Krzysztof Baculewski

WSPÓŁCZESNOŚĆ
1975–2000

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ
pod redakcją Stefana Sutkowskiego
Tom 7 część 2
Fragment

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją
Stefana Sutkowskiego

I Średniowiecze – część 1

I Średniowiecze – część 2

II Renesans

III Barok – część 1

III Barok – część 2

IV Klasycyzm

V Romantyzm – część 1

V Romantyzm – część 2

VI Okres między Romantyzmem a Współczesnością

VII Współczesność – część 1

VII Współczesność – część 2

Sutkowski Edition Warsaw

00-414 Warszawa, ul. Orłowicza 8 m. 36

OD WYDAWCY

Pragnę tym wstępem dać odpowiedź, zapewne niepełną, na pytanie, dlaczego podjąłem trud wydawania HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku polskim i angielskim. Otóż muzyka i jej historia w Polsce – temat niezwykle interesujący, bogaty, a w niektórych okresach wręcz fascynujący – jest dziedziną, której poświęciłem bardzo znaczną część swego życia, warto więc zakończyć te prace jakimś trwałym akcentem. To jakby wyznanie osobiste, ale to byłoby za mało, aby podejmować tak wielki wysiłek. Celem wydawnictwa jest przedstawienie rozwoju muzyki w naszym kraju od czasów najdawniejszych do współczesności. Ukazanie więc tego wszystkiego, co jest nam znane, również w języku najbardziej dostępnym na świecie, a tym samym wypełnienie luki, która negatywnie ciąży na znajomości naszych osiągnięć muzycznych w świadomości obcokrajowców w każdej części kuli ziemskiej. Jest to miłym, aczkolwiek niełatwym obowiązkiem, choć – nie ma co ukrywać – przyjemnością.

Atutem muzyki polskiej w światowej jej prezentacji – a takim przedsięwzięciem jest również edycja historii pewnego okresu lub wielu okresów – jest zaistnienie w percepcji światowej wielkiej twórczości Fryderyka Chopina. Twórczości, której znaczna część powstała poza krajem urodzenia, ale której polskości nie da się podważyć. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że największa liczba ludzi na świecie kojarzy sobie Polskę z Chopinem. Dotyczy to nie tylko muzyków, artystów, czy w ogóle ludzi wykształconych, lecz także większej części obywateli każdego państwa. Nawet tylko to mogłoby wystarczyć jako powód do możliwie pełnego zaprezentowania za granicą kultury muzycznej kraju Fryderyka Chopina, jej uwarunkowań historycznych, międzynarodowych powiązań, bogactwa charakteru i cech stylistycznych.

Ze znajomością historii Polski i Polaków, jej osiągnięć i potknięć w dziedzinie polityki, gospodarki czy kultury jest w świecie bardzo, ale to bardzo źle. Nawet o naszej historii współczesnej ludzie na Zachodzie i Wschodzie wiedzą bardzo niewiele, nie mówiąc już o historii muzyki polskiej na przestrzeni wieków, z jej wzlotami i upadkami, ze wspaniałym barokiem – gdy kapela króla w Warszawie była chyba najznakomitszą w Europie, gdy Warszawa – po Florencji, Rzymie, Mantui, Neapolu i sporadycznie Bolonii – była jednym z przodujących w Europie, a więc i w świecie, ośrodków kultywujących włoską operę wczesnobarokową. Takich spektakularnych przykładów można przytoczyć znacznie więcej i wówczas staną się zrozumiałe i nie będą czymś zaskakującym zasłużone sukcesy naszych wybitnych twórców muzycznych. Ukazanie twórczości polskiej i wykonywanej w Polsce, myśli teoretycznej i szkolnictwa, prezentacja wykonawców, solistów i zespołów, wreszcie materialnych dowodów kultywowania muzyki, jak instrumenty muzyczne, sale koncertowe czy operowe, wszystko to będzie przedmiotem realizowanej przez wydawnictwo edycji.

Autorami poszczególnych tomów są polscy muzykolodzy specjalizujący się od lat w tych zagadnieniach, a tłumaczami osoby, których językiem ojczystym jest angielski. Podstawowym kanonem będzie okres historyczny, a więc:

Średniowiecze (w dwóch częściach)

Renesans

Barok (w dwóch częściach)

Klasycyzm

Romantyzm (w dwóch częściach)

Między Romantyzmem a Współczesnością

Współczesność (w dwóch częściach)

Obok historii w ścisłym sensie wydawać będziemy prace monograficzne, wśród których ukazały się już następujące:

Polskie organy, prospekty organowe w Polsce jako dzieła sztuki

Fortepian polski

Recytatyw liturgiczny w średniowiecznej Polsce

Lutosławski – życie i muzyka

Planuje się też opracowania dotyczące instrumentów smyczkowych, teatru muzycznego, muzyki ludowej, rozwoju myśli muzycznej i edukacji i szereg innych.

Dla kogo jest przeznaczony ten cykl wydawniczy? Sądzę, że zaspokoi zapotrzebowanie – jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części – ośrodków naukowych (uniwersytety, szkoły muzyczne, biblioteki), a także tych wszystkich, którzy nie będąc ścisłymi profesjonalistami w dziedzinie historii i sztuki muzycznej, będą chcieli się dowiedzieć czegoś szczegółowego o naszej twórczości i życiu muzycznym. Brak takiego wydawnictwa w przeszłości i – tym bardziej – dziś jest dotkliwie odczuwalny zwłaszcza w kontaktach naszej kultury muzycznej ze światem i świata artystycznego z Polską i Polakami. Niech ten pierwszy krok będzie przyczynkiem do przełamania tej sytuacji.

Bez względu na to, jak liczne są argumenty przemawiające za rozpowszechnianiem w świecie HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku angielskim, trudno sobie wyobrazić, aby wydanie to nie miało być dostępne dla polskiego czytelnika, w jego ojczystym języku. Ten postulat niejako wynika z faktu, że – jak już wspomniałem – autorami poszczególnych części cyklu są polscy muzykolodzy, a więc – zanim powstanie angielska wersja językowa któregokolwiek tomu, może on już ukazać się na rynku w wersji „oryginalnej”.

Redaktor cyklu

Stefan Sutkowski

WSTĘP

Kiedy przed kilkunastu już laty przystępowałem do redakcji I części VII tomu[1] monumentalnej Historii Muzyki Polskiej, jaką przygotowuje oficyna Sutkowski Edition, nie przypuszczałem, że okoliczności zmuszą mnie właśnie do sięgania ponownie po pióro (z dzisiejszej perspektywy już bardzo umowne), gwoli omówienia – w drugiej części tego tomu – polskiej twórczości kompozytorskiej ostatniego ćwierćwiecza XX wieku. Okazało się bowiem, że wprawdzie do dziś wydano kilkanaście prac poświęconych twórczości różnych kompozytorów i różnym epizodom w muzyce polskiej minionego półwiecza, nie powstało jednak żadne naukowe opracowanie ogólne podsumowujące dokonania całego okresu[2]. Dało to Wydawcy do ręki wygodny argument, by to znowu niżej podpisany podjął się trudu i ryzyka opisania polskiej muzyki współczesnej okresu brakującego do eleganckiego zamknięcia drugiego tysiąclecia w Historii Muzyki Polskiej.

W ciągu minionej półtorej dekady wiele się w kulturze i muzyce polskiej zmieniło. Ale też zmienił się i autor. Oznacza to, że pewne opinie niekoniecznie muszą być identyczne z formułowanymi przed laty, a zatem ciągłość I i II części VII tomu nie musi być ewidentna. Próbuję jednak przynajmniej od strony formalnej zachować niektóre analogie konstrukcyjne i kontynuować poprzednio podjęte sposoby porządkowania materiału. Jednocześnie staram się skupić uwagę na zjawiskach nieomówionych w poprzednim tomie, a co za tym idzie nie zajmować się generalnie dorobkiem najwybitniejszych twórców, jak Lutosławski i Penderecki, dokładnie opracowanym przez wielu innych autorów, choć ich twórczość znajdzie swoje odzwierciedlenie i tu.

Ponownie też podtrzymuję założenie wstępne, a mianowicie, że wybór dzieł i autorów jest całkowicie subiektywny, ale nie oznacza automatycznego wartościowania zjawisk, dzieł i autorów. To niechaj pozostanie domeną i odbiorców, i krytyków.

Powiększenie obszaru zainteresowań publiczności stało się w ostatnim piętnastoleciu faktem. Pars magna fuit festiwal „Warszawska Jesień”, bez którego niniejsza praca miałaby o wiele mniejsze szanse zaistnieć. Paradoksalnie, muzyka poważna i rozrywkowa, które od czasów Mozarta, Schuberta i Johanna Straussa Ojca zaczęły się od siebie wyraźnie oddalać i z punktu widzenia środków, i recepcji – dziś ponownie zaczynają się do siebie zbliżać. Często dzieje się tak, że to samo audytorium słucha Stockhausena, Harveya, Reicha czy Glassa, ale też jazzu, hip-hopu czy rocka, omijając jednak całą klasykę historii. Okazuje się bowiem, że estetyka obu nurtów zatoczyła wielkie łuki – zrazu w przeciwnych kierunkach, ale teraz ich strzałki skierowane są ponownie ku sobie.

Nie o tym wszakże będzie ta książka.

Jej autor nie czuje się kompetentnym w zakresie muzyki innej, niż ta, której definicja jeszcze do niedawna obywała się bez żadnego przymiotnika. Zmiany kulturowe w Polsce spowodowały, że dziś w powszechnym odczuciu kompozytorem nie jest autor symfonii, lecz piosenek: autor symfonii musi swój fach dookreślić, skomentować, wytłumaczyć się, że tworzy muzykę poważną lub klasyczną, nie zaś muzykę po prostu, która w odbiorze społecznym oznacza przede wszystkim to, co non-stop słychać z umieszczonych wszędzie głośników, czyli pop, rock, rap, hip-hop i im podobne i pochodne. To, czego się słucha – umownie mówiąc w Filharmonii – to muzyka poważna alias klasyczna czyli kulturowa nisza przeznaczona dla nieistotnej w Polsce i nie liczącej się społecznie mniejszości. Rzec można – nihil novi sub sole, bo i Chopin 180 lat temu oburzał się na upadek obyczajów: wiedeńczycy walce dziełami nazywają! – pisał w liście do Józefa Elsnera[3].

Termin muzyka elektroakustyczna, dawniej był synonimem muzyki na taśmę czyli tworzonej w studiach przez kompozytorów o wykształceniu na ogół konserwatoryjnym, często wraz z elektroakustykami, inżynierami i reżyserami dźwięku. Teraz studia straciły nieledwie rację bytu z powodu rewolucyjnego rozwoju elektroniki i każdy – niekoniecznie kompozytor – może je sobie stworzyć we własnym komputerze; technologia się upowszechniła, aż termin zarezerwowany przedtem dla fachowców stracił elitarne znaczenie na rzecz popularnego. To samo zresztą stało się z samą muzyką. Jednak oprócz książki Włodzimierza Kotońskiego[4], jedynego kompendium wiedzy, jakie się o tej muzyce w języku polskim ukazało – nie opublikowano w Polsce na ten temat żadnej liczącej się pracy analitycznej czy syntetycznej. Dziś, po blisko ćwierćwieczu od pojawienia się tej pracy, kiedy komputeryzacja daje w efekcie warsztatowe ujednolicanie różnych estetyk i technik, mimo zupełnie różnej funkcji społecznej tworzonej w ten sposób muzyki, napisanie podobnej syntezy wydaje się niepodobieństwem, a w każdym razie zadaniem karkołomnym. Ponadto zróżnicowanie upodobań odbiorczych i artystycznych tych, którzy piszą o muzyce, zróżnicowanie ich temperamentów badawczych i pól, na których działają, wydaje się dzielić muzykę na odległe galaktyki. Z zainteresowaniem obserwujemy wszakże, że zaczęły się one do siebie zbliżać. Mało jednak prawdopodobne, byśmy mieli oczekiwać artystycznego big bangu.

Koniec XX w. był ostatnim okresem muzyki współczesnej w Polsce, kiedy jeszcze można było mówić o jej względnej jednolitości. Nie mam na myśli, rzecz jasna, ani stylistyki, ani warsztatu kompozytorskiego, bo te się zmieniały, ale raczej pewną postawę artystyczną i stosunek samych kompozytorów do własnego rzemiosła i ich samych widzenie się w muzyce. Otóż, jeśli w XX w. dominowało nastawienie uznające rzemiosło, warsztat i technikę kompozytorską za warunki sine qua non bycia kompozytorem, to już pod koniec stulecia zaczęła ona tracić ona na znaczeniu. Poczęto się zwracać ku zjawiskom marginalnym lub nieokreślonym z punktu widzenia warsztatu i techniki właśnie, brzmieniom, formom i efektom prymitywnym, oddalającym je od muzyki artystycznej. „Estetyka usterki”, jeden z postmodernistycznych pomysłów, wykorzystywała kilka zjawisk. Po pierwsze, polegała na imitowaniu dawnych brzmień „czarnych”, winylowych i uszkodzonych płyt, z szumami, trzaskami czy przeskakiwaniem igły, a więc na cięciu tradycyjnej narracji dźwiękowej i percepcji. Po drugie, akceptowała efekty jeszcze do niedawna należące do sfery błędów w warsztacie reżysera dźwięku: sprzężenie, flatter echo, wadliwy montaż. Tak akceptacja polegała na świadomym zastosowaniu tych zjawisk do twórczości współczesnej. W jakiejś mierze, rzec można, była to konsekwencja estetyczna wchłonięcia przez muzykę instrumentalną ćwierć wieku wcześniej efektów sonorystycznych: „kiksów” w instrumentach dętych, przypadkowych uderzeń w instrumenty smyczkowe, czy „totalnego” traktowania różnych instrumentów, zrazu fortepianu (John Cage).

„Estetyka usterki” wprowadziła zarówno do muzyki rozrywkowej, jak i artystycznej efekt w zasadzie pozamuzyczny; była pierwszym wyłomem w tradycyjnej percepcji muzyki, wprowadzała do niej efekt nieciągłości akcji muzycznej, taki sam, jaki już dawno stosowano w montażach filmowych, gdzie jednolite wątki narracyjne rozcinano na odcinki i przemontowywano. W muzyce efekt nieciągłości wprowadził wcześniej punktualizm, ale jego nieciągłość była pewnym stanem i elementem przewidywalnym, zakładanym a priori. Tu – „usterka” mogła się pojawić w dowolnym momencie, nieprzewidzianie przerywając ciągłą dotychczas narrację. Co więcej, pauzy w punktualizmie były takimi samymi pauzami, jak w muzyce dawniejszej, natomiast postmodernistyczna swoboda ostatniej ćwierci XX w. pozwalała wypełniać je dowolnym materiałem, np. dźwiękami niemuzycznymi, słowem, nagraniami, cytatami itd „Estetyka usterki” postawiła znak równości między formą muzyczną, a formą spędzenia, zagospodarowania czy sformatowania określonego wycinka czasu, kiedy podejmuje się różne niezwiązane ze sobą czynności: np. czytając książkę słucha się muzyki, odbiera telefon, wygląda przez okno, bądź wychodzi do innego pomieszczenia...

Kompozytorzy XXI w. z coraz mniejszym entuzjazmem podejmują pisanie utworów symfonicznych. Zapewne ma tu znaczenie fakt, że większość orkiestr stała się instytucjami kultywującymi przede wszystkim muzykę wycinka historii, a i to coraz bardziej ograniczanego z dwóch stron. Repertuar przedklasyczny przejęły bowiem zespoły specjalizujące się w uprawianiu tej muzyki, przeważnie na instrumentach historycznych i zgodnie ze stylem wykonawczym epoki (zresztą tendencja ta coraz chętniej wkracza w wiek XIX), zaś repertuaru współczesnego orkiestry pozbyły się same, najczęściej w naturalny sposób, to znaczy poprzez rezygnację z unowocześniania technik gry. Muzyka, od XX w. począwszy, ma pod tym względem szczególne wymagania, którym nie jest w stanie sprostać każdy zespół. O ile więc na kronikach dźwiękowych „Warszawskiej Jesieni” z – krajowych orkiestr – pojawiały się do końca stulecia orkiestry Filharmonii z Krakowa, Poznania, Katowic, Wrocławia czy Bydgoszczy, to od przełomu XX/XXI w., na jej estradach pozostała Filharmonia Narodowa, WOSPR i Sinfonia Varsovia; do wielu utworów angażuje się więc zespoły zagraniczne, co ma nie tylko znaczenie dla programu festiwalu i pozwala jego odbiorcom na zetknięcie z innymi niż polscy wykonawcami, ale po części spowodowane jest niewykonalnością sporej części nowej muzyki przez orkiestry krajowe.

Z drugiej strony łatwo dostępne media elektroakustyczne i komputery stanowią o atrakcyjności muzyki, tworzonej przy ich użyciu. Między innymi także z powodu ich popularności w użyciu amatorskim. I tu zauważamy wobec tego pewne rozwarstwienie: na nurt ściśle profesjonalny i poświęcający w różnym stopniu uwagę nowym technologiom (głównie elektronice) i niekiedy wysuwający je na plan pierwszy (Stanisław Krupowicz, Magdalena Długosz, Cezary Duchnowski, Agata Zubel), ale również korzystający z nich drugoplanowo (Zbigniew Bargielski, Zbigniew Penherski, Rafał Augustyn). Nadto środkami tymi posługują się chętnie muzycy-improwizatorzy – i to jest ów drugi nurt, który przybiera w XXI w. na intensywności, stając się ponadto przedmiotem systematycznego kształcenia akademickiego (Kraków, Łódź). Być może będzie on miał szansę na uzyskanie względnej popularności, gdyż zbliża się do ruchu amatorskiego. Ma z nim bowiem pewną cechę wspólną: brak konieczności stosowania wirtuozerii, którą zastępuje naiwna często wynalazczość w zakresie emitowania i kształtowania niekoniecznie nietradycyjnych brzmień i dźwięków. Ponadto wiedza o muzyce sprzed półwiecza, o sonorystyce, staje się wskutek braku dokumentacji na płytach CD coraz bardziej ezoteryczna i sporą część „nowatorskich pomysłów” artystycznych z „dziś” możemy odnaleźć we „wczoraj”, w muzyce, opisanej w I tomie niniejszej pracy.

Wzrost zainteresowania szeroko rozumianą kameralistyką, a zwłaszcza z użyciem komputera – jest jednak faktem. Wiąże się on ze zwiększającą się fascynacją nietypowymi miejscami na koncerty: najczęściej są nimi obiekty poprzemysłowe, których architektura, częściowo na ogół zniszczona, pobudza dodatkowo wyobraźnię odbiorców. Być może tendencja ta ma także związek z niechęcią do oper, klasycznych teatrów i filharmonii: ich odświętna atmosfera, dawniej wymagająca jeszcze wieczorowego stroju, stała się czymś dla młodszych pokoleń anachronicznym i nie przystającym do tempa i stylu ich życia. Czy będą one potrzebowały jeszcze przeżywania uczuć metafizycznych? Czym stanie się więc sztuka, w tym także muzyka, coraz częściej wychodząca na ulicę, aspirująca do roli społecznego gnomona, mająca ambicje wkraczania i ingerowania w życie codzienne nie tylko w sensie metaforycznym czy intelektualnym? Odpowiedziom na te pytania niewątpliwie towarzyszy diaboliczny chichot Witkacego.

Refleksje te nie do końca znajdą swe dalsze odzwierciedlenie w niniejszej pracy. Mają jedynie na celu zakreślenie granic obszaru, po którym się będziemy poruszać. Praca zaś stanowi jedynie próbę usystematyzowania pewnych zjawisk, rzecz jasna tych tylko, które się autorowi udało zaobserwować lub/i wyodrębnić. Dla muzyki polskiej byłoby niewątpliwie ważne, by podobnych prób pojawiło się więcej, zwłaszcza, że z pewnością obejmowałyby wówczas inny materiał i w inny sposób go systematyzowały. Myślę, że twórczość kompozytorów polskich XX wieku zasługuje na to w zupełności.

Pragnąłbym jeszcze zwrócić uwagę Czytelnika, że w woluminie niniejszym zabraknie w stosunku do pierwszej części Współczesności[5] rozważań o działających w Polsce generacjach kompozytorskich – i ich charakterystyki. Ostatnia z tam omówionych, powojenna, jest jednocześnie ostatnią w ogóle, w której dały się dostrzec cechy wspólne dla przynajmniej kilku jej przedstawicieli. Późniejsze pokolenia pod tym względem są mało charakterystyczne, sięgają bowiem do różnorodnych środków i odwołują się do różnych estetyk, co nie do końca pozwala na wyciągnięcie tego rodzaju wniosków. Postmodernizm jako postawa intelektualna, zrywający z nowoczesnością (cokolwiek byśmy pod tym terminem rozumieli) i spoglądający chłodnym okiem wstecz – rozbił dawniejszy racjonalizm i postawę awangardową na szereg odmiennych zjawisk, warsztatowo nie dających się traktować łącznie.

I ostatnia uwaga. W niniejszych rozważaniach znajdą się zagadnienia, które z różnych powodów nie zostały uwzględnione w pierwszej części Współczesności, choć ich geneza sięga okresu wcześniejszego. Ponadto, po ponad dwudziestu latach od odzyskania przez Polskę pełnej niepodległości i niezależności, okazało się, że czasy PRL-u odeszły tak dalece w niepamięć, że jedni uznają je za świetlane, bo zapomnieli o rzeczach złych lub też byli świadomymi lub nieświadomymi beneficjentami minionego systemu, inni zaś, zwłaszcza młodsi, nie wiedzą zbyt wiele o realiach tamtego okresu i nie rozumieją ani postaw społecznych, ani dylematów, ani rozterek moralnych i politycznych. Kazimierza Wyki „życie na niby[6]” przestało być zrozumiałe i powoli odchodzi w cień przeszłości. Jeśli więc – zwłaszcza w rozdziałach wstępnych znajdzie Czytelnik wiele publicystyki – to w intencji ocalenia od zapomnienia tego, co dla pokolenia autora jest oczywiste i zrozumiałe, choć często także ulega zatarciu, a dla pokoleń młodszych może mieć odcień egzotycznej przeszłości i anegdoty, być może tłumaczącej społeczne zachowania i reakcje.

Zasadniczym odbiorcą serii książek Historii Muzyki Polskiej wydawanych przez Sutkowski Edition jest czytelnik obcojęzyczny. W wydaniu polskim znalazło się jednak sporo informacji, które dla odbiorcy polskiego – w zależności od pokolenia, jakie reprezentuje – mogą być zupełnie oczywiste. Nie chciałbym wprawdzie powtarzać za Aleksandrem hr. Fredrą: – Znacie? – Znamy! – No to posłuchajcie!, ale – mam nadzieję, że dla porządku, logiki i analogii do innych tomów będzie to wybaczalne.

Pozostaje jeszcze techniczna kwestia notacji wysokości dźwięków. Zwyczajowa notacja (przy użyciu małych liter): c, cis, d etc. lokuje te dźwięki w oktawie małej. Dla uniknięcia nieporozumień w niniejszym woluminie będzie się ona odnosić do wszystkich lub jakichkolwiek dźwięków bez określania ich przynależności oktawowej. Natomiast nazwy dźwięków oktawy małej zostaną zaopatrzone w odnośniki „0” w indeksach górnych: c^0, cis^0, d^0 etc.

PODZIĘKOWANIA

Pani Małgorzacie Kosińskiej oraz Polskiemu Centrum Informacji Muzycznej autor i wydawca dziękują za nieodpłatne udostępnienie fotografii.

Autor i wydawca dziękują wydawnictwom: Schott Music z Moguncji (Mainz), Robert Forberg z Monachium, Boosey & Hawkes Music Publishers Ltd. z Londynu, Stokłosa Editions w Warszawie, Państwowemu Instytutowi Wydawniczemu i Fundacji Aurea Porta w Warszawie, a w szczególności Polskiemu Wydawnictwu Muzycznemu w Krakowie, z którego publikacji pochodzi większość cytowanych fragmentów, za bezpłatne udzielenie licencji na przedruk przykładów nutowych pochodzących z ich wydań.

Autor i wydawca dziękują także wydawnictwom Chester Music, Boosey & Hawkes Music Publishers Ltd. oraz Moeck Musikinstrumente + Veralg e.K. za udzielenie licencji na przedruk przykładów nutowych.

Autor i wydawca dziękują kompozytorom: Annie Ignatowicz-Glińskiej, Krzysztofowi Knittlowi, Jerzemu Kornowiczowi, Hannie Kulenty, Stanisławowi Moryto, Grażynie Pstrokońskiej-Nawratil i Lidii Zielińskiej za wyrażenie zgody na reprodukowanie fragmentów niewydanych utworów.

[1] Krzysztof Baculewski. Współczesność Część 1: 1939–1974. Historia Muzyki Polskiej, tom VIII. Sutkowski Edition Warsaw, 1996, s. 56-70.

[2] Praca taka powstała natomiast przed kilku laty w Anglii: Adrian Thomas. Polish Music after Szymanowski. Cambridge University Press. Cambridge 2005.

[3] Fryderyk Chopin. List do Józefa Elsnera z 29.I.1831 r. W: Korespondencja Fryderyka Chopina. Zebrał i opracował Bronisław Edward Sydow. Warszawa 1955, t. I., s. 171

[4] Włodzimierz Kotoński. Muzyka elektroniczna. PWM, Kraków 1985. Wyd. II zmienione. Kraków 2002.

[5] Krzysztof Baculewski. Współczesność 1... op. cit., s. 56-70.

[6] Kazimierz Wyka. Życie na niby. Universitas, wyd. II. Kraków 2010. Ta książka, której gros powstało tuż po wojnie, tłumaczy postawy i reakcje na anormalną sytuację społeczną podczas okupacji. Wiele jednak cech tego, co wydawało się wówczas tymczasowo anormalne, przekształciło się w status quo w czasach PRL-u. Analityczna trafność autora pozwoliła mu na wyciągnięcie uniwersalnych wniosków, że „życie prawdziwie” istnieje jedynie wśród zamkniętej grupy rodzinno-towarzyskiej, nazywanej później, w latach osiemdziesiątych, „emigracją wewnętrzną”, natomiast życie oficjalne, zawodowe – to „życie na niby”, pozór, fasada, za którą mało kto ma wstęp.

Kalendarium epoki

1975

Muzyka polska

Andrzej Dobrowolski – Muzyka na orkiestrę nr 4 „A-La”. IX Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina w Warszawie. I Nagrodę otrzymuje Krystian Zimerman. Wizyta Artura Rubinsteina w Łodzi z okazji 60-lecia Filharmonii. Debiut na „Warszawskiej Jesieni” Krzysztofa Knittla.

Muzyka światowa

Pierre Boulez Rituel, Alfred Sznitke – Requiem (wg F. Schillera). W Paryżu rozpoczyna działalność IRCAM (Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique) pod kierownictwem Pierre Bouleza. Zmarł Dymitr Szostakowicz.

Historia i kultura polska

„List 59” – protest intelektualistów przeciwko zmianom w konstytucji. Stanisław Lem – Szpital przemienienia.

Historia i kultura światowa

Jorge Luis Borges – Księga piasku (El libro de arena). Po śmierci generała Franco zmiany polityczne w Hiszpanii: na tron królewski wstępuje Juan Carlos. W Helsinkach Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy Europejskiej.

1976

Muzyka polska

Henryk Mikołaj Górecki – III Symfonia op. 36 Symfonia pieśni żałosnych. Andrzej Krzanowski – Canti di Wratislavia. Debiut na „Warszawskiej Jesieni” Elżbiety Sikory i Krzysztofa Baculewskiego.

Muzyka światowa

Luis Andriessen – De Staat, Luciano Berio – Coro, Rodion Szczedrin – opera Martwe dusze. Zmarł Beniamin Britten.

Historia i kultura polska

Strajki w Ursusie i Radomiu, Powstanie KOR (Komitetu Obrony Robotników) dla pomocy ofiarom i rodzinom prześladowanych. Czesław Miłosz – Ziema Ulro. Zmarł Antoni Słonimski.

Historia i kultura światowa

Milos Forman – Lot nad kukułczym gniazdem. Zmarł Mao Zedong i Luchino Visconti.

1977

Muzyka polska

Debiut na „Warszawskiej Jesieni” Andrzeja Krzanowskiego i Eugeniusza Knapika. Staraniem ZKP zniesiono „zapis” cenzury na nazwiska Andrzeja Panufnika i Romana Palestra, w programie „Warszawskiej Jesieni” prawykonanie Universal Prayer Andrzeja Panufnika. Zmarł Witold Małcużyński.

Muzyka światowa

Arvo Pärt – Tabula rasa. Karlheinz Stockhausen rozpoczyna pracę nad cyklem Licht – Die Sieben Tage der Woche (Światło – siedem dni tygodnia), Zmarła Maria Callas.

Historia i kultura polska

Andrzej Wajda – Człowiek z marmuru.

Historia i kultura światowa

Otwarcie Centrum Pompidou w Paryżu (projekt Richarda Rogersa, Renzo Piano i Gianfranco Franchiniego).

1978

Muzyka polska

W Chicago premiera opery Raj utracony Krzysztofa Pendereckiego. Powstaje Kwartet Śląski. Kazimierz Serocki – Pianophonie.

Muzyka światowa

W Sztokholmie premiera opery György Ligetiego Le grand macabre.

Historia i kultura polska

Kardynał Karol Wojtyła obrany papieżem przyjmuje imię Jana Pawła II. Zmarł Jan Parandowski.

Historia i kultura światowa

Początek rewolucji islamskiej w Iranie. Literacka Nagroda Nobla dla Isaaca Bashevis Singera.

1979

Muzyka polska

Ponowna legalizacja niezależnego PTMW po okresie zawieszenia działalności w l. 1949-56 oraz działania za pośrednictwem ZKP. W programie „Warszawskiej Jesieni” Koncert altówkowy Romana Palestra oraz debiut Pawła Szymańskiego.

Muzyka światowa

Steve Reich – Variations. Zmarła Nadia Boulanger.

Historia i kultura polska

W obiegu pozacenzuralnym wychodzi Mała Apokalipsa Tadeusza Konwickiego.

Historia i kultura światowa

Interwencja wojsk radzieckich w Afganistanie.

1980

Muzyka polska

Tomasz Sikorski – Struny w ziemi. Na „Warszawskiej Jesieni” debiut Grażyny Pstrokońskiej-Nawratil i Aleksandra Lasonia.

Muzyka światowa

Sofia Gubaidulina – Offertorium, koncert skrzypcowy.

Historia i kultura polska

W sierpniu kolejna fala strajków na Wybrzeżu i Śląsku, podpisanie porozumień z rządem, rejestracja NSZZ „Solidarność”. Literacka Nagroda Nobla dla Czesława Miłosza. Gustaw Herling-Grudziński – Dziennik pisany nocą 1973-79. Zmarł Jarosław Iwaszkiewicz.

Historia i kultura światowa

Zmarł Jean-Paul Sartre. Wojna iracko-irańska (do 1988).

1981

Muzyka polska

Paweł Buczyński – Muzyka opadających liści, Aleksander Lasoń – Góry. We Wrocławiu premiera opery Manekiny Zbigniewa Rudzińskiego. Zmarł Kazimierz Serocki, Tadeusz Baird i Jerzy Żurawlew, twórca Konkursów Chopinowskich.

Muzyka światowa

Toru Takemitsu – Rain tree, Pierre Boulez – Répons, Mark Kopytman – Memory. La Scala wystawia Donnerstag aus Licht Karlheinza Stockhausena.

Historia i kultura polska

Andrzej Wajda – film Człowiek z żelaza otrzymuje „Złotą Palmę” na festiwalu w Cannes 13.XII – Wprowadzenie stanu wojennego.

Historia i kultura światowa

Pierwszy lot amerykańskiego promu kosmicznego Columbia. Sankcje gospodarcze USA wobec ZSRR i Polski. Pojawienie się na rynku europejskim komputerów osobistych.

1981

Muzyka polska

Paweł Szymański – Sonata. Krzysztof Meyer – VI Symfonia „Polska”. Decyzją ZKP z powodu stanu wojennego festiwal „Warszawska Jesień” nie odbywa się. W Genewie zmarł Artur Rubinstein.

Muzyka światowa

Arvo Pärt – Pasja wg św. Jana. Zmarł Carl Orff.

Historia i kultura polska

Bojkot telewizji i częściowo radia jako głównych ośrodków propagandy przez artystów polskich, głównie aktorów.

Historia i kultura światowa

Wystawa „Duch czasu w sztuce” w Berlinie prezentuje „nowych dzikich” i „nowy ekspresjonizm” (Pierpaolo Calzoni, Susan Rotenberg) Pojawienie się w produkcji i handlu płyt kompaktowych (CD) i odtwarzaczy.

1983

Muzyka polska

W Chicago prawykonanie III Symfonii Witolda Lutosławskiego. Witold Lutosławski otrzymuje Nagrodę Ch. Grawemeyera. Debiut na wznowionej „Warszawskiej Jesieni” Rafała Augustyna, Edwarda Sielickiego i Lidii Zielińskiej. Krzysztof Penderecki – Polskie Requiem.

Muzyka światowa

Galina Ustwolska – III Symfonia – Jezu, zbaw nas!, John Cage – Souvenir, Iannis Xenakis – Shaar, Olivier Messiaen – opera St. François d'Assise, premiera w Operze Paryskiej.

Historia i kultura polska

Zniesienie stanu wojennego, rozwiązanie Związku Literatów Polskich. Pokojową Nagrodę Nobla otrzymuje Lech Wałęsa. Andrzej Szczypiorski – Z notatnika stanu wojennego. Zmarł Jerzy Andrzejewski i Miron Białoszewski.

Historia i kultura światowa

Elfriede Jelinek – Pianistka. Zmarł malarz Joan Miró, Luis Buñuel, reżyser filmowy.

1984

Muzyka polska

Nagroda Komitetu Kultury Niezależnej „Solidarności” dla Witolda Lutosławskiego I miejsce Kwartetu smyczkowego Eugeniusza Knapika na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów w Paryżu. Włodzimierz Kotoński – Terra incognita, Andrzej Krzanowski – Concerto per orchestra. Debiut na „Warszawskiej Jesieni” Tadeusza Wieleckiego.

Muzyka światowa

Luciano Berio – Requies, Steve Reich – Desert Music, Karlheinz Stockhausen – Samstag aus Licht, Toru Takemitsu – Riverrun. Film Carmen (Francesco Rosi) z muzyką Georgesa Bizeta, w rolach głównych Julia Migenes-Johnson i Placido Domingo.

Historia i kultura polska

Założenie Uniwersytetu w Szczecinie. Polska wycofuje się w Międzynarodowej Organizacji Pracy.

Historia i kultura światowa

We Frankfurcie otwarcie Muzeum Rzemiosła Artystycznego, przykład architektury postmodernistycznej (projekt Richarda Meiera).

1985

Muzyka polska

Nagroda Komitetu Kultury Niezależnej „Solidarności” dla Krzysztofa Knittla Warszawska Opera Kameralna otrzymuje własną siedzibę w dawnym budynku Studenckiego Teatru Satyryków (po przebudowie). Marek Stachowski – Ody safickie.

Muzyka światowa

Alfred Schnittke – Koncert altówkowy Henri Dutilleux – L'Arbre des songes, koncert skrzypcowy.

Historia i kultura polska

Udostępnienie Panoramy Racławickiej Jana Styki i Wojciecha Kossaka w rotundzie we Wrocławiu (przeniesionej w 1945 r. ze Lwowa). Wiesław Myśliwski – Kamień na kamieniu.

Historia i kultura światowa

Milan Kundera – Nieznośna lekkość bytu. Za pośrednictwem satelity komunikacyjnego rozpoczęła nadawanie programów Zweite Deutsche Fernsehen. Zmarł Marc Chagall.

1986

Muzyka polska

W Wiedniu premiera opery Czarna maska Krzysztofa Pendereckiego. Debiut na „Warszawskiej Jesieni” Magdaleny Długosz i Hanny Kulenty i Anny Zawadzkiej-Gołosz. Zmarł Andrzej Markowski.

Muzyka światowa

Iannis Xenakis – Keqrops, Luciano Berio – Formazoni, Bronius Kutavičius – oratorium Drzewo świata.

Historia i kultura polska

Polska ponownie przyjęta do Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

Historia i kultura światowa

1986 – Katastrofa elektrowni jądrowej w Czarnobylu. Otwarcie Musée d'Orsay w Paryżu.

1987

Muzyka polska

Augustyn Bloch – Albowiem nadejdzie światłość Twoja. Zmarł Zygmunt Mycielski.

Muzyka światowa

Osvaldas Balakauskas – Opera strumentale, Helmut Lachenmann – Staub, Isang Yun – V Symfonia. W Houston (USA) premiera opery Johna Adamsa Nixon w Chinach.

Historia i kultura polska

Paweł Huelle – Weiser Dawidek. Początek politycznych happeningów „Pomarańczowej Alternatywy” we Wrocławiu.

Historia i kultura światowa

Nagroda Nobla dla Josifa Brodskiego. Wprowadzenie na rynek magnetofonów cyfrowych DAT (Digital Audio Technique). Umberto Eco – Imię róży.

1988

Muzyka polska

Lidia Zielińska – Muzyka na Wielki Tydzień. W Salzburgu premiera Koncertu fortepianowego Witolda Lutosławskiego, solistą jest Krystian Zimerman.

Muzyka światowa

Karlheinz Stockhausen – Montag aus Licht.

Historia i kultura polska

Polska zaprzestaje zagłuszania audycji Radia Wolna Europa. Debata telewizyjna Alfred Miodowicz versus Lech Wałęsa.

Historia i kultura światowa

Wycofanie wojsk ZSRR z Afganistanu. Salman Rushdie – Szatańskie wersety.

1989

Muzyka polska

Wizyta Oliviera Messiaena w Katowicach i Warszawie z okazji wykonania estradowego fragmentów jego opery St. François d'Assise podczas „Warszawskiej Jesieni”. Zmarł Witold Rowicki.

Muzyka światowa

Otwarcie Opéra-Bastille w Paryżu. Zmarł Herbert von Karajan i Vladimir Horowitz.

Historia i kultura polska

Rozmowy „okrągłego stołu” przedstawicieli rządu i opozycji Pierwsze powojenne częściowo wolne wybory do Sejmu i wolne wybory do przywróconego Senatu. Odzyskanie przez Polskę pełnej niepodległości. Przywrócenie nazwy Rzeczpospolita Polska.

Historia i kultura światowa

Masakra protestujących studentów na placu Niebiańskiego Spokoju w Pekinie. W Paryżu otwarcie Arche de la Défense i piramidy (projektu Ming Pei) na dziedzińcu Luwru. Europa środkowa wyzwala się z więzów socjalizmu: prócz Polski niepodległość odzyskują: Czechosłowacja, NRD, Węgry, Bułgaria. W Rumunii krwawy przewrót. Upadek muru berlińskiego. Zmarł Salvador Dali.

1990

Muzyka polska

W Antwerpii premiera Das Glas im Kopf wird vom Glas. Opery Eugeniusza Knapika, Andrzej Panufnik – X Symfonia, Aleksander Lasoń – Katedra, Elżbieta Sikora – Shadows. „Warszawska Jesień” prezentuje 11 utworów Andrzeja Panufnika, który po raz pierwszy od 1954 r. przyjeżdża do Polski. Zmarł Andrzej Dobrowolski i Andrzej Krzanowski.

Muzyka światowa

Arvo Pärt – Berliner Messe, Gija Kanczeli – Tagesgebete. Kurt Masur obejmuje stanowisko dyrektora Filharmonii Nowojorskiej. Zmarł Leonard Bernstein.

Historia i kultura polska

Rozwiązanie się PZPR. Wybór Lecha Wałęsy na Prezydenta RP. Andrzej Sapkowski – Wiedźmin. Manuela Gretkowska – My zdies emigranty, debiut prozatorski. Zmarł Tadeusz Kantor.

Historia i kultura światowa

Atak Iraku na Kuwejt. Zjednoczenie Niemiec. Formalny koniec zimnej wojny.

1991

Muzyka polska

Witold Lutosławski otrzymuje “Polar Music Prize”. W Monachium premiera opery Król Ubu Krzysztofa Pendereckiego. Na „Warszawskiej Jesieni” premiera Koncertu fortepianowego Witolda Lutosławskiego. Witold Lutosławski – Chantefleurs et Chantefables. Zmarł Stefan Kisielewski i Andrzej Panufnik.

Muzyka światowa

Ovivier Mesiaen – Eclairs sur l'Au-Delà. Zmarł Claudio Arrau.

Historia i kultura polska

Krystyna Janda otrzymuje w Cannes nagrodę dla najlepszej aktorki.

Historia i kultura światowa

Wyzwolenie Kuwejtu przez siły ONZ. Rozwiązanie ZSRR przez Radę Najwyższą Rosyjskiej Federacyjnej Republiki i powołanie Wspólnoty Niepodległych Państw. Wojska radzieckie opuszczają Czechosłowację i Węgry. Niepodległość Litwy, Łotwy i Estonii. Film Kevina Costnera Tańczący z wilkami (7 Oskarów). Rozwiązanie Układu Warszawskiego i RWPG.

1992

Muzyka polska

Stanisław Moryto – Koncert wiolonczelowy. W Kassel premiera opery Silent Screams, Different Dreams Eugeniusza Knapika. Na „Warszawskiej Jesieni” wizyta Karlheinza Stockhausena oraz debiut Jerzego Kornowicza. Witold Lutosławski – IV Symfonia. Krzysztof Penderecki – V Symfonia.

Muzyka światowa

György Ligeti – Koncert skrzypcowy. Telewizja włoska organizuje za pośródnictwem transmisji satelitarnej przedstawienie opery Tosca Giacomo Pucciniego w miejscach Rzymu i porach dnia, w jakich się akcja według libretta rozgrywała; w głównych rolach: Placido Domingo i Ruggiero Raimondi, orkiestrą symfoniczną RAI dyrygował (ze studia) Zubin Meta. Zmarł John Cage i Olivier Messiaen.

Historia i kultura polska

Zmarł Tadeusz Łomnicki.

Historia i kultura światowa

Wojna domowa i rozpad Jugosławii. Koniec apartheidu w RPA. Wprowadzenie na rynki minidysków i kaset cyfrowych DCC. Film Jonathana Demme – Milczenie owiec (7 Oskarów).

1993

Muzyka polska

Stanisław Krupowicz – Fin de siècle na orkiestrę. W Los Angeles prawykonanie IV Symfonii Witolda Lutosławskiego. Aleksandra Krzanowska otrzymuje I nagrodę na Międzynarodowym Konkursie Wykonawczym Muzyki Współczesnej fundacji Gaudeamus w Rotterdamie. Na „Warszawskiej Jesieni” debiut Pawła Mykietyna.

Muzyka światowa

W Lyonie premiera niedokończonej i zinstrumentowanej przez Edisona Denisowa opery Claude'a Debussy'ego Rodrigue et Chimène W Nowym Jorku premiera opery Griffelkin Lukaa Fossa.

Historia i kultura polska

Ostatnie wojska radzieckie opuszczają Polskę. „Złoty Lew”, nagroda festiwalu w Wenecji dla Krzysztofa Kieślowskiego za film Niebieski z cyklu Trzy kolory. Ryszard Kapuściński – Imperium.

Historia i kultura światowa

Czechosłowacja rozpada się na dwa niezależne państwa: Czechy i Słowację. Armia Czerwona definitywnie opuszcza Polskę.

1994

Muzyka polska

Grażyna Pstrokońska-Nawratil – Kwartet smyczkowy „lidyjski”. Zmarł Witold Lutosławski.

Muzyka światowa

Feliksas Bajoras – Missa in Musica. Elliott Carter – Partita.

Historia i kultura polska

Karolina Lanckorońska przekazuje w darze Zamkowi Królewskiemu w Warszawie, Bibliotece Jagiellońskiej i kilku innym muzeom polskim własne zbiory dzieł sztuki, m.in. dwa obrazy Paula Rubensa.

Historia i kultura światowa

Zmarł Eugène Ionesco.

1995

Muzyka polska

Sławomir Czarnecki – Hombark-Concerto, koncert skrzypcowy. W Polskim Radio festiwal bachowski w wykonaniu Collegium Musicum z Gandawy pod dyrekcją Philippe' a Herreweghe. W Teatrze Wielkim w Warszawie premiera opery Wyrywacz serc Elżbiety Sikory Na „Warszawskiej Jesieni” europejska premiera rekonstrukcji Universal Symphony Charlesa Ivesa.

Muzyka światowa

Michael Nyman – Koncert klawesynowy.

Historia i kultura polska

Denominacja polskiego złotego – jedno z osiągnięć reform gospodarczych wicepremiera Leszka Balcerowicza. Wybór Aleksandra Kwaśniewskiego na Prezydenta RP.

Historia i kultura światowa

Koniec wojny w byłej Jugosławii. Christo – opakowany folią Reichstag w Berlinie.

1996

Muzyka polska

Krzysztof Penderecki Siedem Bram Jerozolimy, Witold Szalonek Symfonia rytuałów na kwartet smyczkowy.

Muzyka światowa

Zmarł Toru Takemitsu.

Historia i kultura polska

Wisława Szymborska otrzymuje nagrodę Nobla. Zmarł Krzysztof Kieślowski.

Historia i kultura światowa

Przywrócenie rządów demokratycznych w Mongolii.

1997

Muzyka polska

Wojciech Kilar Koncert fortepianowy. Paweł Mykietyn – Koncert fortepianowy.

Muzyka światowa

Zmarł Światosław Richter.

Historia i kultura polska

uchwalenie konstytucji III RP, gigantyczna powódź na południu Polski, utworzenie Trybunału Konstytucyjnego. Czesław Miłosz – Piesek przydrożny.

Historia i kultura światowa

amerykańska sonda Pathfinder ląduje na Marsie. Frank O. Gehry – Museo Guggenjeim w Bilbao, postmodernistyczna budowla sprawiająca wrażenie niestabilności i sprzeczności z prawami fizyki. Hong Kong po 156 latach panowania brytyjskiego przechodzi pod administrację Chińskiej Republiki Ludowej.

1998

Muzyka polska

Tadeusz Wielecki – Concerto à rebours, Zbigniew Bargielski – Slapstick. Zmarł Stanisław Wisłocki.

Muzyka światowa

Zmarł Gérard Grisey, Alfred Sznitke, Ton Bruynèl.

Historia i kultura polska

Uruchomiono pierwszy odcinek metra w Warszawie. Adam Zagajewski – W cudzym pięknie. Olga Tokarczuk – Dom dzienny, dom nocny. Zmarł Zbigniew Herbert.

Historia i kultura światowa

Powstaje I nielegalna opozycja polityczna w Chinach (i na emigracji): Chińska Partia Demokracji i Sprawiedliwości. Zmarł Akira Kurosawa, reżyser japoński i Jean Marais, francuski aktor.

1999

Muzyka polska

Tournée Krystiana Zimermana z Polską Orkiestrą Festiwalową pod jego dyrekcją z koncertami fortepianowymi Chopina (150-lecie śmierci kompozytora). Zmarł Jerzy Waldorff.

Muzyka światowa

Zmarł Yehudi Menuhin, skrzypek, dyrygent.

Historia i kultura polska

Polska zostaje przyjęta do NATO; Jerzy Hoffmann – premiera Ogniem i Mieczem, ostatniego filmowego ogniwa wg Trylogii Henryka Sienkiewicza (Potop 1974, Pan Wołodyjowski 1969). Zmarł Władysław Hasior, rzeźbiarz, Jerzy Grotowski – reżyser, Jerzy Turowicz, współtwórca i redaktor naczelny „Tygodnika Powszechnego”.

Historia i kultura światowa

Dawna kolonia portugalska Makao przejęta przez Chiny. Wprowadzenie w Unii Europejskiej wspólnej waluty – euro (€). Zmarł Stanley Kubrick, amerykański reżyser filmowy.

2000

Muzyka polska

Eugeniusz Knapik – Up into the silenie. Zmarł Władysław Szpilman, pianista, kompozytor.

Historia i kultura polska

Zmarł Luciano Berio.

Historia i kultura polska

Andrzej Wajda otrzymuje nagrodę Amerykańskiej Akademii Filmowej „Oscar” za całokształt twórczości. Sławomir Mrożek – Dziennik powrotu. Po 23 latach zakończono produkcję Fiata 126 p. Na szczycie UE w Nicei zgoda na przyjęcie nowych członków, w tym Polski. Zmarł Jerzy Giedroyć, twórca i redaktor paryskiej „Kultury”, Gustaw Herling-Grudziński, pisarz, Wojciech Has, reżyser.

Historia i kultura światowa

Kanał Panamski przechodzi pod władanie Panamy. Koniec rządów komunistycznych w Jugosławii. Jacques Herzog i Pierre de Meuron – Tate Gallery Modern w budynku dawnej elektrowni Bankside w Londynie. Zmarł Friedensreich Hundertwasser, malarz i architekt austriacki.

Część pierwsza
SYTUACJA KULTURY MUZYCZNEJ

I. SYTUACJA SPOŁECZNA W OSTATNIM ĆWIERĆWIECZU XX W.

1. Propaganda w okresie krystalizowania się opozycji

Przez cały okres istnienia PRL propaganda stanowiła jeden z najważniejszych aspektów życia politycznego. Z jednej strony miała za granicą kształtować odpowiednio pozytywny wizerunek Polski, jej systemu politycznego i sukcesów, do czego kultura i sztuka doskonale się nadawały; z drugiej zaś – na użytek krajowy – stanowiła środek wychowywania społeczeństwa. Miała za zadanie nie tylko korygować rzeczywistość, ale także w odpowiedni sposób prezentować wszystkie wydarzenia historyczne, polityczne i kulturowe – stąd ogromna rola cenzury jako organu wykonawczego. Wpływ propagandy na życie społeczne był ogromny. Wpływ tak, skuteczność nie, a w każdym razie nie zawsze. Większość ludzi doskonale pamiętała realia przedwojenne i ówczesny obraz historii Polski, pamiętała sytuację gospodarczą i zdawała sobie sprawę z jej pogorszenia, które przyniosła powojenna zmiana ustroju ekonomicznego, społecznego i politycznego. Generalne nastawienie społeczeństwa do zmiany ustroju było apriorycznie niechętne, choćby dlatego, że spora jego część pamiętała jeszcze czasy zaborów i represje carskie. W tej sferze elokwencja propagandy traciła skuteczność. Co prawda komuniści przejęli metodę Goebbelsa („kłamstwo powtórzone tysiąc razy staje się prawdą”), ale mimo wielokrotnego powtarzania przez lata tych samych haseł, ich siła przekonywania bywała znikoma. W niektóre jednak uwierzono. Uwierzono, że – po Jałcie, gdzie Polska została potraktowana podobnie do Czechosłowacji w Monachium, czyli oddana w sferę wpływów, tym razem sowieckich – nie mamy innego politycznego wyjścia i sojusz z ZSRR jest jedynym. Wprawdzie imperia upadały, ale niektóre po tysiącu lat. To był argument nie tylko z lat czterdziestych, ale paradoksalnie również ze stanu wojennego lat osiemdziesiątych. Zresztą doświadczenie krwawo stłumionego przez ZSRR powstania w Budapeszcie w listopadzie 1956 roku stanowiło mocny i realistyczny dowód prawdziwości takiej teorii. Tłumaczono nią historyczną konieczność przyjaźni ze wschodnim sąsiadem, bezwzględnym, wielkim i groźnym. W Polsce, zwłaszcza centralnej (czyli zaborze rosyjskim sprzed I wojny światowej) świadomość jego potęgi, ugruntowana wieloma przegranymi zrywami niepodległościowymi (1795, 1806, 1830, 1863, 1905), ciągle była żywa, a międzywojenna II Rzeczpospolita przetrwała niespełna 21 lat.

Demokrację władze rozumiały dość instrumentalnie jako kontynuację sytemu sowieckiego, systemu, w którym nie ma miejsca na polemikę z innymi, i w którym jedyną dopuszczalną ideologię stanowi socjalizm. Powtarzane po wielokroć hasło głosiło: „socjalizm tak, wypaczenia – nie!”, przy czym za wypaczenia uważano wszystko to, co nie mieściło się akurat w aktualnym programie partyjno-rządowym. Z drugiej strony twierdzono, że demokratyczne i socjalistyczne państwo będzie w stanie zapewnić wszystkim dobrobyt. Jednak ta sztuka w żadnym kraju ze sfery sowieckich wpływów się nie udała. Równość też się nie udała, ponieważ bardzo szybko się okazało, że wzorem sarmackiej demokracji są równi i równiejsi, w zależności od odległości, jaka ich dzieli od partii, urzędu, władzy lub... Moskwy. I to właśnie sprawiło, że w połowie lat siedemdziesiątych PZPR liczyła w kulminacyjnym momencie około 3 miliony członków, czyli blisko 10% populacji! Entuzjaści i cynicy, ideowcy, których z biegiem lat ubywało i karierowicze, których z biegiem lat przybywało – pospołu uczestniczyli w „budowaniu socjalizmu” i „umacnianiu przyjaźni polsko-radzieckiej”. Frazeologia zdominowała życie polityczne. Mało kto w nią rzeczywiście wierzył, ale publicznie niemal wszyscy ją wyznawali i praktykowali.

Polacy zawsze byli dość sceptyczni wobec haseł, zwłaszcza politycznych, a okres okupacji wojennej tę cechę tylko wzmocnił. Wówczas pojawiły się w niespotykanej przedtem ilości napisy na murach, komentujące zarządzenia okupanta i ważniejsze wydarzenia. Napisy – to była tylko część reakcji, która przejawiała się w dowcipach i powiedzonkach, obiegających Polskę. Okres PRL nie był pod tym względem wyjątkiem, nawet okres terroru stalinowskiego, choć wówczas za dowcipy polityczne szło się w najlepszym razie do więzienia: zmieniły się jedynie sposoby ich przekazu i zasięg. Ale już w następnej dekadzie sytuacja wróciła do normy i niejednokrotnie najlepsze dowcipy polityczne można było usłyszeć nawet w tramwaju[7]. Niektórzy twierdzą, że władze doskonale o tym wiedziały, lecz uznawały to za swego rodzaju „wentyl bezpieczeństwa”. Nie tolerowały jednak żadnych dowcipów i komentarzy dotyczących Lenina, komunizmu i przodującej roli Związku Radzieckiego. Jeszcze na początku lat siedemdziesiątych za domalowanie portretowi Lenina wiszącego w jednej z sal warszawskiej ASP[8] czerwonej gwiazdy na czole studenta-sprawcę z wilczym biletem wyrzucono z uczelni. Czujność aparatu władzy na ten temat wzmogła się mocno w roku 1970, kiedy cała Polska musiała świętować stulecie urodzin Lenina. Naturalnie ilość dowcipów na ten temat gwałtownie wówczas wzrosła[9]. Kiedy okazało się, że bajeczki o Leninie pióra Michaiła Zoszczenki[10], rodzaj hagiograficznej biografii ułożonej w formie krótkich przypowieści, studenci czytują na spotkaniach i zaśmiewają się do łez, cenzura natychmiast nakazała wycofać nakład ze sprzedaży, co poskutkowało natychmiastowym wzrostem popularności dziełka... Tak więc ciągle istniała swego rodzaju gra pomiędzy inteligencją a cenzurą, tym bardziej sprawdzało się przedwojenne jeszcze powiedzonko Juliana Tuwima, że dowcip, który cenzor zrozumiał, nie zasługuje na publikację. Zatem autorzy starali się przechytrzyć cenzorów, a odbiorcy doskonale potrafili czytać między wierszami. Walka między propagandą a generalnie niezorganizowaną do połowy lat siedemdziesiątych opozycją intelektualną wobec narzuconego ustroju trwała cały czas aż do końca istnienia PRL.

Propagandę okresu popaździernikowego cechował pewien prymitywizm, co powodowało, że mało kto już w nią wierzył. Władysław Gomułka jako pierwszy sekretarz PZPR i de facto główny rozgrywający całej polityki wewnętrznej i zewnętrznej nie znosił intelektualistów, nie rozumiał ich, źle się czuł w ich towarzystwie i uważał, nie bez racji zresztą, za środowisko niepewne ideologicznie. Stąd też demonstrował często wściekłość i pogardę. Apogeum przyszło po wojnie Izraela z krajami arabskimi w 1967 r., kiedy postanowił antysemityzm uczynić polityką państwową, oraz po marcu 1968 r., kiedy zaczął walkę z inteligencją w ogóle.

Krótki czas popaździernikowej odwilży spowodował trwałe zmiany w nastawieniu politycznym sporej części inteligencji. Jedni uznali, że nadszedł czas, kiedy będzie wolno wypowiadać się krytycznie wobec polityki partii i rządu. Inni, że wprawdzie być może będzie to realne, ale i tak nic nie da. Natomiast większość przestała się bać. Stąd i w 1963 r. List 34 podpisany przez tyluż pisarzy i naukowców z żądaniem zmiany polityki kulturalnej; był to protest przeciwko ponownemu zaostrzaniu cenzury i zakazom poruszania wielu wątków: tak w literaturze i publicystyce, jak i w nauce. Gomułka uważał, że jakakolwiek dyskusja jest niecelowa, jeśli nie zaakceptuje się pryncypiów ideologicznych i wiary w nieomylność partii we wszystkich sprawach: od gospodarki po kulturę i sztukę. Wprawdzie na list nie udzielono żadnej odpowiedzi, a jego autorów wykreślono z życia publicznego, jednak opinia dowiedziała się o nim z radia Wolna Europa i zachodnich mediów. Na Uniwersytecie Warszawskim odbył się wiec: studenci poparli autorów Listu 34 i jego treść. Rezultatem politycznym było wzmożenie kursu antyinteligenckiego. Kultura i sztuka ponownie znalazły się w okowach propagandy. Zezwalano wyłącznie na takie ich przejawy, które bądź wskazywały na mecenat państwa lub – jeśli bezpośrednio nie dawały świadectwa o sukcesie systemu i jego wyższości nad kapitalizmem – to przynajmniej dowodziły istnienia tolerancji. Ta dotyczyła jednak tylko tych dziedzin kultury i sztuki, które nie odwoływały się bezpośrednio do intelektu, ani nie podawały treści, które władze mogłyby interpretować jako zagrażające systemowi. Oszukiwanie cenzury przez zabiegi literackie i czytanie między wierszami stanowiły najważniejsze z przejawów niezależnej myśli i postawy. Pomimo tego, a może paradoksalnie dzięki temu, w takim klimacie znajdował inspiracje Sławomir Mrożek, Tadeusz Konwicki, Jerzy Grotowski czy Tadeusz Kantor.

Po wojnie sześciodniowej 1967 r. (zwycięstwo Izraela nad Egiptem, Syrią i Jordanią), która stała się wygodnym pretekstem posunięć „antysyjonistycznych”, rozpoczęła się bezprecedensowa nagonka na Polaków pochodzenia żydowskiego, prowadzona głównie w środowiskach inteligenckich. Polityczną podstawę tego ataku stanowiły istotne dwa elementy: w podtekście druzgocząca klęska wojskowego sprzętu sowieckiego, w który były wyposażone armie arabskie w starciu ze sprzętem amerykańskim – tym dysponował Izrael – oraz w oficjalnej polityce porażka dyplomacji ZSRR wspierającej kraje arabskie.

W Polsce władze przystąpiły do rozgrywki: w tle były konflikty w aparacie partyjnym i rządowym, czystki stanowiły więc najprostszy i skuteczny środek. Zbiegło się to w czasie z premierą Dziadów Adama Mickiewicza (w reżyserii Kazimierza Dejmka) w Teatrze Narodowym w Warszawie (w listopadzie 1967 r.). Wystawienie było tak atrakcyjne, że oglądały je nadkomplety widzów. Władze uznały spektakl za antyradziecki (sic!) i zdecydowały się zdjąć go z afisza. To spowodowało tym większą presję na ostatnie spektakle. Zaczęto zbierać podpisy pod petycją do władz protestującą nie tylko przeciwko wstrzymaniu spektaklu, ale w ogóle przeciw polityce kulturalnej. Zareagowali także członkowie Związku Literatów Polskich: na specjalnym zebraniu podjęto ostrą, potępiającą uchwałę. Wówczas też Stefan Kisielewski wymyślił w stosunku do władz określenie „dyktatura ciemniaków”, które też zrobiło nadzwyczajną karierę w różnych środowiskach[11]. Ale też zarówno on, jak i kilku innych pisarzy, jak Andrzej Kijowski, Antoni Słonimski, Jerzy Andrzejewski, Paweł Jasienica i Leszek Kołakowski naraziło się na niezwykle ostrą reakcję władz. Kołakowskiego wyrzucono z Uniwersytetu, na Jasienicę rzucił oszczerstwo w jednym z przemówień sam Gomułka, Stefana Kisielewskiego pobili „nieznani sprawcy”, jego nazwisko usunięto z wydawanej właśnie Małej encyklopedii muzyki PWN[12], a on sam otrzymał zakaz publikacji. Wkrótce po zebraniu ZLP wyrzucono z uniwersytetu m.in. Adama Michnika za zdanie relacji dziennikarzowi francuskiemu z incydentu z Dziadami. Studenci zareagowali szybko (8 marca 1968) wiecem protestacyjnym na terenie UW. Władze – brutalną pacyfikacją z użyciem sił milicji, ORMO, ZOMO i cywilnych służb bezpieczeństwa, akcja ta dotknęła przede wszystkim rozchodzących się po wiecu[13]. Nie chodziło zresztą o rozpędzenie tłumu, ile o dotkliwe pobicie studentów i studentek czyli przekazanie społeczeństwu jasnego komunikatu: „żadnych krytyk, żadnych zmian, żadnych swobód”. Protesty studenckie z różną siłą przetoczyły się przez wiele ośrodków akademickich: do UW dołączyła Politechnika Warszawska, Uniwersytet Jagielloński, uczelnie Katowic, Wrocławia, Poznania, Torunia, Gdańska i Łodzi. We Wrocławiu strajki studenckie wspierali także robotnicy z kilku zakładów. Wszędzie jednak władze wykazały podobną bezwzględność i nakazały drastyczne działania sił porządkowych. Potem następowały aresztowania, bicie pałkami, areszt i – po pospiesznych procesach – więzienie. Dziesiątki studentów wcielono do wojska, setki „tylko” wyrzucono ze studiów.

Wydarzenia marcowe spowodowały zaostrzenie nastawienia antyinteligenckiego w polityce wewnętrznej oraz falę ksenofobii skierowanej przede wszystkim przeciwko inteligencji pochodzenia żydowskiego. Oprócz usunięcia z wyższych uczelni w Polsce kilkuset pracowników – zresztą nie tylko pochodzenia żydowskiego, ale także tych „nieprawomyślnych” – doprowadzono do ogromnej fali emigracyjnej: w przeciągu najbliższych lat wyjechało kilkanaście tysięcy ludzi, z których przeważającą większość stanowili pracownicy naukowi różnych instytucji, dziennikarze, także redaktorzy wydawnictw, aktorzy, pisarze, studenci. Na uczelniach zlikwidowano wydziały socjologii, ekonomii i filozofii. Jako represję wprowadzono obowiązkowe tak zwane praktyki robotnicze dla studentów, do programów studiów pododawano przedmioty o charakterze ideologicznym (to był jeden z sukcesów propagandy właśnie). Zlikwidowano autonomię uczelni i tak pogwałconą wtargnięciem milicji. Strukturę awansów naukowych zmieniono tak, by można było łatwo do rad naukowych i grona wykładowców wprowadzać aparatczyków bez cenzusu naukowego, ale za to z partyjnym, zwanych później „marcowymi docentami”. Wydawać się mogło, że zwycięstwo władz spowoduje zanik dążeń do swobód i demokratyzacji życia. Wizja fałszywej rzeczywistości, sztucznej wieczności, niczym u Jean-Paul Sartre'a w Huis clos, wizja, co do której nikt nie miał wątpliwości, że jest trwała i stała, wydawała się święcić kolejny triumf. Jednak paradoksalnie fakt, iż przez areszty przeszło kilka tysięcy osób, przez sądy kilkaset, a w więzieniu znalazło się kilkadziesiąt, spowodował narodzenie się pierwszej wyrazistej opozycji, zrazu nieformalnej i środowiskowej, z biegiem czasu zaś coraz bardziej zdeterminowanej i zorganizowanej.

2. „Propaganda sukcesu” (1971-81)

Niespełna dwa lata później nastąpiły tragiczne wydarzenia: na Wybrzeżu Gdańskim władze już nie tylko biły demonstrantów, lecz także strzelały do nich. Strajki rozpoczęły się w stoczni Gdańskiej po drastycznych podwyżkach żywności, zafundowanych społeczeństwu przez władze tuż przed świętami Bożego Narodzenia. Tym razem sytuacja społeczna była o wiele groźniejsza, ponieważ strajki objęły kilkanaście zakładów Gdańska, Gdyni, Słupska i Elbląga, później także Szczecina. I przeciwnikami nie byli nieliczni intelektualiści, lecz kilkadziesiąt tysięcy robotników. Frazeologia propagandy była podobna, jak w marcu 1968: „zajścia” spowodowali nie zwykli, lecz niezadowoleni obywatele, ale „wichrzyciele”, „chuligani”, „kryminaliści” i „wrogowie ustroju”. Sytuacji tak łatwo opanować się już nie dało, Gomułka zorientował się, że w aparacie partyjno państwowym nie ma całkowitego poparcia, a ZSRR odmówił pomocy w grze o władzę. Kiedy po kilku dniach sytuacja coraz bardziej wymykała się spod kontroli i zaczęto strzelać do robotników nie tylko w Gdańsku, ale także w Gdyni i Szczecinie – Biuro Polityczne PZPR zdecydowało się na interwencję.

Usunięto Gomułkę z przywództwa partii, I sekretarzem został Edward Gierek, jak się okazało wkrótce potem, o wiele zręczniejszy w prowadzeniu propagandy. Zrezygnował on ze schematycznego języka i nowomowy na rzecz frazeologii porozumienia z ludźmi, zwłaszcza z robotnikami. Co też w początkach kariery mu się doskonale udawało. Ów inny język pozytywnie nastawił do niego część inteligencji; jej spora grupa dała się nawet namówić na wstępowanie do PZPR. Dość szybko jednak okazało się, że początkowe sukcesy ekonomiczne wynikły głównie z zaciągniętych na Zachodzie ogromnych pożyczek państwowych (niektóre z nich Polska spłacała jeszcze w XXI wieku). Przy niezmienionej fatalnej organizacji i miernej wydajności pracy sukcesy rychło stały się papierowe. Sytuacja ekonomiczna pogarszała się z roku na rok. Jednocześnie gospodarka polska została jeszcze bardziej powiązana z gospodarką sowiecką, czego symbolem mogła być budowa szerokotorowej linii kolejowej (standard rosyjski) od sztandarowej budowy tego okresu, jaką była huta Katowice – do granicy z ZSRR. Budowlana gigantomania nie ograniczyła się tylko do tej jednej inwestycji i stała jedną z przyczyn kryzysu gospodarczego w połowie dekady. Rozbudzone oczekiwania konsumenckie przerastały możliwości rozwoju gospodarki, a stopa życiowa nie wzrastała tak, jak opisywała to propaganda. Wtedy narodziło się określenie „propaganda sukcesu”, odzwierciedlające sytuację, w której prasowy, a zwłaszcza telewizyjny obraz kwitnącej gospodarki i zadowolonego społeczeństwa miał coraz mniej wspólnego z rzeczywistością.

W połowie dekady wydarzenia polityczne, jak się wydaje, zaczęły nabierać pędu. Na początku r. 1976 władze zechciały wprowadzić do konstytucji passus sankcjonujący sojusz polsko-radziecki, przewodnią rolę PZPR oraz ograniczyć prawa obywatelskie. Ale po podpisaniu w tym samym roku przez delegację polską Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy Europejskiej (KBWE) w Helsinkach, akcentującej swobody obywatelskie, część społeczeństwa uznała proponowane zmiany za niedemokratyczne. Władzom wydawało się, że KBWE będzie jedynie aktem sankcjonującym porządek w Europie i gwarantującym granice państwowe, tymczasem stała się ona wygodnym instrumentem do wytykania władzom uchybień przeciwko wolności, demokracji i podstawowym prawom obywatelskim i domagania się ich przywrócenia. Przeciw zmianom w konstytucji jesienią 1975 r. wystąpił Episkopat. Wkrótce potem pojawił się List 59, protest podpisany przez tyluż sygnatariuszy, przedstawicieli inteligencji, a po nim jeszcze kilka podobnych; podpisu Witolda Lutosławskiego jednak tam zabrakło, znalazł się natomiast Stefana Kisielewskiego i Zygmunta Mycielskiego. Tak oto zaczęło się powoli i stopniowo dokonywać jednoczenie opozycji z różnych środowisk. Władze jednak do konstytucji wpisały przewodnią rolę PZPR, i „nierozerwalne więzy przyjaźni z ZSRR”, ale pod naciskiem opinii złagodziły niektóre sformułowania.

W czerwcu 1976 r. ponownie doszło do rozruchów robotniczych na tle ekonomicznym. Władze dokonały wysokich podwyżek cen żywności. I, podobnie, jak sześć lat wcześniej, nie dały się one pogodzić z niskimi dochodami ludności. W Radomiu i Ursusie rozpoczęły się protesty i strajki, które wkrótce objęły i inne miasta (Warszawę, Płock, Łódź, Poznań. Wrocław, Gdańsk, Szczecin i in.). Propaganda strajki nazwała „konsultacjami”, w wyniku których wycofała się z projektowanych podwyżek, a protestujących określiła mianem „wichrzycieli”. Ponieważ aparat bezpieczeństwa od kilku lat systematycznie wzmacniano, toteż i represje objęły o wiele większą grupę osób, nie tylko tych, których bezpośrednio aresztowano podczas milicyjnych akcji. Opozycja zareagowała szybko. Powstał KOR (Komitet Obrony Robotników), przez wiele następnych lat najważniejsza organizacja niezależna. Oficjalny list do władz informujący o powstaniu tego rodzaju inicjatywy podpisali m.in. Jacek Kuroń, Jerzy Andrzejewski, Stanisław Barańczak i Jan Józef Lipski. Nieco później akces do KOR zgłosiła Halina Mikołajska i Adam Michnik. Rezonans społeczny akcji okazał się większy, niż można było oczekiwać. Pomoc represjonowanym po wydarzeniach czerwcowych uzyskiwała coraz szersze poparcie. Za pośrednictwem Kościoła wpływała zagraniczna pomoc finansowa, także z europejskich związków zawodowych, którą rzeczywiście przeznaczano na tego rodzaju cele. Jednocześnie już od września tego roku zaczął się ukazywać „Biuletyn Informacyjny”, pierwsze pismo wydawane bez zezwolenia cenzury. Pierwotnie przepisywany na maszynie przez kolejnych czytelników, potem wydawany na powielaczu. Władze zaczęły rychło szykanować działaczy KOR: aresztowania, rewizje. Propaganda nie szczędziła wysiłku, aby zdyskredytować działania KOR w oczach opinii publicznej. Jednak w obronie działaczy KOR władze otrzymywały listy protestacyjne z zagranicznych związków zawodowych, pojawiały się także interwencje polityczne. Rok później pojawiła się regularna podziemna oficyna wydawnicza „Nova” oraz coraz większa ilość niezależnych pism jak „Puls” czy „Robotnik”, który osiągał nakłady kilku tysięcy egzemplarzy i demaskował łamanie prawa przez sądy czy opisywał nieludzkie zachowania milicji. W 1978 r. powstało w Warszawie Towarzystwo Kursów Naukowych, prowadzące wykłady z wielu dziedzin humanistyki, m.in. z historii. Co prawda, mimo, iż wykłady odbywały się w mieszkaniach prywatnych, wielokrotnie były przerywane przez służby specjalne, a słuchacze i wykładowcy poddawani szykanom, aresztowaniom, trafiały się też pobicia, zawsze przez „nieznanych sprawców”... Pomimo tego, a może także i wskutek – opozycja konsolidowała się, mimo nasilających się represji, działała niekiedy na pół jawnie, co przełamywało coraz bardziej społeczne lęki wobec nielegalnej działalności.

Nie było oczywiście tak, że cała inteligencja, nawet ta świadoma, złożyła akces do nielegalnych struktur. Wręcz przeciwnie, większość zachowywała neutralność, ale byli i tacy, którzy – dla idei albo ze strachu czy z przymusu odrzucali możliwość przeciwstawiania się bezprawiu. Cenzura wprawdzie dbała o nieujawnianie prawdy w sprawach niekorzystnych dla władzy, ale prawdziwe wieści rozchodziły się dobrze, między innymi dzięki rozgłośni polskiej radia „Wolna Europa”. Propaganda zmieniła ton. Miano budować „drugą Polskę”, obywatele mieli się bogacić. Liczono na to, że w ten sposób przybędzie konformistów, a ubędzie krytyków. Okazało się to nieskuteczne z dwóch powodów. Po pierwsze, owo bogacenie się dało asumpt do refleksji ekonomiczno-politycznej, której wnioski nie były budujące dla władz. Po drugie, coraz gorsze wyniki gospodarcze nakazywały o tym zapomnieć: zaopatrzenie pogarszało się systematycznie. Od lata 1976 r. wprowadzono reglamentację cukru, którego eksportem łatano deficyt dewizowy, a brak towarów i ciągłe kolejki w sklepach powiększały uciążliwości życia codziennego.

Nieoczekiwany wybór kardynała Karola Wojtyły na papieża jesienią 1978 r. spowodował z jednej strony popłoch w środowiskach partyjno-rządowych, z drugiej – wybuch entuzjazmu wśród większości społeczeństwa, które wiązało z tym nieokreślone nadzieje na przyszłość, na ogół na osłabienie państwowego kursu na konfrontację ze społeczeństwem. Władze polskie udawały, że biorą ten wybór za dobrą monetę, natomiast propaganda radziecka usiłowała pierwotnie ukryć ten fakt, ale kiedy po kilku tygodniach okazało się to niemożliwe, nie kryła oburzenia: pojawiły się nawet absurdalne głosy, że ten wybór spowodowali Polacy, aby zrobić na złość ZSRR... Nadzieje społeczne w Polsce na szybkie zmiany okazały się jednak płonne. Przy okazji pierwszej wizyty w Polsce papieża Jana Pawła II w roku następnym, władze starały się uczynić wszystko, aby zminimalizować jej znaczenie, a zwłaszcza recepcję. Mistrzowsko redagowane dzienniki telewizyjne potrafiły pokazać na przykład pustawe ulice na trasie przejazdu papieża, podczas gdy wiwatowały tam tłumy albo niewielkie grupki starszych ludzi na warszawskim placu Zwycięstwa (dziś: Piłsudskiego) w czasie papieskiej mszy, podczas gdy de facto modliło się tam kilkaset tysięcy osób. Polacy zorientowali się, że dopuszczone przez władze wielotysięczne zgromadzenia wiernych dają poczucie tożsamości, wspólnoty i siły. To okazało się doświadczeniem niezwykłym i stało się podstawą konsolidacji opozycji wokół Kościoła, a także zaowocowało znacznym powiększeniem jej szeregów. Zresztą nie tylko opozycji czynnej: także i tych, którzy nie zgadzając się z panującymi porządkami byli przeciwni systemowi, ale nie znajdywali żadnego forum dla swobodnej wymiany opinii czy nie spotykali podobnie myślących, choć niekoniecznie mieli możliwości, odwagę czy przekonanie do działalności antyrządowej czy antyustrojowej.

Tymczasem w Polsce sytuacja gospodarza pogarszała się systematycznie i latem roku 1980 ponownie rozpoczęły się strajki. Podobnie jak poprzednio – miały one tło ekonomiczne: protestowano przeciw podwyżkom żywności. Najpierw w Lublinie, potem w Warszawie, a następnie na Wybrzeżu Gdańskim i w Szczecinie. Teraz jednak do postulatów ekonomicznych dołączono polityczne: przede wszystkim zorganizowanie wolnych związków zawodowych, prawo do strajku, wolność wyznania i w ogóle wypowiedzi. Tym razem robotnicy nie wychodzili na ulice, powołali natomiast międzyzakładowe komitety strajkowe: na Wybrzeżu Gdańskim ich przewodniczącym został Lech Wałęsa. Do stoczni przybyła delegacja KOR, zaś Tadeusz Mazowiecki i Bronisław Geremek zorganizowali komitet ekspertów, który odegrał ważną rolę podczas negocjacji. Po raz pierwszy bowiem władze zostały zmuszone do takiego kroku. Pod koniec sierpnia, kiedy rozmowy z komitetami strajkowymi toczyły się w Gdańsku i Szczecinie – do strajku przyłączyło się kilkadziesiąt najważniejszych zakładów Górnego i Dolnego Śląska, Zagłębia Miedziowego, Łodzi i Warszawy. Strajki wspierała tym razem inteligencja: dziennikarze, pisarze, naukowcy. I to był pierwszy sukces opozycji, która pokazała swą skuteczność. Władzom nie udało się już podzielić społeczeństwa, by poszczególne protesty można było niezależnie wygaszać, jak w 1956, 1968, 1970 czy 1976 roku. Negocjacje zakończyły się wynikiem połowicznym. Wprawdzie społeczeństwo uznało je za sukces, bo konflikt zakończył się bez rozlewu krwi, uzyskano wolne związki i zezwolenie na transmisję radiową niedzielnej mszy, ale ani opozycja, ani władze nie były z nich zadowolone. Z KC PZPR usunięto Edwarda Gierka, jego miejsce zajął Stanisław Kania.

Pierwszy konflikt zrodził się wkrótce potem: władze nie chciały się wywiązać z obietnicy i nie chciały dopuścić do rejestracji niezależnego związku „Solidarność”, skreślając w jego statucie prawo do strajku. Pod groźbą kolejnego strajku Sąd Najwyższy wydał jednak pozytywną decyzję, Związek, którego przewodnictwo powierzono Lechowi Wałęsie, zaczął się błyskawicznie rozrastać i wiosną następnego roku liczył już blisko 10 mln członków.

Władze czuły się zmuszone do ustępstw, ale same ich nie akceptowały. Sytuacją w Polsce niepokoili się także sąsiedzi: ZSRR rozpoczął na ziemiach polskich wojskowe manewry[14], a NRD i Czechosłowacja zamknęły dla ruchu turystycznego granice z Polską[15]. Prasa tych krajów pisała o polskiej kontrrewolucji. Sytuacja była jednak dla Polski o tyle korzystniejsza, niż dla Węgrów w 1956 r. czy Czechów w 1968 r., że partia nie zamierzała ani transformować ustroju, ani tym bardziej dzielić się z kimkolwiek władzą. Ponadto rok wcześniej ZSRR poważne siły militarne zaangażował w Afganistanie, czym poważnie nadszarpnął swoją bieżącą reputację w opinii międzynarodowej – i nie było do końca oczywiste, czy – mimo koncentracji wojsk nad polskimi granicami jesienią 1980 r. – zdecyduje się na ich użycie. W istocie tak się nie stało. Jednak władze polskie miały w ręku przytaczany już argument o takiej ewentualności, ale, co charakterystyczne dla polskiej sytuacji geopolitycznej, także i one odwoływały się do domyślności czytelników, nie mówiąc wprost, o jakie zagrożenie chodzi... Półtora roku od podpisania sierpniowych porozumień do połowy grudnia 1981 r. ciągle trwała podjazdowa wojna między aparatem władzy, a związkiem zawodowym „Solidarność”. Rząd chciał odzyskać polityczną kontrolę nad społeczeństwem, więc zaostrzał różnego rodzaju restrykcje, a „Solidarność” broniła się strajkami. Brak stabilizacji politycznej przeciągał się, a jednocześnie sytuacja ekonomiczna pogarszała się. Paradoksalnie, nie strajki miały decydujący wpływ na negatywne wyniki, lecz nieurodzaj, załamanie się gospodarki wskutek bałaganu, biurokracji, złej organizacji dostaw, kooperacji i zmniejszających się nakładów na inwestycje. Na początku roku 1981 premierem został generał Wojciech Jaruzelski. Jednocześnie pod naciskiem Moskwy, która obawiała się rozprzestrzenienia „polskiej zarazy” na inne kraje bloku, w wojsku rozpoczęto przygotowywania do wprowadzenia „porządku” polskimi siłami i zdławienia „kontrrewolucji”. Zamach na papieża Jana Pawła II w maju tego roku oraz śmierć prymasa Stefana Wyszyńskiego pogorszyły nastroje społeczne. Jesienią 1981 r. braki w zaopatrzeniu rynkowym osiągnęły swoje apogeum. Pojawiły się ponowne strajki, w tym także takie, które wymknęły się spod kontroli „Solidarności”. Zaopatrzenie rynku stawało się coraz trudniejsze. Popularne powiedzonko mawiało, że wówczas w sklepach można było dostać tylko ocet. Liberalizacja cenzury spowodowała, że przymykano oczy na nastroje antyrządowe, m.in. na chętnie noszone przez młodzież T-shirty lub znaczki z napisem Element Antysocjalistyczny. Pojawiło się też sparodiowane hasło: Socjalizm nie – wypaczenia tak! I jedno, i drugie stanowiło dla władz silny sygnał ostrzegawczy.

Wówczas też generał Jaruzelski objął również stanowisko I sekretarza KC PZPR. „Solidarność” otrzymywała, co prawda, informacje, że mimo pustek w sklepach, magazyny żywności są pełne i że zaczęły działać wojskowe grupy operacyjne, które miały za zadanie usuwanie zaniedbań, kontrolę działania władz lokalnych, ale uznała to za próbę uporządkowania sytuacji. W przewrót wojskowy nie wierzył nikt.

3. Między PRL a III RP. Stan wojenny (1981-83) i stan „po stanie” (1983-89)

O północy z 12 na 13 grudnia 1981 r. rozpoczął się starannie zaplanowany przewrót wojskowy. Strategiczne pozycje w miastach zajęło wojsko, na ulicach pojawiły się czołgi, na rogatkach miast pojawiły się szlabany i punkty kontroli przejeżdżających. Wstrzymano międzymiastową i międzynarodową komunikację lotniczą, kolejową i autobusową, zamknięto granice, wprowadzono godzinę milicyjną, ograniczono swobodę poruszania się poprzez zakaz opuszczania miejsca zameldowania, zniszczono lub wyłączono centrale telefoniczne, zamknięto w milicyjnych depozytach amatorską aparaturę krótkofalową oraz wstrzymano emisję programów radia i telewizji. Spowodowało to zatrzymanie przepływu informacji (telefony komórkowe przecież wówczas nie istniały), a co za tym idzie ułatwiło władzom osiągnięcie politycznego sukcesu operacji i zatrzymania festiwalu „Solidarności” (jak potem nazwano ten okres), czyli fali niepokojów społecznych i strajków o podłożu pospołu politycznym i ekonomicznym. Czynnikiem zasadniczym i ułatwiającym akcję władz było niemal całkowite uniemożliwienie kontaktów pomiędzy poszczególnymi ośrodkami, a co za tym idzie – koordynacji działań. Jednocześnie zakazano działalności związków i stowarzyszeń, wprowadzono zakaz strajków i zgromadzeń, a przede wszystkim już pierwszej nocy aresztowano kilka tysięcy działaczy związkowych, politycznych i społecznych. Areszt zamieniano na „internowanie” czyli lokowanie w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia z zakazem kontaktu ze światem zewnętrznym.

Przez pierwszy dzień wprowadzonego w ten sposób stanu wojennego radio i telewizja nadawały jedynie na przemian „sałatkę muzyczną” nazywaną „Idiotenmusik” (były to utwory muzyczne łączone ze sobą bez ładu i składu) oraz przemówienie generała Jaruzelskiego, który informował odbiorców, że władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego, w imieniu której przemawiał. WRON, poza groteskową nazwą, dającą asumpt wielu dowcipom i popularnemu hasłu „Wrona orła nie pokona”, była tworem niekonstytucyjnym, co nadało całej operacji charakter zamachu stanu.

Sukces wprowadzenia stanu wojennego polegał nie tylko na całkowitym zaskoczeniu, także i na tym, że „Solidarność” nie miała żadnego przygotowanego zawczasu planu na wypadek tego rodzaju akcji ze strony władz. Większość działaczy „Solidarności” została aresztowana, w tym także jej przewodniczący, Lech Wałęsa. Dla zastraszenia społeczeństwa zmilitaryzowano kilkadziesiąt zakładów przemysłowych, m.in. kolej i energetykę. Pomimo tego i pomimo braku łączności – strajki wybuchły w kilkudziesięciu zakładach na Wybrzeżu i Śląsku. Większość szybko z nich złamało ZOMO, niekiedy przy wsparciu wojska i czołgów. Nie obeszło się też bez akcji tragicznie spektakularnych, jak ostrzelanie przez artylerię (ślepymi pociskami wprawdzie) Huty Katowice czy zaatakowanie strajkujących w kopalni „Wujek” ostrą amunicją, wskutek czego zginęło 9 górników, a kilkunastu zostało rannych. I, podobnie do strzelaniny w 1956 r. w Poznaniu czy w 1970 r. w Gdańsku i Szczecinie, w tej sprawie także nigdy nie udało się ustalić ani winnych, ani odpowiedzialnych.

Po wprowadzeniu stanu wojennego propaganda oficjalna wróciła do tonu sprzed 1980 roku, pozbawiając złudzeń odnośnie intencji i sposobów sprawowania władzy. Intencją było przede wszystkim przekonanie społeczeństwa, że wszelki opór jest niecelowy, bo rząd panuje całkowicie nad sytuacją. Zapełniono półki sklepowe artykułami wydobytymi z magazynów, co na krótką metę osiągnęło propagandowy skutek. Jednak „Solidarność”, która zeszła do podziemia zaczęła także działać. Jeszcze w grudniu 1981 r. na płocie okalającym niekończącą się budowę gmachu Biblioteki Narodowej na warszawskim Polu Mokotowskim pojawił się gigantyczny napis: Siekiera, motyka, smok wawelski, przegra wojnę głupi malarz. Zamalowano go dopiero kilka tygodni później, po Nowym Roku, kiedy ktoś bardziej inteligentny w aparacie propagandy zorientował się w podwójnej aluzji: do piosenki z II wojny światowej, wyśmiewającej okupanta i ... braku rymu, co uaktualniało cały dwuwiersz. Podobnych w intencji napisów zaczęło pojawiać się więcej. „Solidarność” rozpoczęła też działalność ulotkową oraz – radiową. Podziemne wydawnictwa także wzmogły działalność. Strajków jednak, mimo ofensywy ZOMO, zawieszenia praw obywatelskich początkowo zaczęło przybywać. Z czasem jednak, władze opanowały sytuację, choć nie obyło się bez ofiar. Jesienią rozwiązano wszystkie związki zawodowe. Internowanym proponowano wyjazdy zagraniczne lub podpisywanie aktów lojalności i zobowiązań do wstrzymania się od nielegalnej i opozycyjnej działalności. Te zresztą nakazano zebrać wśród pracowników wielu przedsiębiorstw, nie tylko fabryk. Podpisanie „lojalki” było warunkiem koniecznym (choć niewystarczającym) do pozostania w pracy. A zwalniano nie tylko za uczestniczenie w strajku czy proteście, także za sam fakt należenia do „Solidarności”, zwłaszcza do jej władz, a częściej tylko „za poglądy”. Przy okazji wymieniano kadrę w środkach przekazu. Zlikwidowano tygodniki „Solidarność” i „Kultura”. Telewizja – w społecznym odbiorze główna tuba propagandy – próbowała czynić gesty, które miały przekonać odbiorców, że poczynania w władz są „jedynie słuszne” i że taką opinię podziela większość społeczeństwa. Stąd też próby uwiarygodnienia stanu wojennego przez opinie zapraszanych do studiów telewizyjnych gości. Jednym z nich był – już na samym początku stanu wojennego – pisarz Wojciech Żukrowski. Jednak jego wypowiedź miała tylko ten skutek, że czytelnicy zaczęli mu pod drzwi mieszkania przynosić jego dawniej wydane książki... Podobnie aktor Stanisław Mikulski został w Teatrze Polskim tak skutecznie przez publiczność „wyklaskany”, że nie mógł kontynuować występu... Inna rzecz, że elita aktorów i część muzyków zaczęła bojkot telewizji: przez kilkanaście miesięcy nie zgadzali się oni na żadne występy telewizyjne.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

4. Skutki społeczne ostatniej dekady PRL

Dostępne w wersji pełnej

5. Trzecia Rzeczpospolita. Schyłek wieku

Dostępne w wersji pełnej

6. Kompozytorzy a sytuacja społeczna muzyki

Dostępne w wersji pełnej

[7] Oto próbka z początku lat sześćdziesiątych. „Pytanie: – Co by było, gdyby nie było Związku Radzieckiego? Odpowiedź: – wszystko”.

[8] Gwoli przypomnienia: portrety dostojników partyjnych, rządowych lub klasyków marksizmu-leninizmu, musiały wisieć we wszystkich reprezentacyjnych salach urzędów i instytucji.

[9] Plakaty z portretem wodza rewolucji i hasłem „Lenin w Październiku” zaopatrywano w dopisek „a koty w marcu”, plakaty więc trzeba było zrywać, a nakład zniszczyć.

[10] Michał Zoszczenko. Opowiadania o Leninie. Przekład Adam Galis. „Nasza Księgarnia”. Warszawa 1970

[11] Znalazło ono swoje odzwierciedlenie na przykład w środowisku taternickim, gdzie zaczęto wówczas używać nazwy Pik Gomułki. Chodziło o szczyt w Tatrach Zachodnich – Ciemniak...!

[12] Stefan Śledziński /red./. Mała Encyklopedia Muzyki. PWN. Warszawa 1968

[13] Akcja sił porządkowych została przez rektora UW Zygmunta Rybickiego skoordynowana z zakończeniem manifestacji. Stąd więc Krakowskie Przedmieście od Królewskiej do pomnika Kopernika stało się miejscem bicia przez milicję i jej oddziały specjalne opuszczających campus uniwersytecki studentów specjalnymi długimi pałkami, łapanek i wywożenia ich milicyjnymi samochodami. Takie też było źródło przeróbek rozwinięcia skrótów nazw: MO (Milicja Obywatelska) – miało znaczyć Mogą Obić, ORMO (Ochotnicza Rezerwa MO) – Oni Również Mogą Obić, a ZOMO (Zmotoryzowane Odwody MO) – Zwłaszcza Oni Mogą Obić...

[14] Należy przypomnieć, że od II wojny światowej do 1990 roku na terenie Polski stacjonowały wojska sowieckie, rozlokowane w wielu garnizonach, głównie, choć nie tylko, na terenach Ziem Odzyskanych, jak nazywano Mazury, Pomorze i Dolny Śląsk.

[15] Jak wówczas mawiano: Czech i Rus się martwią, że Lech się Wałęsa...!

Część druga
TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNA

II. PÓŹNY MODERNIZM. TECHNIKI POSTSONORYSTYCZNE

1. Konstruktywizm – geometryzm. Symetria jako wzór i inspiracja

Dostępne w wersji pełnej

2. Minimalizm

Dostępne w wersji pełnej

3. Muzyka unistyczna

Dostępne w wersji pełnej

4. Teatr instrumentalny, happening, performance

Dostępne w wersji pełnej

III. POSTMODERNIZM. UPROSZCZENIA I SYNTEZY

1. Postmodernizm. Geneza i istota zjawiska

Dostępne w wersji pełnej

2. Postmodernizm w muzyce

Dostępne w wersji pełnej

3. Neofolkloryzm

Dostępne w wersji pełnej

4. W stronę pandiatonizmu

Dostępne w wersji pełnej

5. Muzyka religijna

Dostępne w wersji pełnej

6. Spiritualizm

Dostępne w wersji pełnej

7. Romantyzm epifenomenologiczny

Dostępne w wersji pełnej

8. Gry z przeszłością. Cytaty.

Dostępne w wersji pełnej

9. Próby syntezy

Dostępne w wersji pełnej

10. Neoawangarda czyli déjà-vu

Dostępne w wersji pełnej

ANEKS

Dostępne w wersji pełnej

O autorze

Dostępne w wersji pełnej

BIBLIOGRAFIA

1. Sytuacja społeczna

Dostępne w wersji pełnej

2. Twórczość artystyczna

Dostępne w wersji pełnej

WYKAZ SKRÓTÓW

Dostępne w wersji pełnej

SPIS FOTOGRAFII

Dostępne w wersji pełnej

SPIS PRZYKŁADÓW NUTOWYCH

Dostępne w wersji pełnej

AUDYCJE RADIOWE

Dostępne w wersji pełnej

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego

Tom VII część 2

Krzysztof Baculewski

WSPÓŁCZESNOŚĆ 1975-2000

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2013

ISBN 978-83-63631-87-1

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

Tel. 22 21 00 100

www.nck.pl

Cykl e-booków został stworzony w oparciu o HISTORIĘ MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego wydanej w wersji papierowej przez wydawnictwo Sutkowski Edition Warsaw.

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl