Agnieszka Topolska

Mit wieszcza.
Stanisław Moniuszko w piśmiennictwie lat 1858-1989

Agnieszka Topolska

Mit wieszcza. Stanisław Moniuszko w piśmiennictwie lat 1858-1989

Książka została wyróżniona w Konkursie na najlepszą pracę pisemną z zakresu historii muzyki polskiej zorganizowanym przez Narodowe Centrum Kulturyw roku 2015.

Recenzenci:

prof. UAM dr hab. Danuta Jasińska, prof. UW dr hab. Alina Żórawska-Witkowska

Redaktor prowadzący:

Krzysztof Kur

Redakcja:

Wojciech Nowakowski

Korekta autorska wersji elektronicznej:

Agnieszka Topolska

Koordynacja wydania elektronicznego:

Katarzyna Kłoś

Projekt okładki:

Krzysztof Słomka/At Work

W projekcie okładki wykorzystano portret Stanisława Moniuszki, grafika Adolphe'a Lafosse'a, (źródło: Cyfrowa Biblioteka Narodowa polona.pl)

Publikacja jest elektroniczną wersją książki Agnieszki Topolskiej „Mit wieszcza. Stanisław Moniuszko w piśmiennictwie lat 1858-1989” wydanej przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w roku 2014.

© Copyright for the ebook by Narodowe Centrum Kultury

Warszawa 2015

ISBN 978-83-7982-113-6

Wydawca:

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

nck.pl

sklep.nck.pl

Narodowe Centrum Kultury jest państwową instytucją kultury, działającą na rzecz rozwoju kultury w Polsce.

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Wstęp

Badania nad recepcją postaci i dzieła Stanisława Moniuszki w Polsce prowadzone były dotąd na niewielką skalę. Dystans czasowy dzielący współczesnych badaczy od ostatnich większych prac poświęconych temu kompozytorowi, jak i zmieniające się konteksty społeczne i polityczne powodują, że formułowane dotąd oceny dotyczące roli Moniuszki w polskiej kulturze same stają się atrakcyjnym obiektem refleksji, zwłaszcza w kontekście nowych propozycji metodologicznych pojawiających się we współczesnej humanistyce. Zacieśniające się interdyscyplinarne powiązania między naukami wysuwają na pierwszy plan problemy, które jeszcze do niedawna pozostawały poza sferą zainteresowań badaczy. Przedmiotem ożywionej dyskusji jest m.in. kategoria pamięci, która urasta obecnie do rangi jednego z najważniejszych filtrów współczesnej interpretacji kultury pojętej jako proces recepcji i reinterpretacji dziedzictwa. Badania nad pamięcią (memory studies) to dziś jedna z najprężniej rozwijających się dyscyplin z pogranicza socjologii, historii i antropologii. Studia nad recepcją postaci i dzieła Stanisława Moniuszki mieszczą się w tym właśnie nurcie współczesnej humanistyki¹.

W polskim piśmiennictwie muzyka Moniuszki występuje prawie wyłącznie w kontekście rozważań socjologicznych. W tekstach prasowych podnoszone są przede wszystkim społeczne konsekwencje działalności Moniuszki ze szczególnym uwzględnieniem narodowego profilu jego twórczości. On sam prezentowany jest jako wieszcz narodowy, który, wedle słów Henryka Sienkiewicza, pisał „ku pokrzepieniu serc”. Niebezzasadne wydaje się więc odwołanie się do zjawiska pamięci zbiorowej, w której przechowywany jest obraz kompozytora ujęty w ściśle określone ramy.

Rodzi się jednak pytanie, jak należy rozumieć społeczny wymiar pamięci w odniesieniu do Stanisława Moniuszki? Próba odpowiedzi na to pytanie angażuje przede wszystkim, jak się wydaje, kategorię idiomu narodowego, zarówno przywoływaną przez autorów, jak i poszukiwaną przez odbiorców. Patrząc na dorobek Moniuszki z tej perspektywy, warto zastanowić się nad wyobrażeniem polskości w świadomości współczesnych mu odbiorców i pokoleń późniejszych. Powstała w XIX wieku i ukształtowana w znacznej mierze przez idee romantyczne wiązka cech uznawanych za wyznacznik narodowej tożsamości skutecznie wrosła w mentalność Polaków, tworząc jej trwały element, obecny do dziś w toczących się w przestrzeni publicznej dyskusjach politycznych. Z tego punktu widzenia ważne wydaje się pytanie, czy idiom polski w dziełach Moniuszki istnieje oraz jaki pozostaje jego wpływ na recepcję twórczości tego kompozytora. Z drugiej strony, ciekawa wydaje się postawa samego Moniuszki, który, jak wiadomo, nie pochodził z terenów rdzennie polskich zarówno pod względem historycznym, jak i politycznym oraz został ukształtowany przez środowisko bardzo zróżnicowane narodowościowo. Czy mógł być wobec tego twórcą szczególnie uwrażliwionym na polską kulturę, a w szczególności na polską muzykę, czy też na jego styl wpływ miał raczej pluralizm kultur i narodowych idiomów go otaczających? Co przesądziło o sukcesie Moniuszki jako „ojca polskiej opery narodowej”?

Równie intrygujące problemy wiążą się z oceną twórczości Moniuszki jako tego, który zajął drugie po Chopinie miejsce w gronie polskich kompozytorów narodowych. Jak był postrzegany i jak widziana była jego twórczość z perspektywy dziesięciu, dwudziestu i kolejnych lat po śmierci? Jaką pełnił rolę w kulturze swoich czasów, a jak prezentuje się w niej po latach? Popularność Stanisława Moniuszki jest zjawiskiem niejednoznacznym, na co mogą wskazywać liczne zaniedbania w zakresie wykonawstwa i promocji jego muzyki na estradach, a także opieszałość wydawnicza i fonograficzna. Powstaje zatem pytanie, dlaczego twórca uznany powszechnie za czołowego kompozytora narodowego jest z jednej strony mało znany, a z drugiej – nierzadko traktowany z pobłażaniem? Postawę taką zdają się determinować czynniki natury społecznej, a nie muzycznej, choć często kontrowersje rodzące się na tle wartości muzyki Moniuszki tłumaczono niedostatkami warsztatu samego twórcy. Czyniono tak na przestrzeni lat często, zwłaszcza w dobie modernizmu, kiedy starano się wykazać bezpodstawność pozytywnych ocen formułowanych pod adresem kompozytora, zarzucając mu epigonizm i zachowawczość².

Pole do dyskusji nad pamięcią zbiorową manifestującą się w postawach recepcyjnych otworzyło się w dużej mierze dzięki zdobyczom kręgu francuskich historyków nazwanych z perspektywy czasu szkołą Annales. Dokonany przez nich przewrót w historiografii, polegający na redefinicji źródła i zdarzenia historycznego, pozwolił na poszerzenie spektrum refleksji naukowej o zjawiska pozostające dotychczas na jej peryferiach. Szkoła Annales, zaprzeczywszy wizji historii wydarzeniowej, lansowanej przez Leopolda von Rankego i spadkobierców jego myśli, stworzyła jej alternatywną definicję. W myśl założycieli ruchu, Marka Blocha i Luciena Febvre’a:

Historię uprawia się bez wątpienia za pomocą dokumentów pisanych. Kiedy one istnieją. Jednak można i trzeba ją uprawiać bez dokumentów pisanych, jeśli ich w ogóle nie ma; za pomocą wszystkiego, co pomysłowość historyka pozwala mu wykorzystać do wytwarzania jego miodu przy braku zazwyczaj używanych kwiatów. A zatem za pomocą słów, znaków, pejzaży i przykrych niespodzianek. Za pomocą wyglądu pola i chwastów; zaćmień księżyca i chomąt zaprzęgowych. Za pomocą geologicznych ekspertyz kamienia i chemicznych analiz metalowych mieczy. Jednym słowem, za pomocą wszystkiego, co, należąc do człowieka, zależąc od niego, służąc mu, wyrażając go, oznacza jego obecność, aktywność, upodobania i sposób bycia³.

Rozważywszy propozycję Annalistów, stwierdzić można, że skoro status źródła nie jest zarezerwowany wyłącznie dla tekstu i wszystko, co istnieje wokół badacza, ma taką samą wartość poznawczą, to postulować można, by podobnie rozumiane było zarówno to, co zostało napisane, jak i to, czego autor tekstu nie wyraził. Historię można postrzegać według innych kryteriów i kojarzyć ją inaczej aniżeli tylko z kroniką wydarzeń. A zatem w odniesieniu do postaci i dzieła Moniuszki ważne byłoby nie tylko to, co się w źródle znajduje, lecz i to, czego w nim nie ma. Korzystając z możliwości, jaką daje odwołanie się do nowej definicji źródła i Febvre’owskiej koncepcji mentalité, warto dopuścić do głosu to, czego o Moniuszce nie napisano – świadomie bądź nie. Klimat epoki, wymogi ustroju, przekonania własne autorów – to wszystko sprawia, że niektóre kwestie zostały w literaturze Moniuszkowskiej dobitnie wyrażone, inne zaś pominięte, wpływając na ogólny kształt wizerunku kompozytora. Ta część polskiego piśmiennictwa może być dla dzisiejszych badaczy ciekawym wyzwaniem nie tylko w kontekście odczytania na nowo szczegółów z życia i twórczości kompozytora, ale i rekonstruowania mentalnego pejzażu polskiego, w którym Moniuszko pełni rolę niebagatelną. Fluktuacja zainteresowania jego postacią i dorobkiem daje do tych rozważań wyczuwalny impuls. W zależności od warunków historycznych, politycznych, a także mód i stylów twórczość Stanisława Moniuszki widziana była przez odbiorców różnie, a deklarowane poglądy na jego temat bardzo często zmieniały się pod wpływem czynników od muzyki niezależnych. Wobec tak wyraźnych różnic w postawach prezentowanych wobec kompozytora nasuwa się pytanie o kryteria ocen. Wstępując zaś na tę ścieżkę, musimy liczyć na rychłą konfrontację z historią i koncepcjami dotyczącymi piśmiennictwa historycznego. Stąd bowiem biorą się źródła wartościowania, a warunkiem kształtującym oceny jest sposób postrzegania procesu historycznego i sama koncepcja faktu (zdarzenia historycznego).

Stanisław Moniuszko wkroczył na scenę polskiej kultury w okresie, gdy w refleksji filozoficznej i estetycznej triumfowały idee romantyzmu. Działał wprawdzie i potem, kiedy swych zwolenników zdobywały hasła organicyzmu i pracy u podstaw, jednak wiele sformułowanych w pierwszych latach jego obecności w Warszawie opinii powtarza się przez kolejne dekady. W dyskusji nad ich zmiennością (bądź niezmiennością) ważnym punktem odniesienia jest wykształcona na fali romantyzmu konstrukcja wieszcza narodowego, do którego wielu autorów Moniuszkę porównuje, poszukując w jego twórczości i postawie argumentów potwierdzających słuszność tego zestawienia.

Ponure czasy zaborów zaowocowały wykształceniem figury wieszcza narodowego, postaci pełniącej w społeczeństwie rolę swoistego panaceum na cierpienia narodu. Układ sił w Europie, w którego kleszczach znalazła się Polska pod koniec XVIII wieku, spowodował, że hasła romantyzmu zostały u nas przyjęte w innej niż u sąsiadów formie. Dodatkowo kształtująca się w połowie XIX wieku nowoczesna koncepcja narodu (rozdwojona wprawdzie na wersję francuską i niemiecką) wsparła ów proces, oddziałując na polskie wyobrażenia na temat zbiorowości⁴. Istotny dla tej części Europy stał się duchowy przewodnik – wieszcz, a spoczywające na nim obowiązki względem zagubionego w sytuacji politycznej narodu zdeterminowała natura relacji zwrotnej przebiegająca na linii jednostka – zbiorowość.

Dyskusja nad postacią tego kompozytora i jego twórczością przybrała w polskiej prasie XIX i XX wieku oryginalny kształt. Perspektywa prezentowana na łamach zarówno fachowych periodyków, jak i gazet codziennych, nieprofilowanych według branż i kategorii tematycznych, zadziwia swą ograniczonością. Pomimo różnorodnych postaw i opinii wizja roli kompozytora w kulturze kształtowana jest głównie przez idee wyrastające z tradycji romantycznej, które pozostaną niezmienne aż po współczesność.

Wybór tytułów prasowych, które przywołane zostaną na kartach tej książki, uzależniają w dużej mierze nieścisłości panujące w istniejących przewodnikach bibliograficznych. Monumentalne skądinąd dzieła, redagowane m.in. przez Kornela Michałowskiego, okazały się niewystarczającym źródłem informacji, zwłaszcza jeśli chodzi o prasę niemuzyczną. Dla tego tekstu jest ona szczególnie istotna, ponieważ potrafi zgrabnie i przejrzyście zademonstrować potęgę retoryki kształtującej wizerunek Moniuszki w społeczeństwie i dyskretnie podsuwającej zalecane kryteria oceny jego dorobku kompozytorskiego. Niestety, poszukiwania materiałów skazane zostały w dużej mierze na przypadkowość. Wykaz sporządzony przez Michałowskiego nie może pretendować do roli wiarygodnego przewodnika, albowiem informacje tam zebrane okazują się w wielu miejscach niekompletne. Poważnym niedostatkiem jest pominięcie podstawowej prasy stołecznej wychodzącej za życia Moniuszki i w pierwszej kolejności reagującej na nowinki w życiu kulturalnym Warszawy, a co się z tym wiąże – recenzującej działalność operową i koncertową kompozytora. Źródłem stanowiącym uzupełnienie informacji bibliograficznych stał się więc drugi tom pracy Witolda Rudzińskiego pt. Stanisław Moniuszko. Studia i materiały⁵, w której autor przytacza obszerne cytaty z wielu dziewiętnastowiecznych publikacji prasowych, a niekiedy cytuje artykuły w całości. Dzięki temu, a także szczegółowej informacji bibliograficznej zawartej w dwutomowym dziele, zawartość przejrzanych przeze mnie czasopism została poszerzona o wymienione przez Rudzińskiego tytuły.

Wyjaśnienia wymagają kryteria wyboru omawianych szerzej dzieł Moniuszki. Został on całkowicie podporządkowany centralnemu zagadnieniu recepcji dzieła kompozytora z perspektywy przypisywanej mu roli narodowego wieszcza. Przedmiotem analizy stały się niemal wyłącznie utwory uznane za najbardziej narodowe i najczęściej przywoływane przez recenzentów prasowych oraz badaczy twórczości kompozytora. Moim celem była próba konfrontacji „mitotwórczych” utworów Moniuszki, takich jak np. Halka czy Straszny dwór, z ich rzeczywistymi treściami.

W badaniach nad recepcją Moniuszki w polskiej prasie skoncentrowałam się na okresie obejmującym lata 1858-1989. Z pozoru wydawać się może, że przedział czasowy zakreślony został zdecydowanie zbyt szeroko, gdyż przestudiowanie prasy z okresu obejmującego ponad sto trzydzieści lat z góry skazuje wnioskowanie na pobieżność. Jak się jednak okazuje, literatura poświęcona kompozytorowi nie jest obfita, a w wypadku publikacji prasowych zaobserwować można stopniowe wygasanie wraz z upływem czasu zainteresowania sprawami moniuszkowskimi. Poza artykułami ogłaszanymi w rytm rocznic życia i śmierci twórcy oraz odnotowywania scenicznych jubileuszów dzieł, z biegiem lat coraz rzadziej na łamach znajduje się miejsce dla dyskusji o Moniuszce. Decyzja o zakreśleniu szerokich granic czasowych wsparta została koncepcją długiego trwania (longue durée) autorstwa Fernanda Braudela. Niewidoczne, według tego badacza, procesy społeczne nabierają ostrości, jeśli założymy szerszą perspektywę czasową. Dekady, stulecia, a na ostatnim poziomie także epoki i ery dają szansę na obserwację zmian zachodzących w „instrumentarium mentalnym” danej społeczności, pozwalając na uchwycenie i opisanie zmian przebiegających bardzo powoli w głębokiej warstwie społecznej świadomości⁶. Interesujące zatem okazały się nie tyle poszczególne koncepcje konkretnych dziennikarzy, lecz wspólne formacjom pokoleniowym przekonania i idee.

Pozostaje wytłumaczenie przyjętych granic czasowych. 1 stycznia 1858 roku, po dziesięciu latach oczekiwań, na scenie warszawskiego Teatru Wielkiego została wystawiona czteroaktowa wersja opery Halka. Od tej chwili Moniuszko stał się postacią rozpoznawalną dla odbiorcy warszawskiego, szybko też jego sława zaczęła przenikać do innych ośrodków (recenzje z warszawskich premier zamieszczają pisma wydawane w innych zaborach, publikuje je m.in. krakowski „Czas”). Tuż po premierze Halki Moniuszko został też powołany na stanowisko „dyrektora” opery polskiej⁷ w Warszawie i pełnił tę funkcję do końca życia. W panoramie polskiej twórczości muzycznej pojawił się w pełni dopiero we wspomnianym 1858 roku i od tego czasu, ze zmiennym wprawdzie natężeniem, ale trwale w niej pozostaje.

Rok 1989 zamyka epokę zależności Polski od Związku Radzieckiego, otwierając przed Rzecząpospolitą czas wolności, w tym także wolności słowa i pluralizmu poglądów. Czas burzliwych przemian w każdej dziedzinie życia, który nastąpił potem, spowodował, że w nowych realiach społeczno-politycznych postaci Moniuszki towarzyszy także spory chaos. Jakkolwiek ciekawe wydaje się bliższe zbadanie roli tego kompozytora we współczesnej kulturze polskiej, pozwoliłam sobie jednak zamknąć teren badawczych poszukiwań w momencie pożegnania się Polski ze starym porządkiem. Ramy czasowe objęły więc okres funkcjonowania Moniuszki w świadomości naznaczonej poczuciem niewoli i ciągłej zależności od innych państw.

Obserwacje rozpoczynają się w tym momencie historii, gdy państwo polskie od dłuższego już czasu nie istnieje na mapie. Stopniowo pojawiają się kolejne okresy aż do zwycięstwa socrealizmu i żelaznej kurateli Związku Radzieckiego. Wprawdzie w okresie tym wyodrębnić wypada dwudziestolecie wolności pomiędzy dwiema wojnami, jednak z uwagi na ciągłość idei i lansowanych perspektyw interpretacyjnych, a także obecność dawnych przekonań nie pojawia się w tym miejscu przerwa w badanym materiale. Poczekać na nią przyjdzie do roczników datowanych rokiem 1939. O ile dla losów piśmiennictwa polskiego pierwsza wojna światowa nie okazała się tak dramatycznym ciosem, tak okres drugiej wojny światowej jest synonimem całkowitej pacyfikacji ruchu wydawniczego. Przeniesiona wówczas za granicę działalność dziennikarska wymaga osobnego podejścia uwzględniającego realia emigracyjne, czego niniejszy tekst nie uwzględnia, bo i uwzględniać nie chce. Celem jest w tym wypadku bliższe przyjrzenie się piśmiennictwu powstającemu na ziemiach polskich. Przy tym założeniu powinna zostać wprawdzie uwzględniona prasa podziemna, jednak wśród dostępnych tekstów i odwołujących się do nich przewodników bibliograficznych próżno szukać śladów wątku moniuszkowskiego. Kolejnym powodem pominięcia okresu 1939-1945 jest, uciekając się do delikatnych ocen, fakt drastycznej zmiany warunków polskiego życia teatralnego. Zawieszenie oficjalnej działalności teatrów, likwidacja scen dramatycznych i operowych, wszystko to przekonuje do pozostawienia tych zagadnień przyszłym badaczom. Dla studiów nad wizerunkiem Moniuszki wśród „swoich” naczelnym kryterium okazało się kryterium miejsca. Skoro Moniuszko postrzegany jest jako twórca „rodzimy”, „swojski”, rozumiany przede wszystkim przez Polaków, i to zwłaszcza tych, którzy identyfikują się z ideałami tzw. romantyzmu krajowego, badanie emigracyjnej egzystencji jego dzieł i postrzegania jego wizerunku z perspektywy zagranicy stanowi wątek poboczny, skądinąd niezwykle ciekawy i obiecujący pod względem badawczym. Pozostaje żywić nadzieję, że przyszłe badania uzupełnią dotychczasowe zdobycze nauki, rozwijając szerzej problematykę Moniuszki widzianego oczami zagranicy⁸.

Recepcja sylwetki i twórczości Moniuszki przebiegała równolegle w dwóch nurtach piśmiennictwa: w prasie i pozycjach książkowych. O ile publikacje prasowe obejmują teksty liczne (choć i tak, gdy porównamy ilość materiałów dotyczących Moniuszki z publikacjami na temat Fryderyka Chopina, okaże się, jak ubogi to zasób), to fachowa literatura przedmiotu prezentowana w formie książkowej przedstawia się nader szczupło. W rozpatrywanym tu okresie powstało niewiele prac zdradzających naukowe ambicje ich twórców. Moniuszko nie był dla swego pokolenia i następnych interesującym „problemem badawczym”. Chodzi o teksty Aleksandra Walickiego, Bolesława Wilczyńskiego, Aleksandra Polińskiego, Stanisława Niewiadomskiego, Zdzisława Jachimeckiego, Henryka Opieńskiego i najbardziej zasłużonego dla wiedzy o Moniuszce Witolda Rudzińskiego. Listę tę uzupełniają dwie publikacje Rudzińskiego o charakterze popularnonaukowym oraz broszurowe teksty Karola Stromengera, Witolda Hulewicza, Aleksandra Arcta i Tadeusza Przybylskiego. Pozostałe teksty (zebrane skrupulatnie w Almanachu Moniuszkowskim autorstwa Jana Prosnaka i Witolda Rudzińskiego) mają charakter druków ulotnych, wkładek okolicznościowych i wydawnictw okazjonalnych, niepretendujących do miana opracowania naukowego. Z wyjątkiem tych ostatnich wszystkie wymienione zostaną uwzględnione z uwagi na przemiany świadomości w konkretnych okresach historycznych rzutujące na styl pisarstwa o Moniuszce skierowanego nie tylko do wąskiego grona muzyków i muzykologów, ale też do szerszych kręgów społeczeństwa.

Odrębne miejsce w literaturze moniuszkowskiej zajmuje praca Rüdigera Rittera. Ta obszerna pozycja naukowa pochodzi jednak spoza polskiego kręgu kulturowego (autor publikacji jest Niemcem), nie mieści się również w wyznaczonych granicach czasowych. Datą powstania (2008) zdecydowanie wykracza poza przyjętą górną granicę 1989 roku. Jest to jednak niezwykle interesująca i ważna pozycja w literaturze przedmiotu, jedyna do tej pory oparta na nowoczesnych metodach badawczych. Jej wyjątkowość polega też na przedstawieniu po raz pierwszy fenomenu tego kompozytora z innego niż polskie stanowiska badawczego, ujęciu tematu w perspektywie interdyscyplinarnej oraz fakcie, że od ostatniej większej publikacji do czasów wydania przez Rittera swej pracy minęło ponad pięćdziesiąt lat.

Analiza tekstów poświęconych życiu i twórczości Moniuszki oraz wskazanie ich cech charakterystycznych, a także elementów stylu, które pozwoliły umocnić pozycję tego kompozytora w gronie polskich wieszczów narodowych, pozwalają rozszerzyć refleksję poza tematykę tych tekstów i zająć się mitologizacją również na poziomie języka.

Pytania stawiane dotąd tekstom badaczy i komentatorów Moniuszkowskiej spuścizny powinny finalnie zostać postawione dziełom. Uwypuklone w tekstach elementy wizerunku Moniuszki jako wieszcza narodowego staną się zatem na koniec podstawą analizy twórczości, tej zwłaszcza, o której pisano najwięcej. Nie pojawią się tu próby ogarnięcia wszystkich dzieł, choć ubolewam, że Moniuszko nie doczekał się dotąd porządnego opracowania monograficznego. Poza refleksją pozostanie jednak po raz kolejny muzyka instrumentalna, jak i przeważająca część kompozycji religijnych. Pojawią się za to popularne tytuły: Halka, Straszny dwór, Śpiewniki domowe, jako że to właśnie one posłużyły za punkt wyjścia do oceny całej twórczości. Opinie formułowane na podstawie tej skromnej reprezentacji są więc świadectwem zarówno szczególnej (nie)obecności Moniuszki w polskim życiu muzycznym, jak i świadomości kulturowej Polaków.

Badaniami pokierowały kategorie romantyczne: ludowość, historyzm, religia czy egzotyzm. Wywiedziona z religii i ludowości kategoria pierwotności czy pochodna względem egzotyzmu magiczność zostały potraktowane jednak marginesowo, o czym zadecydowała znikoma zawartość tych elementów w dziełach Moniuszki.

Analiza twórczości służy znalezieniu odpowiedzi na pytania o sposób funkcjonowania tego kompozytora w publicystyce i pracach muzykologicznych, co z kolei wpływa na ogólną świadomość społeczeństwa odnośnie do jego roli w polskiej kulturze. Kontrowersyjne, pełne sprzeczności istnienie Moniuszki w kulturze widoczne jest do dnia dzisiejszego. Dało ono impuls do przyjrzenia się temu zagadnieniu na nowo, do porzucenia kontekstów już nieaktualnych i wytartych. Skonfrontowanie opinii o twórcy z zawartością jego dzieł ma służyć diagnozie problemów, od jakich dyskusja o Moniuszce od lat nie jest w stanie się uwolnić.