Od redakcji

Każda z publikacji w serii „Edukacja + Animacja” poświęcona jest innemu wymiarowi animacji kultury. W trzeciej skupiliśmy się na relacjach łączących animację i sztukę. Przy wyborze zarówno projektów, jak i autorów tekstów stanowiących teoretyczną część niniejszej publikacji kierowaliśmy się pytaniami o to, w jaki sposób rozumiana jest sztuka obecna w działaniach animacyjnych. Czy animatorzy kultury wykorzystują sztukę jako narzędzie, starają się ją przybliżyć uczestnikom swoich działań, czy może posługują się nią w jeszcze zupełnie inny sposób? Zastanawialiśmy się również, czy animator może być artystą, czy artysta – animatorem i jakie proporcje zachodzą wówczas między sztuką a animacją kultury.

Niniejszy zbiór jest próbą odpowiedzi na te pytania oraz wiele innych, które pojawiły się w trakcie kolejnych rozmów, a także podczas samej Giełdy Projektów. Staraliśmy się spojrzeć na animację kultury z różnych perspektyw: artysty, kuratora, pedagoga, psychologa oraz animatora. Zaczęliśmy od artystów, mniej lub bardziej utożsamiających się z animacją kultury, i przeszliśmy do głosów praktykujących animatorów kultury, którzy w swoich projektach nie tylko rozwijają kreatywność uczestników, ale również kształtują ich wrażliwość oraz wzmacniają relacje międzyludzkie w społecznościach lokalnych.

W wywiadzie z Marią Parczewską znajdziemy pytania o odpowiedzialność animatora za grupę oraz o kreatywność, przypomniany nam zostanie m.in. jeden z pierwszych polskich projektów z brytyjskiego nurtu community art[1] „4 x Pieróg”. Łukasz Trzciński, pisząc z perspektywy kuratora projektów artystycznych z pogranicza animacji, odwołuje się, z jednej strony, do takich kanonicznych postaci i teorii jak Beuys’owska koncepcja „każdy jest artystą”, natomiast z drugiej strony – do zupełnie współczesnych prac artystek mówiących o sztuce służącej dialogowi społecznemu. Iza Rutkowska, przywołując rozmaite zagraniczne przykłady zaangażowanej sztuki publicznej, wysnuwa (od)ważną tezę, że każdy artysta pracujący w przestrzeni publicznej powinien być jednocześnie animatorem. Edyta Ołdak z kolei rozkłada na części pierwsze główne elementy relacji artysta – animator – dzieło sztuki – odbiorca, opierając się na lokalnych przykładach, i jednocześnie przyznaje, że partycypacja nie zawsze okazuje się dobrą drogą.

Tegoroczna Giełda Projektów (07.12.2013 r.) była wyjątkowa, gdyż stanowiła prolog do pierwszego ogólnopolskiego spotkania praktyków kultury, czyli NieKongresu Animatorów Kultury (26–28.03.2014 r.). W związku z tym w niniejszej publikacji, która jest pokłosiem Giełdy, znalazła się również część raportu o „gwiazdorach animacji”. Jest to podsumowanie wywiadów przeprowadzonych przez grupę ewaluatorów z animatorami-koordynatorami prezentowanych na Giełdzie projektów. W raporcie znaleźć można nie tylko ciekawe podsumowania, ale również kilka rad dla animatorów kultury oraz zestawienie sposobów metaforyzowania świata animacji kultury.

Od teorii podążamy w stronę praktyki, czyli prezentacji bardzo konkretnych przykładów pokazujących, jak w różnych zakątkach Polski rozumiane są animacja kultury i sztuka. Mamy nadzieję, że każdy z Czytelników w tej publikacji znajdzie dla siebie inspirację do kolejnych działań oraz że stanie się ona zapalnikiem nowych, twórczych dyskusji – których efektami jak zawsze polecamy dzielić się na Platformie Kultury oraz na Forum Animatorów Kultury.

ZOFIA DZIEDUSZYCKA, MIRIAM KOŁAK,

ALEKSANDRA STAŃCZUK-SOSNOWSKA

REDAKCJA PORTALU PLATFORMA KULTURY

Słowo wstępne

Animacja kultury pozwala podnosić jakość naszego życia społecznego. Poprzez upowszechnianie kultury możemy wpływać nie tylko na kształt przestrzeni nas otaczającej, ale także na świadomość jej odbiorców. Nie bez powodu mówi się o kulturze jako o najważniejszym czynniku zmiany społecznej.

Dzisiaj, gdy coraz powszechniej postrzega się kulturę jako ważny element rozwoju społecznego i gospodarczego, warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną jej rolę – jako środka dialogu i rozwiązywania problemów społecznych.

Zadaniem stojącym przed nami jako działaczami sektora kultury jest przeciwdziałanie ekskluzji i marginalizacji osób, które mają ograniczony dostęp do kultury. Wierzymy, że poprzez zwiększenie udziału w kulturze można przeciwdziałać zjawiskom niepożądanym społecznie. Kultura bowiem służyć może rozwojowi różnych grup, w tym także „wykluczonych”.

Powinniśmy jednak pamiętać, że animacja kulturalna to odpowiedzialne zadanie. Na animatorach spoczywa często obowiązek kształtowania gustów odbiorców ich działań. Dlatego też tak ważne jest, aby współpraca animatorów, artystów czy instytucji kultury polegała również na wprowadzaniu sztuki w przestrzeń życia społecznego.

Połączenie animacji kultury i sztuki pozwoli nie tylko dokonywać ważnych zmian społecznych, ale także dzielić się z innymi aksjologicznymi wartościami piękna i dobra.

KRZYSZTOF DUDEK

DYREKTOR NARODOWEGO CENTRUM KULTURY

Cieszymy się, że to właśnie w przestrzeni Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie odbyła się Ogólnopolska Giełda Projektów 2013 – dla wszelkich działań animacyjnych nasze drzwi są zawsze otwarte. Budując od podstaw naszą instytucję, bardzo się pilnujemy, by Muzeum nie przekształciło się w biurokratycznego molocha oraz by nasze działania nie ugrzęzły w rutynie. Dlatego ciągle przyglądamy się pracy prawdziwych zapaleńców, skupionych w trzecim sektorze i w mniejszych instytucjach, ponieważ tam jest się najbliżej realnych potrzeb społeczności. To animatorzy są najlepszymi nauczycielami realizowania przedsięwzięć, których „nie da się” zrealizować – a nic nie sprawia większej satysfakcji niż czynienie niemożliwego. W Muzeum, borykającym się wciąż z problemami wieku dojrzewania, wciąż de facto bezdomnym, bardzo doceniamy takie podejście do życia. Integracja środowiska animatorów kultury, aktywna wymiana doświadczeń i pomysłów, której wyrazem jest Giełda Projektów i planowany NieKongres Animatorów, to także dla nas, ludzi sztuki, świetna okazja, by włączyć się w dialog o tym, jak lepiej korzystać z naszych zasobów – współczesna sztuka jest w ogromnej mierze blisko spraw codziennych, blisko społeczności, jest szukaniem drogi ku zwykłemu człowiekowi. Bardzo chcielibyśmy, by w naszej praktyce instytucjonalnej te cele wielu artystów spotykały się z Waszym podejściem do pracy. Dlatego nie tylko gościmy Was u nas, ale i zapraszamy całe środowisko animatorów do współpracy.

MARCEL ANDINO VELEZ

ZASTĘPCA DYREKTORA MUZEUM SZTUKI NOWOCZESNEJ

[1] Zainteresowanym community arts polecamy publikację: Lokalnie: animacja kultury/community arts, red. Iwona Kurz, Warszawa 2008.

Animacja przez lupę i lunetę
– wywiad z Marią Parczewską

GABRIELA SITEK

Gabriela Sitek: Mając w pamięci sytuacje, w których uczestniczyłam podczas warsztatów prowadzonych w Laboratorium Edukacji Twórczych, pozostające w moim odczuciu na pewnym poziomie głębokiego przeżycia, oraz inne Wasze projekty, chciałabym zapytać o to, jak dalece praca animatora kultury jest związana z projektowaniem sytuacji otwartości, która wydaje mi się ważna zarówno w sztuce, jak i w projektowaniu działań animacyjnych? Czy istnieje granica, której nie wolno przekraczać w pracy animacyjnej?

Maria Parczewska: Pracę animatora kultury trzeba rozgraniczyć z pracą terapeutyczną. Może się zdarzyć, że animator przekroczy granicę działań animacyjnych, które – co oczywiste – wymagają od uczestnika bycia osobą autentyczną, szczerą, działającą w zgodzie ze sobą. Jednak ocena tego, w jaki sposób chce się być otwartym, zawsze należy do osoby, której to dotyczy. To ona o tym decyduje.

Chodzi o tworzenie warunków sprzyjających byciu sobą, autentycznemu zaangażowaniu, ale ostatecznie to, jak się z tych warunków korzysta, jest decyzją osób, które są zaproszone do działania. Nie może być mowy o żadnym nacisku czy nawet oczekiwaniu. Ja sama nie oczekuję, by proponowane działania weszły w obszary głębokiej intymności i z tego powodu stały się bardziej interesujące dla mnie czy dla grupy lub korzystne z jakiegoś innego powodu. Dzięki temu, że praca odbywa się w zespole, każdy na innym poziomie wchodzi w proponowane przeze mnie działania. Jedni traktują temat bardzo osobiście i otwarcie dzielą się swoim doświadczeniem, refleksją, inni zatrzymują się na powierzchni. Szanuję to. Natomiast niewykluczone, że obserwacja różnorodnych sposobów uczestniczenia w proponowanych działaniach u tych osób, które się powstrzymały przed taką otwartością, o jaką pytasz, w przyszłości zaprocentuje. Może będą w stanie śmielej wejść w nowe sytuacje tego typu, ponieważ przekonały się już, że to, co się ujawnia w trakcie moich działań, nie jest w żaden sposób komentowane, publicznie analizowane, wykorzystywane. To podstawowy warunek – umiejętność tworzenia poczucia bezpieczeństwa.

Aktywność w grupie ma kolosalne znaczenie. Planując, myślę o pojedynczej osobie, ale jej działanie w naturalny sposób dopełnia grupę, ta zaś dopełnia osobę. Grupa jest przecież zbiorem indywidualności i odrębności. To stanowi jej siłę. Sytuacja animacyjna, warsztat twórczy – to znakomita okazja do zajęcia się tym, co dla każdego z osobna staje się ważne w tym konkretnym czasie i w tym miejscu, a dzięki obecności w grupie każdy „głos” wzbogacają „głosy” innych osób zaangażowanych w proces. Na każdym kroku każdy podejmuje decyzje – co, jak i dlaczego chce powiedzieć, pokazać, ujawnić. Nie ma tutaj żadnej innej zasady niż akceptacja różnych punktów widzenia, różnych sposobów bycia, różnych form ekspresji i refleksji. Zdarzyła mi się kiedyś taka podwójna obecność i nieobecność zarazem. Ktoś nie podjął działania, ale chciał zostać. To trudne dla wszystkich zainteresowanych – jego samego, prowadzącego i grupy, na którą ta sytuacja przecież wpływa. Osoba ta włączyła się w ostatnią fazę. Ja zaś czułam, że problem leży poza tym miejscem i miałam rację. To jedno z trudniejszych moich doświadczeń.

Czy rolą sztuki, wykorzystywanej w tego typu warsztatach, działaniach animacyjnych, jest udostępnienie języka, który umożliwia bezpieczną otwartość?

Może tak jest, kiedy przechodzimy do fazy ekspresji – zagłębiamy się w obszary sztuki wizualnej i staramy się dzięki językom sztuki stworzyć komunikat w sposób symboliczny. Dzieje się tak, jeśli nie musimy się tłumaczyć z naszych wyborów, jeśli praca warsztatowa cały czas jest nastawiona na proces autorefleksji i osobistego wyboru, bez strachu przed oceną z zewnątrz. Po etapie refleksji pojawia się na ogół etap realizacji. Jeżeli ktoś będzie głębiej wchodził w zadanie nie tylko zaproponowane, zainspirowane przeze mnie, ale też wybrane przez niego samego z puli możliwych tematów, to pewnie gdzieś będzie musiał dotknąć jakichś ważnych dla siebie punktów, prywatnych obszarów. Tutaj raczej mówiłabym o otwartości przed sobą samym, czyli gotowości do tego, żeby poddać analizie temat – słowo klucz, które każdy wybiera sam, tak jak to się dzieje na naszych warsztatach. Chodzi o wybór tematu znaczącego, angażującego, pociągającego. Ale nie znam kryteriów tych wyborów. Są oczywiście różne i nikt się z tego nie tłumaczy. Jeśli ktoś się zajmie tematem, który jest dla niego aktualny, choć niełatwy emocjonalnie, to jest to jego osobista odpowiedź na zaproponowane zadanie. To też jest odpowiedź na sytuację, którą tworzę jako prowadząca, bezpieczeństwo, które daje grupa, umowność sytuacji, która przecież nie jest terapeutyczna, tylko twórcza. W pewnym stopniu decyduje o tym miejsce – jesteśmy w centrum kultury – na styku sztuki i rzeczywistości, w sytuacji wolności wyboru. Realizuje się tu potrzeba znaczącej refleksji i twórczej ekspresji w nowej, nietypowej formie spędzania czasu.

Problem autentyczności, otwartości jest w tym przypadku wielowątkowy i wymaga analizy z wielu perspektyw – osoby, grupy i prowadzącego. Zawiera potrzebę mówienia czegoś o sobie innym, poczucia bezpieczeństwa, funkcji, jaką pełni animator, tego, co zrobi z tym grupa, co z tego wyniknie na poziomie formy, a także zadowolenia z tego, w jaki sposób się w tę sytuację weszło, a potem w satysfakcjonujący dla siebie sposób z niej wyszło. Tu jest tak wiele wątków, na które trudno krótko odpowiedzieć.

Poszukując określenia celu działań animacyjnych w kontekście edukacji, zapamiętałam z Waszej książki „Sztuka współczesna – instrukcja obsługi” określenie: „aby uczestnicy wychodzili z warsztatów z większym niż przypuszczali przekonaniem o swoich możliwościach”. Jak kształtuje się relacja sztuki i animacji w kontekście tak sformułowanego zadania?

Laboratorium Edukacji Twórczej realizuje wiele celów dotyczących sztuki, rozwoju postaw twórczych, roli instytucji kultury, zmiany sposobów funkcjonowania poza nią – w przestrzeni społecznej.

Przerzucając pomost między trudną ciągle jeszcze sztuką współczesną a bezradnym i zagubionym odbiorcą często sięgamy po te same języki, którymi posługują się dzisiaj artyści, by je oswajać, by pokazać drogę do rozumienia realizacji artystycznych poprzez przejście własnego procesu twórczego. To jest pierwsze zadanie LET skierowane zarówno do odbiorców sztuki współczesnej, także tych potencjalnych, jak i do osób zajmujących się edukacją artystyczną czy kulturową. Okazuje się, że to droga skuteczna. Dopiero gdy sam zmagasz się z zadaniem artystycznym, zaczynasz rozumieć proces twórczy. Kiedy uczestnicząc w naszych warsztatach, uświadamiasz sobie, że jesteś gotowa podjąć ten sam temat, co artysta, a potem go zanalizować, rozwinąć, zrealizować w którymś z języków wizualnych – z pewnością odkrywasz w sobie wcześniej niesprawdzone możliwości. Ten proces analizy, a potem syntezy jest podstawową definicją procesu intelektualnego. Po tym następuje faza realizacji przy użyciu języków nigdy wcześniej niewykorzystywanych lub nie w takiej formie. Powstają instalacje, poezja wizualna, książki artystyczne, teatr cieni. Tworzywem stają się: słowo, fotografia, slajd non camera, cień, gotowe przedmioty, przestrzeń, ciało, głos, cisza, ziemia, woda itd. W tego typu działaniach odkrywamy w sobie potencjał, który często po raz pierwszy się ujawnia, ponieważ wcześniej nie korzystaliśmy z tak nieoczekiwanych materiałów. Nie malujemy, nie rysujemy, nie rzeźbimy. Żadnych konwencjonalnych technik, o których wiemy z przeszłości, że nie mamy do tego zdolności. To wyobrażenie i wspomnienie ograniczeń blokuje naszą aktywność. Należy więc proponować to, co nowe, otwarte, niesprawdzone, świeże – czyli jeszcze nieocenione krytycznie. Lęk przed ośmieszeniem zabija kreatywność. Dlatego tak ważne jest budowanie zaufania do siebie.

Odnosząc się do pytania o edukacyjny cel takich metod, uważam, że skorzystać z nich mogą – poza animatorami – wychowawcy, terapeuci, nauczyciele, muzealnicy. Doświadczenie psychologiczne, terapeutyczne i też praktyczne animacyjne dostarcza mi wiedzy o tym, jakie mechanizmy mogę uruchomić i po co. Staram się projektować sytuacje warsztatowe – zwłaszcza szkoleniowe – tak, by uruchamiać uśpiony potencjał, a także na metapoziomie wprowadzam część teoretyczną, mówiąc, jakie pułapki hamujące rozwój grupy czyhają na nas jako na prowadzących.

Sprzyjać rozwojowi to sprawiać, by ludzie byli autonomiczni, samosterowni, niezależni, autentyczni, by byli po prostu szczęśliwi. To cele, którym w ogóle powinna służyć edukacja. Niestety szkoła ich nie realizuje. Gdy pracuję z nauczycielami, mówię o tym, jakie ich zachowania mogą hamować, zamiast rozwijać grupę. Porządek, zaniżanie oczekiwań, brak wiary w możliwości grupy, koncentracja na efekcie z pominięciem znaczenia procesu – są hamujące z punktu widzenia rozwoju. Takich pułapek jest wiele.

Warto wiedzieć, co dobrego i co złego może wynikać z konkretnych postaw prowadzącego i dlaczego tak się dzieje. Przykładem może być unikanie tematów trudnych, tematów tabu, by nie konfrontować się nie tylko z własnym napięciem i niepewnością, ale także z niespodziewaną reakcją grupy, w obawie, że nie zdoła się zapanować nad nią. Mamy wówczas do czynienia z unikaniem przez prowadzącego sytuacji generujących emocje. Zagrażający bywa i śmiech, i płacz. Pedagodzy wycofują się z takich sytuacji nie z powodu obojętności, tylko bezradności. W innej sytuacji, gdy prowadzący skupiony jest bardziej na ochronie własnego autorytetu niż na interesie grupy, tworzy sytuacje zamknięte, rutynowe, bezpieczne, bo znane, i na ogół nie dopuszcza do polemiki, krytyki, pytań, na które mógłby nie znać odpowiedzi. Gdyby zaryzykował poszukiwanie tych odpowiedzi razem z uczniami, mógłby przekonać się, że raczej zyskuje się wtedy i sympatię, i autorytet.

Kontakt z grupą to kontakt z fascynującymi osobowościami, których często nie doceniamy, gdyż są początkowo bierne, wyczekujące, niepewne siebie. Chodzi więc o to, by znać czynniki mogące sprawić, by w pełni dały się poznać, by same odkryły własne możliwości. Proces ten przynosi satysfakcję obu stronom.

Jaką możliwość realnego wpływania na rzeczywistość, dążenia ku zmianie, mają sztuka wykorzystywana w działaniach animacyjnych czy warsztaty ze społecznościami lokalnymi poprzez sztukę?

Odwołam się do jednego z projektów Laboratorium Edukacji Twórczej z zakresu community art. W projekcie „4 x Pieróg, czyli władza dla wyobraźni”, realizowanym w latach 90. we wsi Pieróg pod Siedlcami, nikt nie zakładał zmiany społecznej. Doszło do niej w wyniku procesów, które zadziały się między artystami a mieszkańcami, a także wewnątrz społeczności – między uczestniczącymi w projekcie sąsiadami. Obudziła się w nich potrzeba odpowiedzialności za swoje miejsce i uwierzyli w możliwość współdziałania. Rozpoczynając projekt, nie zdawaliśmy sobie sprawy z realnych potrzeb mieszkańców Pieroga. Postrzegaliśmy wieś jako niezintegrowaną, bierną wobec problemów codziennego życia. Panowało poczucie braku perspektyw. To wieś bez sklepu, szkoły, twardej drogi.

Projekt realizowaliśmy sezonowo przez cztery lata – w okresach letnich. Dzięki powrotom, licznym akcjom – początkowo z dziećmi, potem z rodzinami – oswajaliśmy się wzajemnie i poznawaliśmy. Do realnej zmiany, bo o niej mówimy, prowadziło działanie długofalowe i autentyczne na poziomie naszego zaangażowania.

Wracamy tutaj do pierwszego pytania o otwartość. To znaczy do pozwolenia sobie na bycie takim, jakim się jest, w całym bogactwie i różnorodności swoich zachowań, postaw, zainteresowań. Byliśmy tam długo i byliśmy tam długo obserwowani. To sprawa budowania zaufania. Początkowo traktowano nas w Pierogu jak obcych, co jest naturalne. Dodatkowo zachowywaliśmy się w sposób inny, niekonwencjonalny. Czas oswajania przechodził różne fazy. Po czterech latach wielu, wielu działań, mieszkańcy zaangażowali się w projekt Janusza Byszewskiego. Przy technicznej pomocy ze strony fotografów, artystów, kilkanaście rodzin przedstawiło swoje życie w formie prac wizualnych, niezwykle interesujących, prezentowanych przez miesiąc w muzeum w Siedlcach. Przypuszczam, że to był pierwszy projekt z nurtu community arts w Polsce i pierwszy raz zdarzyło się, że członkowie społeczności lokalnej mówili o ważnych dla siebie sprawach własnym głosem, z własnej perspektywy. Musieliśmy zdobyć to zaufanie, jeśli pierożanie zdecydowali się na współdziałanie.

Wrócę jednak do pytania o zmianę społeczną. Jedna z grup naszego projektu zajmowała się tematem drogi. Nie rozumieliśmy, dlaczego mieszkańcy Pieroga sami nie podejmą części prac, żeby przy pomocy gminy tę drogę zbudować. Dlatego też droga była jednym z tematów naszych artystycznych i zaskakujących działań oraz terenem samych akcji. Po sześciu miesiącach, w czasie wizyty reporterskiej we wsi okazało się, że jest tam asfaltowa droga! Zbudowali ją sami – po 30 latach brnięcia po kolana w piachu, cztery kilometry po chleb do Kotunia. Nie zakładaliśmy, że ma powstać droga, nie namawialiśmy do tego. Wszystko, co stało się podczas tego projektu, nowe relacje, satysfakcja z tych wspólnych działań, nasze zaangażowanie w ich życie, pomoc przy żniwach, wystawa, wernisaż – wszystko to sprawiło, że nasza obecność zaprocentowała w sposób, który wieś sama wybrała. Dokonała się zmiana w realnym, codziennym wymiarze, której wcześniej nie zakładaliśmy.

Pojawia się tu jednak poważne pytanie – czy jeśli nie powstanie żadna „droga”, projekt animacyjny można uważać za udany?

Zrobiliśmy coś bardzo podstawowego – zainwestowaliśmy swój czas, swoją uwagę. Weszliśmy w autentyczne, otwarte relacje z propozycją ciekawego spędzania czasu, która przecież nie dawała wymiernych korzyści. Nasza aktywność była tylko komunikatem: macie duży potencjał, ciekawe jest to, co macie do powiedzenia, lubimy z wami być. Zadziało się tam tysiąc drobnych sytuacji, które w konsekwencji doprowadziły do zmiany w funkcjonowaniu tej społeczności. Bo dzięki naszym akcjom, nawiązały się tam nowe relacje.

Dążę do tego, że wkraczając w jakąś sytuację, musimy mieć świadomość, co idzie za naszym działaniem, jakie pociąga to za sobą konsekwencje, co się dzieje na styku my – oni, swój – obcy, kiedy zaczynamy tworzyć jedną wspólną grupę. Chodzi o myślenie o mechanizmach, które się uruchamia, dzięki takiemu, a nie innemu sposobowi bycia, podejmowaniu określonych tematów, dzięki znajomości przestrzeni, w którą się wkracza, relacjom, jakie się buduje, czasowi, jaki się temu poświęca.

Chodzi także o spójność z własnymi przekonaniami, co zawsze zostanie zauważone. Dlatego sama zajmuję się tematami, które nie są mi obojętne. Tworzę tylko takie sytuacje, które mnie samą angażują. Uczestnicząc we własnych warsztatach, nie unikam konfrontowania się z wysiłkiem, który proponuję grupie. Zmagam się tak samo jak inni. To jest sposób, żeby wchodząc w proponowaną innym sytuację 1:1, sprawdzić, jak to działa i na mnie, i na uczestników warsztatów. To jest moja metoda na budowanie więzi i zaufania w grupie.

MARIA PARCZEWSKA

Psycholog, pedagog, projektant, od 1990 r. kurator Laboratorium Edukacji Twórczej Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie. Zrealizowała kilkadziesiąt projektów ogólnopolskich i międzynarodowych oraz kilka akcji miejskich i ze społecznościami lokalnymi. Od 15 lat współtworzy i realizuje program specjalizacji „Animacja kultury” w Instytucie Kultury Polskiej UW, współpracuje z UJ i Akademią Teatralną w Warszawie. Jest autorką publikacji i artykułów z zakresu animacji kultury i kreatywności. Projektuje wydawnictwa artystyczne. Nagrody: Ministra Kultury w dziedzinie edukacji twórczej (1993) i Zasłużony dla Kultury Rzeczpospolitej Polskiej (2005). Ma dwóch dorosłych synów.

GABRIELA SITEK

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Aleksandra Stańczuk-Sosnowska (Narodowe Centrum Kultury)

Joanna Krupa (Narodowe Centrum Kultury)

Zdjęcia w publikacji pochodzą z dokumentacji projektów.

OPRACOWANIE GRAFICZNE

www.rzeczyobrazkowe.pl

REDAKCJA/KOREKTA

Magdalena Jackowska

WYDAWCA

Narodowe Centrum Kultury

Wydanie eBook, Warszawa 2014

Wszelkie prawa zastrzeżone

ISBN
978-83-7982-024-5

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13, 01-231 Warszawa

tel.: 22 21 00 100
fax: 22 21 00 101

www.nck.pl
www.platformakultury.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl