feliks Janiewicz

Muzyka światowa

– Orfeusz i Eurydyka Christiana Willibalda Glucka

– połączenie paryskich Opéra-Comique i Comédie-ltalienne

Historia i kultura polska

1762–63 – działalność pierwszego stałego teatru w Warszawie – teatru Franciszka Albaniego

Historia i kultura światowa

– śmierć carycy Elżbiety. Po krótkim panowaniu Piotra III (ur. 1728 zm. 1762) tron przejęła Katarzyna II (panowała do 1796)

1762–64 – budowa pałacyku Petit Trianon w Wersalu

1763

Historia i kultura polska

– zmarł August III Sas

1764

Muzyka światowa

– paryska premiera Ifigenii w Aulidzie Chr. W. Glucka. Początek sporu piccinistów i gluckinistów

– w Paryżu umiera Jean Philippe Rameau, a w Hamburgu Johann Mattheson

1764–81 – pierwsze londyńskie koncerty abonamentowe zorganizowane przez Johanna Christiana Bacha (ur. 1735 zm. 1782) i Carla Friedricha Abla (ur. 1723 zm. 1787)

Historia i kultura polska

– sejm konwokacyjny (bogaty program reform Andrzeja Zamoyskiego m.in. utworzenie Komisji Skarbowej i Komisji Wojskowej)

1764–95 – panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego

1764–95 – działalność teatru Ogińskich w Słonimiu

1765

Muzyka polska

– w Guzowie urodził się Michał Kleofas Ogiński

Muzyka światowa

– rodzina Artaria założyła wydawnictwo muzyczne w Moguncji (w 1770 przeniesione do Wiednia)

Historia i kultura polska

– w warszawskiej Operalni otwarto pierwszy stały teatr publiczny (początek historii Teatru Narodowego)

– w Warszawie otwarto Szkołę Rycerską (Korpus Kadetów) – pierwszą w Polsce uczelnię wojskową

– pierwsze numery „Monitora”

1767

Muzyka światowa

– pierwsza edycja Dictionnaire de musique J. J. Rousseau (Genewa, 2 wyd. – Paryż 1768)

– w Hamburgu zmarł Georg Philip Telemann

Historia i kultura polska

1767–68 – sejm uchwalił tzw. prawa kardynalne utrwalające tradycyjny ustrój Polski (m.in. utrzymano liberum veto)

– O sztuce dobrego myślenia Stanisława Konarskiego

1768

Historia i kultura polska

1768–72 – konfederacja barska; antykrólewska i antyrosyjska; jej główne założenia to obrona religii i wolności szlacheckiej

– powstanie na Ukrainie, tzw. Koliszczyzna

Historia i kultura światowa

1768–74 – wojna rosyjsko-turecka (tzw. „wojna polska”)

1769

Muzyka polska

– w Grodkowie na Śląsku urodził się Józef Elsner

Muzyka światowa

– pierwsza podróż Mozarta do Włoch

1770

Muzyka światowa

– w Bonn urodził się Ludwig van Beethoven

– B. Schott zakłada w Moguncji wydawnictwo muzyczne

– Pigmalion J. J. Rousseau. Rozwój formy melodramatu (dramatu z muzyką)

Historia i kultura polska

– odcięcie przez Fryderyka II tzw. kordonem sanitarnym odgradzającym Pomorze Gdańskie od pozostałych ziem polskich

1771

Muzyka polska

– w teatrze słonimskim wystawiono pierwszą polską operę Filozof zmieniony (muz. i lib. Michała Kazimierza Ogińskiego)

Muzyka światowa

– druga podróż Mozarta do Włoch

Historia i kultura polska

– powstanie hetmana Ogińskiego na Litwie

1771–77 – ukazywał się periodyk „Zabawy przyjemne i pożyteczne”

1772

Muzyka polska

1772–76 – działalność pierwszej w Polsce sztycharni nut (sztycharnia Engla w Warszawie)

Historia i kultura polska

– pierwszy rozbiór Polski

1773

Muzyka polska

– najstarszy zachowany polski zbiór utworów fortepianowych Kancjonał dla W. Jey M-ci Panny Felicjanny Wilczopolski [...] przez X. Bononiego S.O. Franciszka Reg. Obser 1773 roku

Historia i kultura polska

– powołanie Komisji Edukacji Narodowej

– sprzeciw Tadeusza Reytana na sejmie nadzwyczajnym

Historia i kultura światowa

– Kubuś fatalista i jego pan Denisa Diderota (ur. 1713 zm. 1784)

– rozwiązanie zakonu jezuitów przez papieża Klemensa XIV (bulla Dominus ac Redemptor)

1773–1784 – w literaturze niemieckiej okres Sturm und Drank wyznaczony utworami: Götz z Berlichinger Goethego i Intryga i miłość Friedricha Schillera

1774

Muzyka polska

– w Warszawie pierwsze wystawienie scenicznego utworu J. Haydna (singspiel Asmodeus oder Der krumme Teufef)

Historia i kultura polska

– sejm powołuje Radę Nieustającą (stały rząd złożony z króla, 18 senatorów, 18 posłów)

1774–85 – działalność szkoły artystyczno-teatralnej Antoniego Tyzenhausa

Historia i kultura światowa

– we Francji zmarł Ludwik XV, początek panowania Ludwika XVI (1754–1793)

– J. W. Goethe Cierpienia młodego Werthera

1775

Historia i kultura polska

– poemat heroikomiczny Myszeidos Ignacego Krasickiego (ur. 1735 zm. 1801)

Historia i kultura światowa

– Cyrulik sewilski Pierre' a de Beaumarchais (ur. 1732 zm. 1799)

1776

Muzyka światowa

1776–89 – edycja General History of Music Charlesa Burneya (ur. 1726 zm. 1814)

Historia i kultura polska

– powstała Królewska Szkoła Lekarska

– pierwsza polska powieść nowoczesna Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego

Historia i kultura światowa

– proklamacja Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych Thomasa Jeffersona

1777

Muzyka światowa

– Sebastian Erard konstruuje swój pierwszy fortepian

Historia i kultura polska

– reaktywowanie działalności teatru Radziwiłłów w Nieświeżu

1777–79 – budowa kościoła ewangelicko-augsburskiego w Warszawie wg projektu Szymona Bogumiła Zuga (ur. 1733 zm. 1807)

1777–78 – Listy do ekskanclerza Zamoyskiego Józefa Wybickiego

1778

Muzyka polska

– premiera Nędzy uszczęśliwionej Wojciecha Bogusławskiego/Macieja Kamieńskiego (ur. 1734 zm. 1821). Początek rozwoju polskiej opery narodowej

Muzyka światowa

– otwarcie La Scali w Mediolanie (wg projektu Giuseppe Piermariniego)

Historia i kultura polska

– poemat heroikomiczny Monachomachia Ignacego Krasickiego

1779

Muzyka światowa

– Msza koronacyjna C-dur KV 317 W. A. Mozarta

Historia i kultura polska

– edycja Bajek i przypowieści Ignacego Krasickiego

1779–1833 – działalność teatru przy pl. Krasińskich w Warszawie (siedziba Teatru Narodowego)

1780

Muzyka polska

– podróż artystyczna Giovanniego Battisty Viottiego (ur. 1755 zm. 1824) do Polski

Historia i kultura polska

– sejm uchwalił obowiązek przekazywania egzemplarza obowiązkowego dla Biblioteki Załuskich

1780–86 – edycja Historii narodu polskiego Adama Naruszewicza (ur. 1733 zm. 1796)

1780–92 – realizacja wnętrz Zamku Królewskiego wg projektu Domenica Merliniego (ur. 1730 zm. 1797) i Jana Chrystiana Kamsetzera (ur. 1753 zm. 1795)

Ożywienie działalności teatru Czartoryskich w Puławach

1781

Muzyka polska

– w Warszawie pierwsze odnotowane wykonanie symfonii J. Haydna w Polsce

Muzyka światowa

– pierwsze regularne koncerty w lipskim Gewandhaus

Historia i kultura światowa

– Zbójcy F. Schillera

– Krytyka czystego rozumu Immanuela Kanta (ur. 1724 zm. 1804). Teoria poznania

1782

Muzyka światowa

– W. A. Mozart: sześć kwartetów dedykowanych J. Haydnowi, Uprowadzenie z Seraju, Symfonia D-dur KV 385 „Haffnerowska”

Historia i kultura polska

1782–92 – edycja społeczno-politycznego periodyku „Pamiętnik Polityczny i Historyczny”

1782–86 – budowa Królikarni wg projektu Domenica Merliniego (ur. 1730 zm. 1797)

Historia i kultura światowa

– odsłonięcie pomnika Piotra I w Petersburgu (wg projektu E. M. Falconeta)

1783

Muzyka polska

– polska premiera Uprowadzenia z Seraju W. A. Mozarta

Historia i kultura światowa

– traktat paryski (Anglia uznaje niepodległość Stanów Zjednoczonych)

1784

Muzyka polska

– powstała jedyna zachowana w całości opera Jana Dawida Hollanda (ur. 1746 zm. po 1825) Agatka czyli Przyjazd pana

Muzyka światowa

– w Paryżu powstała Ecole royale de Chant et de Déclamation (w 1795 r. przekształcona w Conservatoire National de Musique)

Historia i kultura światowa

– James Watt (ur. 1736 zm. 1819) opatentował maszynę parową. Początek rewolucji przemysłowo-technicznej w Anglii

Muzyka polska

– początek działalności stałej orkiestry w Puławach

Historia i kultura polska

1785–89 – teatr W. Bogusławskiego w Wilnie

1786

Muzyka światowa

– Wesele Figara W. A. Mozarta

– w Eutin k. Lubeki urodził się Carl Maria von Weber

1787

Muzyka światowa

– Don Giovanni W. A. Mozarta

Historia i kultura światowa

– druga wojna rosyjsko-turecka

– uchwalono Konstytucję Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej

1788

Muzyka polska

– opera Żółta szlafmyca Gaetaniego

Muzyka światowa

– w Hamburgu zmarł Carl Philipp Emanuel Bach

Historia i kultura polska

– Sejm Czteroletni

Działalność Kuźnicy Kołłątajowskiej, grupy intelektualistów i publicystów skupionych wokół Hugo Kołłątaja (ur. 1750 zm. 1812) (F. S. Jezierski, F. K. Dmochowski, F. Zabłocki i in.)

Historia i kultura światowa

– wojna szwedzko-rosyjska

1789

Muzyka polska

– w Warszawie urodziła się Maria Szymanowska

Historia i kultura polska

– tzw. „czarna procesja” w Warszawie z udziałem przedstawicieli 141 miast polskich pod przewodnictwem burmistrza Warszawy Jana Dekerta

Historia i kultura światowa

– Rewolucja Francuska. Zwołanie Stanów Generalnych; zdobycie Bastylii, Deklaracja praw człowieka i obywatela uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w Paryżu

1790

Muzyka światowa

– Cosi fan tutte W. A. Mozarta

– otwarcie Teatru na Wyspie w Łazienkach

1791

Muzyka polska

– w Krakowie urodził się Franciszek Mirecki

Muzyka światowa

– pierwsza podróż J. Haydna do Londynu

– W. A. Mozart: Czarodziejski flet, Requiem

Wolfgang Amadeusz Mozart zmarł 5 XII w Wiedniu

– powstała berlińska „Singakademie”

– Józef Rouget de Lisle napisał Marsyliankę

Historia i kultura polska

– Prawo o miastach królewskich

– Konstytucja 3 Maja

– pierwsze wydania „Gazety Narodowej i Obcej” (pod redakcją Ignacego Potockiego, Juliana Ursyna Niemcewicza i in.)

Historia i kultura światowa

– Krytyka władzy sądzenia Immanuela Kanta. Rozwój kantyzmu (J. S. Beck, J. G. Herder, K. L. Reinhold)

1791–1827 – budowa gmachu Kapitolu w Waszyngtonie

1792

Muzyka polska

– we Lwowie polska premiera Czarodziejskiego fletu W. A. Mozarta

Muzyka światowa

– w Pesaro urodził się Gioacchino Rossini

Historia i kultura polska

– wojna polsko-rosyjska (polskie zwycięstwa pod Zieleńcami i Dubienką)

– konfederacja targowicka

Historia i kultura światowa

– turecko-rosyjski pokój w Jassach

1793

Muzyka polska

– pierwsze wystawienie opery seria w języku polskim (Axur A. Salieriego w TN w Warszawie)

Muzyka światowa

– w Edynburgu Georg Thomson rozpoczął edycję wielotomowego wydania melodii szkockich, walijskich i irlandzkich

Początek rozwoju nurtów narodowych w peryferyjnych ośrodkach europejskich

Historia i kultura polska

– drugi rozbiór Polski

– ostatni sejm Rzeczypospolitej, zatwierdzający m.in. traktaty rozbiorowe z Rosją i Prusami

Historia i kultura światowa

– Śmierć Marata Jacquesa Louisa Davida (ur. 1748 zm. 1825)

1794

Muzyka polska

– Cud mniemany czyli Krakowiacy i Górale Wojciecha Bogusławskiego/Jana Stefaniego

Muzyka światowa

– druga podróż J. Haydna do Londynu

Historia i kultura polska

– powstanie kościuszkowskie

– Uniwersał połaniecki Tadeusza Kościuszki (m.in. zniesienie poddaństwa)

1795

Muzyka polska

– pierwsza edycja Sztuki muzyki dla młodzieży krajowej Wacława Sierakowskiego (3 tomy, Kraków, drukarnia Szkoły Głównej Koronnej)

Muzyka światowa

– w Paryżu otwarto Conservatoire Nationale de Musique

Historia i kultura polska

– trzeci rozbiór Polski

– abdykacja Stanisława Augusta

Historia i kultura światowa

1795–99 – rządy Dyrektoriatu w Paryżu

– Francisco Goya (ur. 1746 zm. 1828) Portret księżnej Alba

1796

Muzyka polska

Józef Elsner zakłada we Lwowie towarzystwo muzyczne, tzw. Akademię Muzyczną (Akademię Koncertową)

1797

Muzyka światowa

– w Lichtenthal urodził się Franciszek Schubert

Historia i kultura polska

– powstanie Legionów Polskich we Włoszech (Pieśń legionów polskich we Włoszech Józefa Wybickiego)

Historia i kultura światowa

– pokój francusko-austriacki w Leoben

1798

Muzyka polska

– we Lwowie premiera pierwszego melodramatu J. Elsnera Iskahar, król Guaxary do tekstu W. Bogusławskiego

Muzyka światowa

– oratorium Stworzenie świata J. Haydna

– Sonata „Patetyczna” op. 13 na fort. L. van Beethovena

– w Lipsku pierwsze numery „Allgemeine musikalische Zeitung” pod redakcją Johanna Friedricha Rochlitza

Historia i kultura polska

– w Petersburgu zmarł Stanisław August Poniatowski

Historia i kultura światowa

– wyprawa Napoleona do Egiptu

1799

Muzyka polska

1799–1824 – Józef Elsner prowadził operę w Teatrze Narodowym

Muzyka światowa

– Aloys Senefelder wynalazł technikę litograficzną, szczególnie przydatną do powielania nut

Historia i kultura polska

– kierownictwo teatru polskiego w Warszawie objął W. Bogusławski

Historia i kultura światowa

– zamach stanu Napoleona Bonaparte (koniec rządów Dyrektoriatu)

1800

Historia i kultura polska

1800 – działalność Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie (S. Sołtyk, S. B. Linde, T. Czacki, J. Lelewel i in.)

Historia i kultura światowa

– F. Goya: Maja naga, Portret rodziny Karola IV; J. L. David: Bonaparte na Przełęczy św. Bernarda

1801

Muzyka polska

– polska premiera Stworzenia świata J. Haydna

– w Warszawie powstało niemieckie towarzystwo muzyczne Harmoniegesellschaft

Muzyka światowa

– Sonata fortepianowa cis-moll op. 27 nr 2 „Księżycowa” L. van Beethovena

– ukończone oratorium Pory roku J. Haydna

Historia i kultura światowa

1801–25– panowanie Aleksandra 1 cara Rosji (od 1815 także króla polskiego)

– legion polski na San Domingo

1802

Muzyka światowa

– testament heiligenstadzki” L. van Beethovena

Historia i kultura polska

– na łamach „Gazety Warszawskiej” i „Gazety Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego” ukazują się pierwsze polskie recenzje teatralne

1803

Muzyka polska

– edycja zeszytów Wybór pięknych dzieł muzycznych i pieśni polskich wyd. przez J. Elsnera (ukazały się 24 zeszyty w latach 1803 i 1805)

Muzyka światowa

– Sonata A-dur op. 47 „Kreutzerowska” L. van Beethovena

– w konserwatorium paryskim ustanowiono nagrodę Prix de Rome

– urodził się Hector Berlioz

Historia i kultura światowa

– początek okresu wojen napoleońskich

1804

Muzyka światowa

– L. van Beethoven: Sonata C-dur op. 53 „Waldsteinowska”, /// Symfonia

Historia i kultura światowa

– Napoleon Bonaparte zostaje mianowany „cesarzem Francuzów”

1805

Muzyka polska

1805–17 – działalność sztycharni I. J. Cybulskiego

– pierwsza zachowana msza z tekstem polskim: Msza F-dur Izydora Józefa Cybulskiego do tekstu Franciszka Wężyka

– w Warszawie powołano Resursę Muzyczną

– pierwsze polskie wykonania symfonii L. van Beethovena (wprowadzone przez E. T. A. Hoffmanna)

Muzyka światowa

– Fidelio L. van Beethovena (pierwsza wersja)

– w Madrycie zmarł Luigi Boccherini

Historia i kultura polska

1805–31 działalność założonego przez Tadeusza Czackiego Liceum w Krzemieńcu

Historia i kultura światowa

– zwycięstwo Napoleona pod Austerlitz nad Austrią i Rosją

– zwycięska bitwa admirała H. Nelsona pod Trafalgarem nad połączonymi flotami Francji i Hiszpanii

1806

Muzyka polska

1806–30 – Antoni Henryk Radziwiłł (ur. 1775 zm. 1833) pisał muzykę do Fausta Goethego

– Traktat akademicki o prawdziwej sztuce muzyki Jana Dawida Hollanda

Muzyka światowa

– L. van Beethoven: trzy kwartety smyczkowe op. 69 „Razumowskiego”, Leonora III, Sonata f-moll op. 57 „Appasionata”

Historia i kultura polska

– powstanie w zaborze pruskim (Wielkopolska) – J. H. Dąbrowski, J. Zajączek, ks. J. Poniatowski

Historia i kultura światowa

– zwycięstwa francuskie nad Prusami pod Jeną i Auerstädt

– powstał Związek Reński (związek landów niemieckich oddających się pod protektorat Napoleona)

– J. W. Goethe: Faust cz.I

– Listy z podróży Friedricha Schlegla (ur. 1772 zm. 1829)

1807

Muzyka polska

– w Pomanowie na Wołyniu urodził się Ignacy Feliks Dobrzyński

Muzyka światowa

– Ignacy Pleyel założył w Paryżu fabrykę fortepianów

– otwarto konserwatorium w Mediolanie

Historia i kultura polska

– pokój w Tylży (między Francją i Rosją), w wyniku którego na ziemiach II i III rozbioru pruskiego powstało Księstwo Warszawskie

1808

Muzyka światowa

– L. van Beethoven: V Symfonia op. 67, IV Symfonia op. 68 „Pastoralna”

– w Mediolanie G. Ricordi założył wydawnictwo muzyczne

Historia i kultura światowa

– napoleońska kampania w Hiszpanii (szarża szwoleżerów Kozietulskiego pod Somosierrą)

1809

Muzyka polska

– opera Leszek Biały Józefa Elsnera

– otwarcie Szkoły Organistów I. J. Cybulskiego w Warszawie

Muzyka światowa

– w Hamburgu urodził się Feliks Mendelssohn-Bartholdy

– L. van Beethoven: V Koncert fortepianowy Es-dur op. 73

– w Wiedniu zmarł Józef Haydn

Historia i kultura polska

– bitwa obronna pod Raszynem pod dowództwem ks. Józefa Poniatowskiego

Historia i kultura światowa

– wojna francusko-austriacka; I pokój wiedeński (zw. „schönbruńskim”) przyznający m.in. nowe terytoria dla Księstwa Warszawskiego

1810

Muzyka polska

– w Żelazowej Woli urodził się Fryderyk Chopin

– w Warszawie powstała Szkoła Dramatyczna przy Teatrze Narodowym

Muzyka światowa

– w Zwickau urodził się Robert Schumann

– L. van Beethoven: Sonata fortepianowa Es-dur op. 81a „Les Adieux”

1811

Muzyka polska

– opera Karola Kurpińskiego Pałac Lucypera

Muzyka światowa

– w Doborjan k. Sopron urodził się Franciszek Liszt

– otwarto konserwatorium w Pradze

1812

Muzyka polska

– Bitwa pod Możajskiem symfonia programowa Karola Kurpińskiego

Muzyka światowa

– w Wiedniu powstało „Gesellschaft der Musikfreunde” (działalność pedagogiczna, koncertowa, popularyzatorska)

Historia i kultura światowa

– wojna francusko-rosyjska (zwycięstwo Napoleona pod Borodino, wejście Francuzów do Moskwy i odwrót w wyniku mroźnej zimy)

– wojna między Anglią i Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej

1813

Muzyka światowa

– w Lipsku urodził się Ryszard Wagner, zaś w Le Roncole k. Busseto Giuseppe Verdi

– otwarto konserwatorium w Brukseli

– w Londynie powstało „Royal Philharmonic Society”

Historia i kultura polska

– śmierć ks. Józefa Poniatowskiego w Elsterze

Historia i kultura światowa

– klęska Napoleona w tzw. „bitwie narodów” pod Lipskiem

– powieść poetycka Giaur Lorda Byrona

1814

Muzyka polska

– opera Jadwiga królowa polska Karola Kurpińskiego

– z inicjatywy J. Elsnera powstało Towarzystwo Przyjaciół Muzyki Religijnej i Narodowej w Warszawie

Muzyka światowa

– w Lipsku C. F. Peters założył wydawnictwo muzyczne

Historia i kultura światowa

1814–15 – Kongres wiedeński

– abdykacja Napoleona

– F. Goya Rozstrzelanie powstańców madryckich

1815

Muzyka światowa

– Erlkönig F. Schuberta do sł. Goethego

Historia i kultura polska

– proklamacja Królestwa Polskiego (Kongresowego) oraz utworzenie Rzeczypospolitej Krakowskiej

Historia i kultura światowa

– „Święte Przymierze” między największymi mocarstwami europejskimi (reakcją na nie był tzw. ruch karbonarski)

1815–48 – okres biedermeieryzmu w niemieckiej kulturze mieszczańskiej

1816

Muzyka polska

– edycja Śpiewów historycznych Juliana Ursyna Niemcewicza (ur. 1757 zm. 1841), 33 pieśni do muzyki różnych kompozytorów m.in. K. Kurpińskiego, F. Lessla, M. Szymanowskiej

Muzyka światowa

– Cyrulik sewilski Gioacchina Rossiniego

– Johann Nepomuk Malzel (ur. 1772 zm. 1838) skonstruował metronom

Historia i kultura polska

– z inicjatywy m.in. Stanisława Kostki Potockiego i Stanisława Staszica otwarto Uniwersytet Warszawski

1817

Muzyka polska

1817–18 – opera Król Łokietek czyli Wiśliczanki Józefa Elsnera

– w Warszawie otwarto Szkołę Elementarną Muzyki i Sztuki Dramatycznej

– edycja kilkutomowego podręcznika dla szkół muzycznych Początki muzyki a szczególniej śpiewania J. Elsnera

– w Warszawie powstało Towarzystwo Amatorskie Muzyczne

– pierwsze kompozycje F. Chopina: Polonezy: B-dur i g-moll

Muzyka światowa

– otwarto konserwatorium w Wiedniu

– Gradus ad Parnassum Muzio Clementiego (jedna z najbardziej podstawowych do dziś szkół gry na fortepian)

Historia i kultura polska

1817–23 działalność Towarzystwa Filomatów i Filaretów w Wilnie (Adam Mickiewicz ur. 1798 zm. 1855, Tomasz Zan ur. 1796 zm. 1855)

1818

Muzyka polska

– Rozprawa o metryczności i rytmiczności języka polskiego J. Elsnera (z dodatkiem nutowym 6 pieśni do sł. Kazimierza Brodzińskiego, ur. 1791 zm. 1835)

– edycja Wykładu systematycznego zasad muzyki na klawikord Karola Kurpińskiego

– w „Pamiętniku Warszawskim” opublikowano Poczet muzyków, muzykopisów i kompozytorów polskich Ignacego Potockiego

Historia i kultura światowa

1818–31– wykłady berlińskie Georga Hegla (ur. 1770 zm. 1831)

1818–58 – budowa soboru św. Izaaka w Petersburgu wg projektu A. Montferranda

1819

Muzyka polska

– opera Zamek na Czorsztynie Karola Kurpińskiego

– w Ubielu k. Mińska urodził się Stanisław Moniuszko

– opera Jagiełło w Tenczynie Józefa Elsnera

1819–20 występy Angeliki Catalani w Warszawie, Poznaniu, Lwowie, Krzemieńcu, Wilnie i Krakowie

Historia i kultura polska

– z inicjatywy Waleriana Łukasińskiego (ur. 1786 zm. 1868) powstało Wolnomularstwo Narodowe

1820

Muzyka polska

– zaczął się ukazywać „Tygodnik Muzyczny” (w 1821 jako „Tygodnik Muzyczny i Dramatyczny”) Karola Kurpińskiego – pierwsze polskie czasopismo muzyczne

Historia i kultura polska

– powstanie Związku Wolnych Polaków w Warszawie

– w Warszawie powstały dwa towarzystwa kulturalne: Resursa Kupiecka i Nowa Resursa

1821

Muzyka światowa

– Sonata As-dur op. 110 na fortepian L. van Beethovena

– Wolny strzelec C.M. von Webera

Historia i kultura światowa

– wojna grecko-turecka

– 1821–22 „czarne malowidła” F. Goi

1822

Muzyka polska

– opera Cyganie Franciszka Mireckiego

Muzyka światowa

– w Liège urodził się Cesar Franck

– w Londynie założono Royal Academy

– Niedokończona symfonia Fr. Schuberta

Historia i kultura polska

– Ballady i romanse Adama Mickiewicza

– Mąż i żona Aleksandra Fredry

1823

Muzyka polska

– balet Wesele krakowskie w Ojcowie Karola Kurpińskiego

Muzyka światowa

– L. van Beethoven: 33 wariacje na temat Diabellego op. 120, Missa solemnis op. 123

– cykl pieśni Die Schöne Müllerin Fr. Schuberta do słów Wilhelma Müllera (ur. 1794 zm. 1827)

Historia i kultura polska

– Dziady cz. II i IV Adama Mickiewicza

– początek reformy agrarnej w Wielkopolsce

1824

Muzyka polska

– Karol Kurpiński został dyrektorem Opery w Warszawie

Muzyka światowa

– L. van Beethoven: IX Symfonia op. 121, Wielka fuga op. 133 na kwartet smyczkowy

Historia i kultura światowa

– w Grecji zmarł George Byron

1825

Muzyka polska

– edycja Pień nabożnych K. Kurpińskiego do tekstów J. Kochanowskiego, J. D. Minasowicza, A. Góreckiego i in.

Muzyka światowa

– kwartety op. 130 i 132 L. van Beethovena

Historia i kultura polska

– powołanie Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego

– wprowadzenie powszechnego obowiązku nauczania dla dzieci od 6 do 14 lat

Historia i kultura światowa

– śmierć Aleksandra I, początek panowania cara Mikołaja I

– powstanie dekabrystów w Rosji

1826

Muzyka polska

– w Warszawie otwarto Szkołę Główną Muzyki

Muzyka światowa

– Kwartet smyczkowy cis-moll op. 131 L. van Beethovena

Historia i kultura polska

1826–33 – budowa Teatru Wielkiego w Warszawie wg projektu A. Corazziego

1826–32 – prace Bertela Thorvaldsena (ur. 1768 zm. 1844) nad pomnikiem ks. Józefa Poniatowskiego

Historia i kultura światowa

1826–28 – wojna rosyjsko-perska

1827

Muzyka światowa

– w Wiedniu zmarł L. van Beethoven

– cykl pieśni Die Winterreise Fr. Schuberta do słów W. Müllera

– w Paryżu François-Joseph Fétis (ur. 1784 zm. 1871) rozpoczął wydawanie „Revue Musicale”

Historia i kultura polska

– pojawiają się pierwsze krytyki Maurycego Mochnackiego (ur. 1803? zm. 1834)

1828

Muzyka światowa

– w Wiedniu zmarł Franciszek Schubert

– Niema z Portici D. F. E. Aubera

Historia i kultura polska

– założono Bank Polski

1829

Muzyka polska

1829–30 – Koncert fortepianowy f-moll F. Chopina

1829–31 – pierwszy zeszyt 12 etiud op. 10 F. Chopina

– premiera ostatniej opery K. Kurpińskiego Cecylia Piaseczyńska

– warszawskie koncerty Nicolo Paganiniego (ur. 1782 zm. 1840) i Karola Lipińskiego (ur. 1790 zm. 1861)

Muzyka światowa

– pierwsze od śmierci J. S. Bacha wykonanie Pasji wg św. Mateusza (Singakademie pod dyr. F. Mendelssohna-Bartholdiego). Początek renesansu muzyki Bacha

Historia i kultura polska

– zainicjowanie działalności biblioteki Edwarda Raczyńskiego w Poznaniu

1830

Muzyka polska

– Koncert fortepianowy e-moll F. Chopina

Muzyka światowa

– Symfonia fantastyczna Hectora Berlioza. Początek rozwoju formy poematu symfonicznego

Historia i kultura polska

– wybuch powstania listopadowego

Historia i kultura polska

– rewolucja lipcowa we Francji

– Wolność wiodąca lud na barykady Eugene' a Delacroix

Tablice sporządzono na podstawie prac encyklopedycznych, leksykograficznych, syntez historycznych i prac szczegółowych, w tym m.in.:

Riemann Musik-Lexikon. 1959;

The New Grove Dictionary of Music and Musicians. 1980;

Wielka encyklopedia powszechna PWN. 1962–70;

Encyklopedia muzyczna PWM. T. 1–4, 1979–;

Władysław Kurkiewicz, Adam Tatomir, Wiesław Żurawski: Tysiąc lat dziejów Polski. 1962;

Emanuel Rostworowski: Historia powszechna. Wiek XVIII. 1977;

Mieczysław Żywczyński: Historia powszechna. 1789–1870. 1964;

The Age of Enlightenment (1745–1790). Red. E. Wellesz, F. W. Sternfeld 1976;

The Age of Beethoven (1790–1830). Red. G. Abraham. 1982;

Wiek Oświecenia. 1978;

Pierre Chaunu: Cywilizacja wieku Oświecenia. 1993;

Z dziejów polskiej kultury muzycznej. Od Oświecenia do Młodej Polski. 1966;

Tadeusz Strumiłło: Źródła i początki romantyzmu w muzyce polskiej. 1956.

MUZYKA INSTRUMENTALNA

Ciąg dalszy w wersji pełnej

OPERA

Dostępne w wersji pełnej

PIEŚŃ

Dostępne w wersji pełnej

MUZYKA RELIGIJNA

Dostępne w wersji pełnej

TEORIA

Dostępne w wersji pełnej

SPIS ILUSTRACJI

Dostępne w wersji pełnej

SPIS PRZYKŁADÓW MUZYCZNYCH

Dostępne w wersji pełnej

INDEKS NAZWISK

Dostępne w wersji pełnej

AUDYCJE RADIOWE

Dostępne w wersji pełnej

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją Stefana Sutkowskiego

Alina Nowak-Romanowicz

KLASYCYZM

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury

Warszawa 2013

ISBN 978-83-63631-75-8

„Kultura Współczesna”

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

tel. 22  21 00 100

www.nck.pl

Cykl e-booków został stworzony w oparciu o HISTORIĘ MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego wydanej w wersji papierowej przez wydawnictwo Sutkowski Edition Warsaw.

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl