Krzysztof Baculewski

WSPÓŁCZESNOŚĆ
1939–1974

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ
pod redakcją Stefana Sutkowskiego
Tom 7 część 1
Fragment

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją Stefana Sutkowskiego

Średniowiecze

Renesans (wyd. w 1994 r.)

Barok – część 1

Barok – część 2

Klasycyzm (wyd. w 1995 r.)

Romantyzm – część 1

Romantyzm – część 2

Między Romantyzmem a Współczesnością

Współczesność – część 1 (wyd. w 1996 r.)

Współczesność – część 2

Chopin

Lutosławski – życie i muzyka (wyd. w 1994 r.)

Lutosławski – przewodnik po muzyce

Fortepian polski (wyd. w 1995 r.)

Sutkowski Edition Warsaw

00-414 Warszawa, ul. Orłowicza 8 m. 36

OD WYDAWCY

Pragnę tym wstępem dać odpowiedź, zapewne niepełną, na pytanie dlaczego podjąłem trud wydania HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku polskim i angielskim.

Po pierwsze – dlaczego historię muzyki? Były przecież i są w naszym kraju dziedziny – w tym będące w kręgu szeroko pojętej sztuki, czy szerszej kultury, które mają wybitnych przedstawicieli w swej historii...

Otóż muzyka – a właściwie historia muzyki w Polsce – to temat interesujący, bogaty, a w niektórych okresach wręcz fascynujący. Jest to też dziedzina, której poświęciłem bardzo znaczną część swego życia, więc warto zakończyć te prace jakimś trwałym akcentem. To jakby wyznanie osobiste, ale to byłoby za mało, aby podejmować tak wielki wysiłek. Celem wydawnictwa jest ukazanie prawdy o muzyce w naszym kraju od wieku co najmniej trzynastego do czasów zupełnie współczesnych. Ukazanie tego wszystkiego, co jest nam znane – w języku najbardziej dostępnym na świecie. A więc wypełnienie luki, która bardzo ciąży i to negatywnie na znajomości naszych osiągnięć muzycznych w świadomości obcokrajowców w każdej części kuli ziemskiej. Jest to miłym aczkolwiek niełatwym obowiązkiem i nie ma co ukrywać – przyjemnością.

Atutem muzyki polskiej w światowej jej prezentacji – a takim przedsięwzięciem jest również, edycja historii pewnego okresu lub wielu okresów – jest zaistnienie w percepcji światowej wielkiej twórczości Fryderyka Chopina. Twórczości, której znaczna część powstała poza krajem urodzenia, ale której polskości nie da się podważyć.

Dla mnie nie ulega wątpliwości, że największa liczba ludzi na świecie kojarzy sobie Polskę z Fryderykiem Chopinem. Dotyczy to nie tylko ludzi muzyki, sztuki czy w ogóle bardzo wykształconych – dotyczy to znacznie większej części obywateli każdego państwa. Ten jeden przykład mógłby wystarczyć, jako powód do możliwie pełnego zaprezentowania kultury muzycznej kraju Fryderyka Chopina.

Ze znajomością historii Polski i Polaków, jej osiągnięć i potknięć w dziedzinie polityki, gospodarki czy sztuki jest w świecie bardzo, ale to bardzo źle.

Nawet o naszej historii współczesnej ludzie na Zachodzie i Wschodzie wiedzą bardzo niewiele, a co tu mówić o historii muzyki polskiej. O historii muzyki polskiej w okresie siedmiu wieków z jej wzlotami i upadkami, ze wspaniałym barokiem – gdy kapela króla w Warszawie była chyba najwspanialszą w Europie, gdy Warszawa po Florencji, Rzymie, Mantui, Neapolu i sporadycznie Bolonii była szóstym w Europie, a więc i w świecie, ośrodkiem kultywującym włoską operę wczesnobarokową. Takich przykładów – może nie tak spektakularnych – można przytoczyć znacznie więcej.

A więc należy przedstawić na jakim tle ukazała się postać Fryderyka Chopina, w jakiej uczelni uzyskał wykształcenie, a również, jak utalentowanych miał kolegów – chociażby Ignacego Dobrzyńskiego. Wówczas i wielkie tak zasłużone sukcesy naszych współczesnych twórców muzycznych będą „tylko” kontynuacją, a nie czymś zaskakującym. Mając to wszystko na celu, a więc: ukazanie twórczości polskiej i twórczości wykonywanej w Polsce, ukazanie myśli teoretycznej i szkolnictwa, prezentację wykonawców, a więc solistów i zespołów, wreszcie przytoczone w wydanych tomach materialne dowody kultywowania muzyki jak – instrumenty muzyczne, sale koncertowe czy operowe – to wszystko będzie przedmiotem realizowanym przez, wydawnictwo.

Autorami poszczególnych tomów są polscy muzykolodzy specjalizujący się od lat w tych zagadnieniach, a tłumaczami osoby, których językiem ojczystym jest angielski. Podstawowym kanonem będzie okres historyczny, a więc:

Średniowiecze

Renesans

Barok – podzielony na dwa tomy

Klasycyzm

Wczesny Romantyzm

Późny Romantyzm

okres między Romantyzmem a Współczesnością

oraz Współczesność również podzielona na dwa tomy.

Bardzo ważnym działem będzie prezentacja wybranych tematów często obejmujących całe stulecia, będą to:

Organy polskie

Prospekty w polskich organach historycznych

Fortepian polski

Traktaty muzyczne i nauczanie

Polskie instrumenty smyczkowe

Teatr muzyczny w Polsce

Polska muzyka ludowa

oraz dwie monografie – Fryderyka Chopina i Witolda Lutosławskiego.

Dla kogo jest przeznaczony ten cykl wydawniczy?

Sądzę, że zaspokoi zapotrzebowanie, jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części ośrodków naukowych, jak: uniwersytety, szkoły muzyczne, biblioteki, lecz również jest przeznaczony dla wszystkich, którzy nie będąc ścisłymi profesjonalistami w dziedzinie muzykologii i muzyki, będą chcieli się dowiedzieć czegoś szczegółowego o naszej twórczości i życiu muzycznym.

Brak takiego wydawnictwa dawał się w przeszłości i, tym bardziej, dziś daje się odczuć w kontaktach naszej kultury muzycznej ze światem i świata artystycznego z Polską i Polakami. Niech ten pierwszy krok będzie przyczynkiem do przełamania tej sytuacji.

Jednak bez względu na to, jak liczne są argumenty przemawiające za rozpowszechnianiem w świecie HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku angielskim, trudno sobie wyobrazić, aby wydanie to nie miało być dostępne dla polskiego czytelnika, w jego ojczystym języku. Ten postulat niejako wynika z faktu, że – jak już wspomniałem – autorami poszczególnych części cyklu są polscy muzykolodzy, a więc – zanim powstanie angielska wersja językowa któregokolwiek tomu, może on już ukazać się na rynku w wersji „oryginalnej”.

Redaktor cyklu

Stefan Sutkowski

OD AUTORA

Pojęcie współczesności jest pospołu względne i nieprecyzyjne. Dla niektórych słuchaczy „Święto wiosny” Igora Strawińskiego z racji osobliwych środków kompozytorskich, trudności wykonawczych i percepcyjnych, zdecydowanie kontrastujących z tradycyjnym, przeważnie XIX-wiecznym repertuarem filharmonicznych koncertów abonamentowych – pozostaje nadal dziełem „współczesnym”, „nowoczesnym” lub „awangardowym”. A przecież powstało ono ponad 80 lat temu!... A to wszakże mniejszy przedział czasowy niż między twórczością Johanna Sebastiana Bacha i Fryderyka Chopina, za którego życia dopiero ponownie odkrywano muzykę lipskiego kantora jako kompozytora z zamierzchłej przeszłości. Mimo wszystko – w recepcji społecznej – pojęcie muzyki tradycyjnej znacznie się dziś poszerzyło: mieści się w nim nie tylko dorobek Sergiusza Rachmaninowa, Jeana Sibeliusa, współczesnych romantyków, lecz także Claude'a Debussy'ego, Maurice'a Ravela, większości neoklasyków, Karola Szymanowskiego etc. Wykracza poza to pojęcie twórczość dodekafonistów, Béli Bartóka, Edgarda Varèse'a, Charlesa Ivesa – by pozostać przy kompozytorach z tego samego mniej więcej okresu. Okazuje się więc, że czynnikiem decydującym o podziale nie jest chronologia, lecz estetyka i warsztat kompozytorski.

Zawartość niniejszej książki w sensie czasowo-historycznym obejmuje zasadniczo zjawiska ze sfery warsztatu kompozytorskiego drugiej połowy XX wieku. Ponieważ jednak – z wydawniczego założenia wstępnego – jest ona przeznaczona dla czytelnika niepolskiego – należało go wprowadzić w istotę kultury muzycznej Polski, kraju, który na mapach Europy pojawił się po ponad 120-letniej przerwie dopiero w 1918 r. Czytelnik polski natomiast zastanie tu sporo informacji dlań oczywistych. Pierwsza część książki traktuje zatem o sytuacji, w jakiej znalazła się Polska w przeddzień wybuchu II wojny światowej i co działo się w kulturze podczas wojny, wreszcie, jakie były meandry polityki kulturalnej w okresie po zakończeniu wojny. Znalazły się tu również, informacje o życiu muzycznym w różnych jego przejawach: od okresu odzyskania niepodległości po dzień dzisiejszy. Autor, mimo wszystko, starał się je podać w sposób usystematyzowany, mając wszakże świadomość, że brak odpowiedniego dystansu czasowego nie pozwolił wszędzie na zupełne oderwanie się od upodobań i preferencji własnych. Stąd też. stopień obiektywności sądów i ocen zjawisk artystycznych zależy od dystansu czasowego do podlegających im zjawisk[1].

Część druga stanowi przegląd zagadnień teoretycznych w twórczości kompozytorów polskich od nurtu neoklasycznego poczynając. Tom I obejmuje ponadto jeszcze dodekafonię i techniki będące jej pochodną oraz sonorystykę; pozostałe i późniejsze (uproszczenia warsztatowe, postmodernizm, fala powrotu do sonorystyki) znajdą się w przygotowywanym tomie II. Podstawowy materiał pracy podzielony został na zagadnienia historyczne, ogólno-kulturowe i ideologiczne z jednej strony, z drugiej zaś na artystyczne i warsztatowe.

Porządek chronologiczny, choć czytelny, odgrywa mniejszą rolę. Z biegiem bowiem czasu zależność zjawisk artystycznych od polityki kulturalnej zdecydowanie słabnie. Daty wyraźnych przełomów politycznych: 1945 – zakończenie II wojny światowej i wejście Polski w strefę wpływów radzieckich wolą konferencji międzynarodowych w Jałcie i Poczdamie; 1956 – kres okresu stalinowskiego w polityce kulturalnej, zwłaszcza w aspekcie dotyczącym muzyki; 1975 – apogeum „propagandy sukcesu” w przeddzień kolejnego kryzysu i narodzin opozycji politycznej; 1981 – ogłoszenie stanu wojennego; 1989 – koniec ustroju socjalistycznego, narodziny wolnej Polski, proklamowanie III Rzeczypospolitej – w niewielkim raczej stopniu rzutują na podział materiału.

Punkt wyjścia dociekań teoretycznych i jednocześnie punkt ciężkości z powodu zainteresowań warsztatowych stanowiła dla autora praktyka kompozytorska. Wybór analizowanych dzieł był więc całkowicie subiektywny, a podyktowany chęcią najlepszego zilustrowania opisywanych zjawisk i problemów teoretycznych. W samych analizach autor starał się o zachowanie jak największego subiektywizmu. Mimo tego, że nie wszyscy kompozytorzy polscy znajdą w tej książce omówienie swych utworów w ogóle lub w stopniu, w jakim by na to zasługiwali, przedstawia ona próbę usystematyzowania zjawisk, jakie zachodziły i zachodzą w polskiej twórczości kompozytorskiej w drugiej połowie XX wieku. Rozdziały IV-VI oraz część rozdziału II pochodzą z opublikowanego[2] wariantu mej pracy doktorskiej (Uniwersytet Warszawski)[3].

Pisanie książki dla obcojęzycznego czytelnika jest zawsze rzeczą nieco ryzykowną; zmusza bowiem autora do niebezpiecznej żeglugi między Scyllą nadmiaru wiadomości zbędnych a Charybdą braku informacji elementarnych o kulturze, w której wyrósł on sam, a która dla jego odbiorców jest czymś innym, nowym i ewentualnie (to już zależy także i od autora) ciekawym. Żeglarska metafora ma tu jeszcze jedno uzasadnienie: łatwo wpaść na mielizny banalności lub rafy nieporozumienia, nie wspominając wreszcie o zdradzieckim śpiewie Syren zadowolenia z ukończenia dzieła.

Krzysztof Baculewski

Warszawa, luty 1996

[1] Praca niniejsza nie obejmuje w ogóle odrębnej problematyki muzyki elektroakustycznej. Poświęcił jej obszerną i wyczerpującą pracę Włodzimierz Kotoński. Zob. Kotoński Włodzimierz Muzyka elektroniczna. Kraków 1989.

[2] Baculewski Krzysztof Polska twórczość kompozytorska 1945-84. Kraków 1987.

[3] Zob. Bielawski Ludwik Drogi i bezdroża muzykologii polskiej. Wrocław 1986.

KALENDARIUM EPOKI

Chronologiczny zestaw najważniejszych wydarzeń z zakresu historii muzyki polskiej i powszechnej, historii Polski i świata, historii nauki i kultur w Polsce i na świecie.

1939

Muzyka polska

1939 – Aleksander Tansman – IV Symfonia

Muzyka światowa

1939 – Béla Bartók – Divertimento Anton Webern – I Kantata op. 29

Dymitr Szostakowicz – IV Symfonia h-moll op. 54

Historia i kultura polska

1939 – 1 IX – Napaść hitlerowskich Niemiec na Polskę: początek II wojny światowej

17 IX – Armia Czerwona zajmuje wschodnie tereny RP

27 IX – Założenie tajnej organizacji wojskowej „Służba Zwycięstwu Polski” (przekształconej później w Związek Walki Zbrojnej – ZWZ). Powstanie konspiracyjnego harcerstwa polskiego

Kapitulacja Warszawy

1 X – Powstanie w Paryżu emigracyjnego Rządu RP – premierem zostaje gen. Władysław Sikorski

26 X – Na części polskich ziem okupowanych przez Niemcy utworzona zostaje Generalna Gubernia ze stolicą w Krakowie

Historia i kultura światowa

1939 – 3 IX – Wypowiedzenie wojny Niemcom przez Anglię i Francję. Napaść radziecka na Finlandię. Wynalazek silnika odrzutowego (Niemcy)

Tomasz Mann – Lotta w Weimarze

James Joyce – Finnegans Wake

John Steinbeck – Grona gniewu

1940

Muzyka światowa

1940 – Pierwsza publiczna demonstracja nagrania stereofonicznego (USA)

Aram Chaczaturian – Koncert skrzypcowy

Igor Strawiński – Symfonia in C

Anton Webern – Wariacje op. 30

Historia i kultura polska

1940 – Na wiosnę na rozkaz podpisany m.in. przez Stalina – rozstrzelanie blisko 22.000 Polaków, w tym ok. 15.000 oficerów Wojska Polskiego

W Oświęcimiu-Brzezince Niemcy organizują największy z obozów koncentracyjnych

Historia i kultura światowa

1940 – Aneksja republik Bałtyckich (Litwy, Łotwy i Estonii) przez ZSRR. Niemcy zajmują Danię, Norwegię, Holandię, Belgię, Luksemburg i częściowo Francję. Po kapitulacji Francji gen. Charles de Gaulle powołuje w Londynie Komitet Wolnej Francji

Przystąpienie do wojny Włoch po stronie Niemiec

Odkrycie plutonu (USA)

Ernest Hemingway – Komu bije dzwon

Charlie Chaplin – film Dyktator

Zmarł Paul Klee

1941

Muzyka polska

1941 – Witold Lutosławski – Wariacje na temat Paganiniego

Roman Palester – Koncert skrzypcowy

Tadeusz Szeligowski – Koncert fortepianowy

Zmarł Ignacy Jan Paderewski

Muzyka światowa

1941 – W obozie jenieckim Görlitz (obecnie: Zgorzelec) Olivier Messiaen komponuje Quatour pour la Fin du Temps; tam też odbywa się prawykonanie

Frank Martin – kantata Le vin hérbe Dymitr Szostakowicz – VII Symfonia C-dur op. 60 „Leningradzka”

Historia i kultura polska

1941 – Układ o utworzeniu w ZSRR Armii Polskiej

Historia i kultura światowa

1941 – Początek wojny niemiecko-radzieckiej

Nalot japoński na amerykańską bazę marynarki wojennej w Pearl Harbor na Hawajach: początek wojny japońsko-amerykańskiej. Stworzenie pierwszej generacji komputerów (USA)

Orson Welles – film Obywatel Kane,

Zmarł James Joyce

1942

Muzyka polska

1942 – Roman Palester – II Symfonia

Andrzej Panufnik – Uwertura tragiczna

Antoni Szałowski – Concertino na smyczki

Muzyka światowa

Prawykonanie w Chicago Imaginary Landscape nr 3 Johna Cage'a 

1942 – Arthur Honegger – II Symfonia

Arnold Schönberg – Koncert fortepianowy

Historia i kultura polska

1942 – Gen. Władysław Anders wyprowadza z ZSRR na Bliski Wschód I Armię (ponad 100.000 ludzi, żołnierzy i ich rodzin)

ZWZ łączy się z kilkoma innymi organizacjami konspiracyjnymi tworząc Armię Krajową, najpotężniejszą podziemną siłę zbrojną okupowanej Europy

Zmarł Wojciech Kossak i Bruno Schulz

Historia i kultura światowa

1942 – Bitwa pod Stalingradem Powstanie pierwszego reaktora atomowego (USA)

Albert Camus – Obcy

Vercors – Milczenie morza

1943

Muzyka polska

1943 – Grażyna Bacewicz – Uwertura

Muzyka światowa

1943 – W Belgii – I Konkurs im. M. Long i J. Thibaud

Béla Bartók – Koncert na orkiestrę

Anton Webern – II Kantata op. 31

Dymitr Szostakowicz – VIII Symfonia c-moll op. 65

Zmarł Sergiusz Rachmaninow

Historia i kultura polska

1943 – 19 IV – 16 V – Powstanie w getcie warszawskim

W katastrofie lotniczej koło Gibraltaru ginie gen. W. Sikorski. Tekę premiera przejmuje Stanisław Mikołajczyk

W Warszawie powstaje Krajowa Rada Narodowa, opierająca swój program polityczny na współpracy i przyjaźni z ZSRR, jej przewodniczącym zostaje Bolesław Bierut

Historia i kultura światowa

1943 – Wyzwolenie przez aliantów Afryki Północnej spod okupacji niemiecko-włoskiej

Lądowanie aliantów na Sycylii i we Włoszech

Upadek dyktatury Benito Mussoliniego, kapitulacja Włoch i przystąpienie do wojny po stronie aliantów. Konferencja w Teheranie W USA pierwsza wystawa Jacksona Pollocka

Antoine de Saint-Exupéry – Mały książę

1944

Muzyka polska

1944 – Jan Maklakiewicz – Poemat symfoniczny Grunwald

Stanisław Wiechowicz – Pragną oczki

Muzyka światowa

1944 – W Chicago prawykonanie Ludus tonalis Paula Hindemitha Sergiusz Prokofiew – balet Kopciuszek

Olivier Messiaen – 20 Regards sur l'Enfant Jésus

Historia i kultura polska

1944 – Armia Czerwona wraz z Wojskiem Polskim przekraczają przedwojenną granicę RP na Wołyniu

Krajowa Rada Narodowa wydaje dekret o utworzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Manifest PKWN – pierwszy akt władzy ludowej i wytyczna polityki wewnętrznej i zagranicznej, zapowiadający zmianę ustroju

1 VIII – 2 X – Powstanie Warszawskie

14 IX – Armia Czerwona i Wojsko Polskie zajmują prawobrzeżną część Warszawy – Pragę

PKWN przekształca się w Rząd Tymczasowy

Zmarł Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy i Juliusz Kaden-Bandrowski (w Powstaniu Warszawskim)

Historia i kultura światowa

1944 – Bitwa pod Monte Cassino Lądowanie aliantów w Normandii i Prowansji, początek ofensywy na Zachodzie

Wyzwolenie Brukseli i Paryża

Armia Czerwona zajmuje Węgry oraz wcielone później do ZSRR republiki Bałtyckie

Wynalazek sztucznej nerki i odkrycie streptomycyny (USA)

Konstanty Simonow – Dni i noce

Jean-Paul Sartre – Przy drzwiach zamkniętych

Zmarł Edvard Munch, Piet Mondrian, Wassily Kandinski, Romain Rolland oraz Antonie de Saint-Exupéry

1945

Muzyka polska

1945 – Powstaje Polskie Wydawnictwo Muzyczne w Krakowie, dwutygodnik „Ruch Muzyczny” w Krakowie, Związek Kompozytorów Polskich

Reaktywuje działalność Polskie Towarzystwo Muzyki Współczesnej Organizuje się Wielka Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach

Michał Spisak – Suita na smyczki

Muzyka światowa

1945 – I Konkurs Skrzypcowy im. C. Flescha w Londynie

Beniamin Britten – opera Peter Grimes

Frank Martin – Petite Symphonie Concentrante

Igor Strawiński – Symfonia w trzech częściach

Zmarł A. Webern i B. Bartók

Historia i kultura polska

1945 – I Wystawa Grupy Młodych Plastyków w Domu Literatów w Krakowie

Wyzwolenie spod okupacji niemieckiej ostatnich ziem dawnej RP oraz objęcie nowych terenów ustalonych przez międzynarodowe konferencje w Jałcie, Teheranie i Poczdamie (Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie, Prusy Wschodnie)

Powstaje tygodnik „Przekrój” w Krakowie

W Toruniu ostatnia premiera (Zemsta A. Fredry) Państwowego Teatru Polskiego w Wilnie

Jerzy Andrzejewski – Wielki tydzień

Zmarła Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, poetka

Historia i kultura światowa

1945 – Konferencja w Jałcie: zapadają decyzje o kształcie granic powojennej Polski i jej wejściu w strefę bezpośrednich zainteresowań ZSRR.

Alianci przekraczają Ren Armia Czerwona zajmuje Wiedeń i Dolną Austrię

Samobójstwo Adolfa Hitlera

Armia Czerwona i Wojsko Polskie zajmują Berlin

Bezwarunkowa kapitulacja Niemiec: koniec działań wojennych w Europie

Uchwalenie Karty Narodów Zjednoczonych

Konferencja w Poczdamie

USA zrzucają bomby atomowe na miasta japońskie: Hiroszimę i Nagasaki

ZSRR wypowiada wojnę Japonii Kapitulacja Japonii – koniec II wojny światowej

Ruchy niepodległościowe w koloniach brytyjskich

Wynaleziono batyskaf (Szwajcaria)

Bertrand Russell – Historia filozofii zachodniej

Alberto Moravia – Chrystus dotarł tylko do Eboli

John Steinbeck – Ulica Nadbrzeżna

Albert Camus – Caligula

Zmarł Paul Valery

1946

Muzyka polska

1946 – Pierwszy Festiwal Chopinowski w Dusznikach Zdroju

Muzyka światowa

1946 – I Kurs nowej muzyki w Darmstadt

Pierre Boulez – I Sonata fortepianowa

Artur Honegger – III Symfonia „Liturgiczna” Zmarł Manuel de Falla

Historia i kultura polska

1946 – Likwidacja Senatu

Utworzenie Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (cenzury), zlikwidowanego w 1990 r

Jerzy Szaniawski – Dwa teatry

Zmarł Tytus Czyżewski, malarz

Historia i kultura światowa

1946 – Proces zbrodniarzy wojennych w Norymberdze

Początek wojny w Indochinach (do 1954)

Odkrycie – synteza penicyliny

Pierwszy międzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes

Erich Maria Remarque – Łuk triumfalny

1947

Muzyka polska

1947 – Witold Lutosławski – I Symfonia

Artur Malawski – Toccata

Muzyka światowa

1947 – Arnold Schönberg – Ocalały z Warszawy op. 46

Historia i kultura polska

1947 – Powstanie „Kultury”, miesięcznika w Paryżu

Pierwsze wybory do Sejmu

Historia i kultura światowa

1947 – Indie i Pakistan uzyskują niepodległość

Pierwsze obrazy faszystowskie Jacksona Pollocka (USA)

1947

Muzyka polska

Andrzej Panufnik – Kołysanka, Nokturn

Muzyka światowa

Historia i kultura polska

Premiera pierwszego powojennego filmu Zakazane piosenki Leonarda Buczkowskiego z muzyką Romana Palestra

Pierwszy numer tygodnika „Po prostu” (do 1957)

Historia i kultura światowa

Wynaleziono tranzystor (USA)

Powstanie abstrakcji lirycznej Georgesa Mathieu (Francja)

Początki włoskiego neorealizmu w filmie

Nagroda Nobla dla André Gide'a

Albert Camus – Dżuma

Jean Genet – Pokojówki

Tomasz Mann – Doktor Faustus

Tennessee Williams – Tramwaj zwany pożądaniem

1948

Muzyka polska

1948 – Nagroda i złoty medal dla Zbigniewa Turskiego za II Symfonię na Olimpiadzie w Londynie

Artur Malawski – Etiudy na fortepian i orkiestrę

Grażyna Bacewicz – Koncert na smyczki

Muzyka światowa

1948 – W Paryżu pierwszy koncert muzyki konkretnej Pierre Schaeffera

Uchwała KC WKP(b) potępiająca formalizm czołowych radzieckich kompozytorów: Szostakowicza, Prokofiewa, Miaskowskiego i Szebalina oraz operę Wano Muradelego Wielka przyjaźń

I Konkurs Prix Italia w Wenecji (utwory muzyczne i programy muzyczne radiowe i od 1957 telewizyjne)

Olivier Messiaen – symfonia Turangalila

Frank Martin – oratorium Golgota

Historia i kultura polska

1948 – Solarystyczne obrazy Władysława Strzemińskiego

I wystawa Sztuki Nowoczesnej w Pałacu Sztuki w Krakowie

Wystawa Ziem Odzyskanych we Wrocławiu

Zjednoczenie PPR i PPS – powstanie PZPR (do 1990)

Likwidacja prasy PPS. Powstanie dziennika „Trybuna Ludu (od 1990 – „Trybuna”)

Tadeusz Borowski – Pożegnanie z Marią

Konstanty Ildefons Gałczyński – Zaczarowana dorożka

Historia i kultura światowa

1948 – Irlandia uzyskuje niepodległość

Blokada Berlina przez ZSRR (do 1949)

Zerwanie stosunków dyplomatycznych ZSRR z Jugosławią

Willem de Kooning tworzy action painting

Nagroda Nobla dla Thomasa Stearnsa Eliota

Irwin Shaw – Młode Iwy

Vittorio de Sica – film Złodzieje rowerów

Zmarł Sergiusz Eisenstein

1949

Muzyka polska

1949 – IV Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina w Warszawie, I nagrodę otrzymuje Halina Czerny-Stefańska Konkurs Kompozytorski im. F. Chopina, I nagrodę otrzymuje Andrzej Panufnik za Sinfonia rustica

W Łagowie Lubuskim odbywa się zjazd muzykologów i kompozytorów, na którym proklamowany zostaje realizm socjalistyczny jako jedyna i obowiązująca doktryna artystyczna

Restrukturyzacja ZKP: przyjęcie muzykologów

Witold Lutosławski – Uwertura smyczkowa

Jan Krenz – I Symfonia

Muzyka światowa

1949 – W Dramstadt Olivier Messiaen komponuje Mode de valeurs et d'intensités, gdzie po raz pierwszy zastosowano serie do innych elementów muzyki oprócz wysokości: rytmu, dynamiki i artykulacji

Zmarł Ryszard Strauss

Historia i kultura polska

1949 – Proklamowanie realizmu socjalistycznego jako podstawowej doktryny artystycznej obowiązującej w Polsce podczas zjazdów: literatów w Szczecinie, plastyków w Nieborowie, filmowców w Wiśle, muzyków, muzykologów i kompozytorów w Łagowie Lubuskim

Kongres Pokoju we Wrocławiu Zerwanie stosunków dyplomatycznych z Jugosławią

Andrzej Wróblewski – cykl obrazów Rozstrzelanie

Historia i kultura światowa

1949 – Z angielskiej, amerykańskiej i francuskiej strefy okupacyjnej tworzy się Republika Federalna Niemiec

ZSRR przekształca swoją strefę okupacyjną w Niemiecką Republikę Demokratyczną

Powstanie NATO (North Atlantic Treaty Organization)

Indonezja uzyskuje niepodległość. Powstaje Chińska Republika Ludowa

Albert Einstein ogłasza ogólną teorię grawitacji

1950

Muzyka polska

1950 – Powstaje miesięcznik „Muzyka”

Witold Lutosławski – Mała Suita

Artur Malawski – Balet-pantomima Wierchy

Roman Palester – IV Symfonia

Muzyka światowa

1950 – W Paryżu powstaje Symphonie pour un homme seul Pierre'a Schaeffera i Pierre'a Henry

Opera w Filadelfii wystawia operę Konsul Gian Carlo Menottiego

Pierre Boulez – kantata Le soleil des eaux

Francis Poulenc – Stabat Mater

Historia i kultura polska

1950 – I Ogólnopolska Wystawa Plastyki prezentuje malarski socrealizm

Michał Bylina – Lenino

Wojciech Fangor – Matka Koreanka

Historia i kultura światowa

1950 – Wybuch wojny w Korei (do 1953)

Nagrodę Nobla otrzymuje William Faulkner

Eugène Ionesco – Łysa śpiewaczka

Akira Kurosawa – film Rashomon

Zmarł George Orwell

1951

Muzyka polska

1951 – I Festiwal Muzyki Polskiej Tadeusz Szeligowski – Bunt żaków, pierwsza i wzorcowa opera socrealistyczna

Muzyka światowa

1951 – I festiwal Berliner Festwochen (Berlin Zachodni)

John Cage prezentuje Imaginary Landscape nr 4 na 12 radioodbiorników

Igor Strawiński komponuje ostatnie swoje dzieło neoklasyczne – operę Żywot rozpustnika

W Kolonii powstaje studio muzyki elektronicznej

Zmarł Arnold Schönberg

Historia i kultura polska

1951 – I Kongres Nauki Polskiej

Aleksander Kobzdej – Podaj cegłę

Historia i kultura światowa

1951 – W USA zostaje uruchomiona telewizja kolorowa

Malowidła Henri Matisse'a w kaplicy w Vence (Francja)

Powstaje malarstwo informel

Zmarł André Gide

1952

Muzyka polska

1952 – II Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego w Poznaniu, I nagrodę otrzymuje Dawid Ojstrach (ZSRR)

Tadeusz Baird – Colas Breugnon

Grażyna Bacewicz – III Symfonia

Muzyka światowa

1952 – I festiwal Wiener Festwochen

Karlheinz Stockhausen – Kreuzspiel

Historia i kultura polska

1952 – Powstaje w Monachium Rozgłośnia Polska Radia „Wolna Europa”

Uchwalenie Konstytucji PRL

Przekształcenie Polskiej Akademii Umiejętności w Polską Akademię Nauk

Aleksander Ford – film Młodość Chopina z muzyką Kazimierza Serockiego

Zmarł Władysław Strzemiński

Historia i kultura światowa

1952 – Wielka Komunistyczna Partia (bolszewików) zmienia nazwę na Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

W Monachium powstaje Radio Wolna Europa

Nagroda Nobla dla François Mauriaca

Pierwszy happening w Black Mountain College w Nowym Jorku

Frank Zinnemann – film W samo południe

1953

Muzyka polska

1953 – Zmarł Ludomir Różycki i Grzegorz Fitelberg

Muzyka światowa

1953 – Karlheinz Stockhausen – Kontra-Punkte

Zmarł Sergiusz Prokofiew

Historia i kultura polska

1953 – Rozpoczyna się regularna emisja programów Telewizji Polskiej

Czesław Miłosz – Zniewolony umysł

Zmarł Konstanty Ildefons Gałczyński i Julian Tuwim

Historia i kultura światowa

1953 – Stłumione przez wojsko powstanie robotnicze w Berlinie Wschodnim

Samuel Beckett – Czekając na Godota

Gene Kelly i Stanley Donen – film Deszczowa piosenka

Zmarł Józef Stalin

1954

Muzyka polska

1954 – Witold Lutosławski – Koncert na orkiestrę

Muzyka światowa

1954 – Herbert von Karajan obejmuje dyrekcję Berliner Philharmoniker

I Konkurs Skrzypcowy im. N. Paganiniego w Genui

Pierre Boulez – Le marteau sans Maftre

Zmarł Charles Ives

Historia i kultura polska

1954 – Pierwsze premiery Studenckiego Teatru Satyryków w Warszawie

Tadeusz Kantor – malarstwo metaforyczne

Adam Ważyk – Poemat dla dorosłych

Alina Szapocznikow – rzeźba Pierwsza miłość

Zmarł Leon Schiller

Historia i kultura światowa

1954 – W USA wynaleziono maser

Wybuch wojny w Algerii (do 1962)

Nagrodę Nobla otrzymuje Ernest Hemingway

Federico Fellini – film La Strada

Zmarł Henri Matisse

1955

Muzyka polska

1955 – V Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina w Warszawie, I nagrodę otrzymał Adam Harasiewicz

Otwarcie Filharmonii Warszawskiej po odbudowie z wojennych zniszczeń i przemianowanie jej na Narodową

II Festiwal Muzyki Polskiej

Michał Spisak – II Symfonia Koncertująca

Muzyka światowa

1955 – Iannis Xenakis – Metastasis Zmarł Artur Honegger

Historia i kultura polska

1955 – Powstanie Układu Warszawskiego

Wystawa Młodej Plastyki „Arsenał 55”

V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów w Warszawie

Powstaje Klub Krzywego Koła (do 1962)

Andrzej Wajda – film Pokolenie

Jerzy Tchórzewski – obraz Nocna próba

Historia i kultura światowa

1955 – Austria uzyskuje suwerenność

RFN zostaje przyjęta do NATO

Początek malarstwa materii

N. Chruszczow wygłasza referat o kulcie jednostki i jego następstwach Konflikt wokół Kanału Sueskiego

Powstanie ludowe na Węgrzech krwawo stłumione przez Armię Czerwoną

Początki pop-artu i powstanie nowego realizmu

Antonio Tapies – Nr XXVIII, obraz

Początki pop-artu i powstanie nowego realizmu

Vladimir Nabokov – Lolita

Le Corbusier – kaplica w Ronchamp

John Osborne – Miłość i gniew

Friedrich Durenmatt – Wizyta starszej pani

Ingmar Bergman – Siódma pieczęć

Henry Moore – Siedząca kobieta

Zmarł Tomasz Mann, Fernand Leger i Jackson Pollock

1956

Muzyka polska

1956 – I Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”

Powstaje Stowarzyszenie Polskich Artystów Muzyków

Muzyka światowa

1956 – Herbert von Karajan zostaje dyrektorem Wiener Staatsoper (do 1964)

Pierre Boulez – Structures

Olivier Messiaen – Oiseaux exotiques

Karlheinz Stockhausen – Gesang der Jünglinge na taśmę

Igor Strawiński – Canticum sacrum

Zmarł Arturo Toscanini

Historia i kultura polska

1956 – Otwarcie Warszawskiego Ośrodka Telewizyjnego

Wypadki czerwcowe w Poznaniu

Objęcie władzy przez Władysława Gomułkę po „Październiku”

Debiuty: Mirona Białoszewskiego, Zbigniewa Herberta, Stanisława Grochowiaka, Marka Hłaski

Powstaje w Krakowie Teatr „Cricot 2” Tadeusza Kantora

Zmarł Jan Lechoń

Historia i kultura światowa

1956 – otwarcie pierwszej komercyjnej elektrowni atomowej (wielka Brytania)

1957

Muzyka polska

1957 – i Międzynarodowy Konkurs Lutniczy w Poznaniu

Powstaje w Warszawie Studio Eksperymentalne Polskiego Radia, kierownik: Józef Patkowski

Pierwsza telewizyjna transmisja koncertu z Filharmonii Narodowej

Artur Malawski – Hungaha

Zmarł Artur Malawski

Muzyka światowa

1957 – Lejaren Hiller prezentuje w USA pierwszą muzykę komputerową – suitę Illiac, zaś w Niemczech Karlheinz Stockhausen – aleatoryczną: Klavierstuck XI

Pierre Boulez – III Sonata fortepianowa

Karlheinz Stockhausen – Gruppen na trzy orkiestry

Historia i kultura polska

1957 – Powstaje tygodnik „Polityka” Pierwsze assemblaże Władysława Hasiora

Film Andrzeja Wajdy Kanał – „Srebrna maska” na festiwalu w Cannes Roman Bratny – Kolumbowie, rocznik 20

Jan Lebenstein – obraz Figura

Zmarł Andrzej Wróblewski, malarz i Leopold Staff, poeta

Historia i kultura światowa

1957 – Powstanie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej

ZSRR wypuszcza pierwszego sztucznego satelitę

Nagroda Nobla dla Alberta Camusa

Borys Pasternak – Doktor Żywago

1958

Muzyka polska

1958 – Pierwsze powojenne polskie tournée Witolda Małcużyńskiego II „Warszawska Jesień"

Grażyna Bacewicz – Muzyka na trąbki, smyczki i perkusję

Witold Lutosławski – Muzyka żałobna

Kazimierz Serocki – Musica concertante

Muzyka światowa

1958 – I Konkurs im. P. Czajkowskiego w Moskwie

Na Światowej Wystawie EXPO-58 w Brukselii zaprezentowano Edgarda Varèse Poeme electronique

Historia i kultura polska

1958 – Otwarcie Galerii Krzysztofory w Krakowie

Andrzej Wajda – film Popiół i diament

Henryk Stażewski – obraz Kompozycja abstrakcyjna

Historia i kultura światowa

1958 – Oddanie do użytku Pałacu UNESCO w Paryżu

Truman Capote – Śniadanie u Tiffanyego

Claude Levi-Strauss – Antropologia strukturalna

1959

Muzyka polska

1959 – Na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu dwie pierwsze nagrody otrzymują: Witold Lutosławski za Muzykę żałobną i Tadeusz Baird za Cztery eseje

W Studio Eksperymentalnym PR Włodzimierz Kotoński tworzy pierwszy polski utwór konkretny: Etiudę na jedno uderzenie w talerz

Krzysztof Penderecki – Strofy

Andrzej Panufnik – Koncert fortepianowy

Muzyka światowa

1959 – Zmarł Heitor Villa-Lobos

Historia i kultura polska

1959 – Powrót pierwszej części skarbów wawelskich (m.in. „Szczerbiec” i „Kazania Świętokrzyskie”) z Kanady, dokąd je w 1939 r. ewakuowano

Powstaje Teatr 13 rzędów w Opolu Jerzego Grotowskiego i Ludwika Flaszena

Jerzy Kawalerowicz – film Pociąg

Historia i kultura światowa

1959 – Otwarcie w Nowym Jorku Muzeum Sztuki Fundacji Giggenheima

Salvatore Quasimodo otrzymuje Nagrodę Nobla

Początki op-art w malarstwie

Eugène Ionesco – Nosorożec

Gunther Grass – Blaszany bębenek

Jean-Luc Godard – film Źródło

1960

Muzyka polska

1960 – VI Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina w Warszawie. Honorowym przewodniczącym zostaje Artur Rubinstein

W Bydgoszczy powstaje Capella Bydgostiensis pro Musica Antiqua Henryk M. Górecki – Zderzenia, 1 Symfonia „1959”

Muzyka światowa

1960 – Maurice Bejart zakłada zespół „Ballets du XXème siècle” w Belgii

Historia i kultura polska

1960 – Władysław Hasior – rzeźba Czarodziej

Piotr Potworowski – obraz Port w Redzie

Alfred Lenica – obraz Silnik biologiczny

Historia i kultura światowa

1960 – Zdobywanie niepodległości przez brytyjskie kolonie w Afryce: rozpad Imperium Brytyjskiego. Niepodległość uzyskuje Cypr

Zmarł Albert Camus i Borys Pasternak

Wynaleziono laser (USA)

Brasilia, miasto zaprojektowane przez Oskara Niemeyera, staje się siedzibą rządu i stolicą Brazylii

1961

Muzyka polska

1961 – I Festiwal Polskie Muzyki Współczesnej „Poznańska Wiosna”

Stanisław Wiechowicz – List do Marka Chagalla

Powstaje Warszawska Opera Kameralna pod kierownictwem Stefana Sułkowskiego

Witold Lutosławski – Gry weneckie, pierwszy utwór, w którym zastosował technikę aleatoryzmu kontrolowanego

Muzyka światowa

1961 – I Konkurs Pianistyczny im. Van Cliburna w Texasie (USA)

We Francji powstaje zespół „Les Percussions de Strasbourg”

Powstaje Festiwal Flandryjski

Geórgy Ligeti – Aventures

Historia i kultura polska

1961 – Powrót drugiej części skarbów wawelskich (m.in. arrasów)

Miron Białoszewski – Mylne wzruszenia

Historia i kultura światowa

1961 – Odkrycie kwazarów (USA)

Odkrycie struktury DNA (USA)

Pierwszy lot kosmiczny człowieka: Jurija Gagarina (ZSRR)

Kryzys berliński – powstanie muru

Joseph Heller – Paragraf 22

Zmarł Ernest Hemingway

1962

Muzyka polska

1962 – Bolesław Szabelski – Aforyzmy „9”

Muzyka światowa

1962 – Iannis Xenakis – ST/10-1, 080262, muzyka stochastyczna

Historia i kultura polska

1962 – Zmarł Władysław Broniewski

Historia i kultura światowa

1962 – Konflikt kubański

Początki minimal Art

Nagroda Nobla dla Johna Steinbecka

Niepodległość Algerii

Federico Fellini – film 8 1/2

1963

Muzyka polska

1963 – W Krakowie powstaje zespół MW-2

Na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu I nagrodę otrzymuje Tadeusz Baird za Wariacje bez tematu

Na Konkursie kompozytorskim im. księcia Rainiera w Monaco I nagrodę otrzymuje Andrzej Panufnik za Sinfonia sacra

Witold Lutosławski – Trois Poèmes d'Henri Michaux

Kazimierz Serocki – A piacere, pierwszy polski przykład aleatoryzmu montażowego

Muzyka światowa

1963 – Olivier Messiaen – Couleurs de la cite celeste

Lukas Foss – Echoi

Zmarł Paul Hindemith

Historia i kultura polska

1963 – Likwidacja tygodników literackich „Nowa kultura” i „Przegląd kulturalny” i utworzenie w zamian „Kultury” (do 1981)

Tadeusz Kantor – „Wystawa popularna” (antywystawa) w Galerii Krzysztofory

Historia i kultura światowa

1963 – Zabójstwo prezydenta USA Johna F. Kennedy'ego w Dallas

Hans Scharoun – gmach Filharmoni Berlińskiej

Henri Bernard – „okrąglak” Radia Francuskiego w Paryżu

Luchino Visconti – film Lampart

Roy Lichtenstein – Walka

Zmarł Georges Braque, Tristan Tzara i Jean Cocteau

1964

Muzyka polska

1964 – Powstaje zespół Fistulatores et Tubicinatores Varsovienses pod kierownictwem Kazimierza Piwkowskiego (do 1980)

Witold Lutosławski – Kwartet smyczkowy

Muzyka światowa

1964 – Rozpoczyna się produkcja (USA) lekkich przenośnych syntezatorów

Olivier Messiaen – Et exspecto resurrectionem mortuorum

Iannis Xenakis – Eonta

Jani Christon – oratorium Tongues of Fire

Historia i kultura polska

1964 – „List 34” – protest intelektualistów polskich, pisarzy i uczonych przeciwko polityce kulturalnej i cenzurze

Linoryty Józefa Gielniaka

Historia i kultura światowa

1964 – Interwencja wojsk USA w Wietnamie (do 1973)

Wynaleziono układy scalone (USA)

Marc Chagall maluje nowy plafon w Operze Paryskiej

1965

Muzyka polska

1965 – VII Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina w Warszawie

Otwarcie po odbudowie Teatru Wielkiego w Warszawie

Witold Rowicki otrzymuje nagrodę Edisona za nagrania płyt z polską muzyką współczesną dla Philipsa

Andrzej Dobrowolski – Muzyka na taśmę i obój solo

Henryk M. Górecki – Refren

Bogusław Schaeffer – Kwartet 2 + 2

Muzyka światowa

1965 – György Ligeti – Requiem i Poeme symphonique na 120 metronomów

Historia i kultura polska

1965 – I Biennale Form Przestrzennych w Elblągu

Jerzy Grotowski otwiera we Wrocławiu Teatr Laboratorium (Książę Niezłomny wg P. Calderona i J. Słowackiego)

Tadeusz Kantor – happening Cricotage

Sławomir Mrożek – Tango

Alina Szapocznikow – Autoportret zwielokrotniony

Zmarła Maria Dąbrowska

Historia i kultura światowa

1965 – Powstanie op-art

Zmarł Winston Churchill oraz Le Corbusier

1966

Muzyka polska

1966 – W Poznaniu Agnieszka Duczmal zakłada orkiestrę smyczkową, zrazu pod auspicjami Jeunesses Musicales, od 1977 – Polskiego Radia, znaną dziś pod nazwą „Amadeus”

Pierwszy Festiwal Oratoryjno-Kantatowy „Wratislavia Cantans”, zorganizowany z inicjatywy Andrzeja Markowskiego

Premiera opery „Jutro” Tadeusza Bairda

Prawykonanie w katedrze w Munster (RFN) Pasji według św. Łukasza Krzysztofa Pendereckiego

Muzyka światowa

1966 – Pierwsza kompozycja z serii „światło i dźwięk” Iannisa Xenakisa – Polytope

Historia i kultura polska

1966 – I Międzynarodowe Biennale Plakatu w Wilanowie

Julian Sryjkowski – Austeria

Kazimierz Mikulski – Zaułek

Historia i kultura światowa

1966 – Początek rewolucji kulturalnej w Chinach

Wielka wystawa dzieł Picassa w Paryżu

1967

Muzyka polska

1967 – Otwarcie Teatru Wielkiego w Łodzi

Powstanie Kwartetu Wilanów I Festiwal Pianistyki Polskiej w Słupsku

Muzyka światowa

1967 – György Ligeti – Lontano

Historia i kultura polska

1967 – Aleksander Kobzdej – Szczelina w zieleni

Jerzy Tchorzewski – Tantal

Historia i kultura światowa

1967 – Wojna 6-dniowa na Bliskim Wschodzie

Początki konceptualizmu w sztuce

Pierwsze wydanie Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa

Andy Warhol – Marilyn

Gabriel Marquez – Sto lat samotności

Michelangelo Antonioni – firn Powiększenie, Złota Palma w Cannes

1968

Muzyka polska

1968 – Na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu I miejsce zajmuje II Symfonia Witolda Lutosławskiego

Witold Szalonek – Improvisations sonoristiques

Witold Lutosławski – Livre pour orchestre

Muzyka światowa

Historia i kultura polska

1968 – „Wypadki marcowe” – strajki studenckie w obronie wolności słowa

Barbara Zbrożyna – rzeźba Słońce

Historia i kultura światowa

1968 – Rozruchy studenckie w Paryżu

Inwazja wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację

Pierwszy przeszczep serca dra Christiana Barnarda (RPA)

Zmarł Marcel Duchamp i John Steinbeck

1969

Muzyka polska

1969 – Premiera w Operze w Hamburgu opery Krzysztofa Pendereckiego Diabły z Loudun

Zmarła Grażyna Bacewicz

Muzyka światowa

1969 John Cage – Cheap Imitation Dymitr Szostakowicz – XIV Symfonia op. 135

Historia i kultura polska

1969 – Zmarł Marek Hłasko i Witold Gombrowicz

Historia i kultura światowa

1969 – Lądowanie pierwszych ludzi na Księżycu

Zatargi zbrojne na granicy chińsko-radzieckiej

Nagroda Nobla dla Samuela Beketta

Kurt Vonnegut – Rzeźnia nr 5

1970

Muzyka polska

1970 – VIII Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina w Warszawie

Muzyka światowa

1970 – George Crumb – Ancient Voices of Children

Mauricio Kagel – Acustica

Historia i kultura polska

1970 – Strajki robotnicze w Gdańsku, Elblągu, Gdyni i Słupsku. Przejęcie władzy przez Edwarda Gierka

Założenie Uniwersytetu w Gdańsku

Marek Piwowski – film Rejs

Roman Opałka – Metapsychosis

Magdalena Abakanowicz – Environment

Historia i kultura światowa

1970 – Nagroda Nobla dla Aleksandra Sołżenicyna

Joseph Losey – film Posłaniec

Robert Smithson – Grobla w kształcie spirali na Wielkim Słonym Jeziorze w stanie Utah (USA) – początek sztuki ziemi

Claes Oldenbrug – Gigantyczna miękka trójdzielna wtyczka, rzeźba Christo – Valley Curtain, Colorado, początki empaquetage'y

1971

Muzyka polska

1971 – Zmarł Zbigniew Drzewiecki

Muzyka światowa

1971 – I Festiwal Muzyki Elektroakustycznej w Bourges (Francja)

Sofia Gubajdulina – Concordanza

Roman Haubenstoch-Ramati – Tableau III

Zmarł Igor Strawiński

Historia i kultura polska

1971 – Pierwszy numer „Literatury na świecie”

Jonasz Stern – Kompozycja form zabitych

Józef Szajna – Replika

Edward Stachura – Siekierezada

Historia i kultura światowa

1971 – Rozbiórka hal paryskich

Wielka Brytania przechodzi na dziesiętny system walutowy

1972

Muzyka polska

1972 – Powstaje Polska Orkiestra Kameralna, założona przez Jerzego Maksymiuka

Henryk M. Górecki – II Symfonia „Kopernikowska”

Muzyka światowa

1972 – Frank Martin – Requiem

Steve Reich – Drumming

Historia i kultura polska

1972 – Wystawienie Kurki wodnej Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego) przez Teatr „Cricot 2” Tadeusza Kantora

Historia i kultura światowa

1972 – Ceylon uzyskuje niepodległość

Nagroda Nobla dla Heinricha Bölla

Louis Buñuel – film Dyskretny urok burżuazji

Zmarł Ezra Pound

1973

Muzyka polska

1973 – Kazimierz Serocki – Impromptu fantasque

Zbigniew Krauze – Aus aller Welt stammende

Wojciech Kilar – Krzesany

Muzyka światowa

1973 – W Sydney (Australia) oddano do użytku nową operę (proj. J. Utzon)

Edison Denisow – La Vie en rouge d'apres Boris Vian

Historia i kultura polska

1973 – Teatr Stary wystawia Dziady A. Mickiewicza w reżyserii Konrada Swinarskiego

Ryszard Winiarski – Obszar o różnym prawdopodobieństwie pojawienia się koloru czarnego, obraz

Historia i kultura światowa

1973 – Przyjęcie RFN i NRD do ONZ

Samuel Beckett – Nie ja

Federico Fellini – film Amarcord

Zmarł Pablo Picasso

1974

Muzyka polska

1974 – Premiera opery Chłopi Witolda Rudzińskiego w Teatrze Wielkim w Warszawie

Muzyka światowa

1974 – I Konkurs Pianistyczny im. A. Rubinsteina w Tel Awiwie (Izrael)

Iannis Xenakis – Cendrees

Giancinto Scelsi – Pfhat

Zmarł Dawid Ojstrach

Historia i kultura polska

1974 – Ustawienie najwyższego w świecie masztu antenowego dla RP w Konstantynowie koło Gąbina (640 m) I Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku – Grand Prix dla „Potopu” Jerzego Hoffmana i nagroda specjalna dla „Iluminacji” Krzysztofa Zanussiego

Zbigniew Herbert – Pan Cogito

Historia i kultura światowa

1974 – Rewolucja „czerwonych goździków” w Portugalii

Roman Polański – film Chinatown

1975

Muzyka polska

1975 – IX Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina w Warszawie, I nagrodę otrzymuje Krystian Zimerman

Wizyta Artura Rubinsteina w Łodzi, z okazji 60-lecia Filharmonii

Muzyka światowa

1975 – W Paryżu rozpoczyna działalność IRCAM (Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique) pod kierownictwem Pierre Bouleza

I Konkurs Pianistyczny im. R. Casadesus w Cleveland

Pierre Boulez – Rituel

Zmarł Dymitr Szostakowicz

Historia i kultura polska

1975 – „List 59” – protest intelektualistów przeciwko projektowi nowej konstytucji

Tadeusz Kantor – Umarła klasa

Historia i kultura światowa

1975 – Po śmierci gen. Francisco Franco zmiany polityczne w Hiszpanii – na tron królewski wstępuje Juan Carlos

W Helsinkach Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy Europejskiej

Nagroda Nobla dla Andrieja Sacharowa

1976

Muzyka światowa

1976 – Louis Andriessen – De Staat

Luciano Berio – Córo

Rodion Szczedrin – opera Martwe dusze

Zmarł Beniamin Britten

Historia i kultura polska

1976 – Strajki w Ursusie i Radomiu Powstanie KOR (Komitetu Obrony Robotników) dla pomocy rodzinom prześladowanym

Zmarł Antoni Słonimski

Historia i kultura światowa

1976 – Milos Forman – Lot nad kukułczym gniazdem, film

Zmarł Mao Zedong i Luchino Visconti

1977

Muzyka polska

1977 – Zmarł Witold Małcużyński

Muzyka światowa

1977 – Karlheinz Stockhausen rozpoczyna pracę nad cyklem Licht – Die Sieben Tage der Woche (Światło – siedem dni tygodnia)

François-Bernard Mâche – Oktet

Tomas Marco – opera Selene

Arvo Pärt – Tabula rasa

Morton Feldman – Neither, opera

Zmarła Maria Callas

Historia i kultura polska

1977 – Andrzej Wajda – Człowiek z marmuru

Historia i kultura światowa

1977 – Uchwalenie nowej konstytucji w ZSRR

Otwarcie Centrum Pompidou w Paryżu, projekt Richarda Rogersa, Renzo Piano i Gianfranco Franchiniego

1978

Muzyka polska

1978 – Premiera w operze w Chicago opery Krzysztofa Pendereckiego Raj utracony

Powstaje Kwartet Śląski

Kazimierz Serocki – Pianophonie

Muzyka światowa

1978 – W operze w Sztokholmie premiera opery György Ligetiego Le grand macabre

Historia i kultura polska

1978 – Kardynał Karol Wojtyła obrany papieżem przyjmuje imię Jana Pawła II

1979

Muzyka polska

1979 – I Międzynarodowy Konkurs dyrygencki im. G. Fitelberga w Katowicach

Ponowna legalizacja niezależnego PTMW (po okresie całkowitego zawieszenia działalności w I. 1949-56 oraz działania za pośrednictwem ZKP od 1957 r)

Muzyka światowa

1979 – Steve Reich – Variations

Zmarła Nadia Boulanger

Historia i kultura polska

1979 – W obiegu pozacenzuralnym wychodzi Mała Apokalipsa Tadeusza Konwickiego

Historia i kultura światowa

1979 – Rewolucja islamska w Iranie

Interwencja wojsk radzieckich w Afganistanie

1980

Muzyka polska

1980 – X Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina w Warszawie

Historia i kultura polska

1980 – W sierpniu – kolejna fala strajków na Wybrzeżu i Śląsku

Podpisanie porozumień i rejestracja „Solidarności”

Nagrodę Literacką Nobla otrzymuje Czesław Miłosz

Zmarł Jarosław Iwaszkiewicz

Historia i kultura światowa

1980 – Zmarł Jean-Paul Sartre

Wojna iracko-irańska (do 1988)

1981

Muzyka polska

1981 – Premiera opery Manekiny Zbigniewa Rudzińskiego w operze we Wrocławiu

Powstaje Zespół Instrumentów Dawnych „Ars Nova”

Zmarł Kazimierz Serocki, Tadeusz Baird i Jerzy Żurawlew, twórca Konkursów Chopinowskich

Muzyka światowa

1981 – La Scala wystawia Donnerstag aus Licht Kariheinza Stockhausena

Toru Takemitsu – Rain tree

Pierre Boulez – Repons

Mark Kopytman – Memory

Historia i kultura polska

1981 – Andrzej Wajda – Człowiek z żelaza. Złota Palma na festiwalu w Cannes

13 XII Wprowadzenie stanu wojennego

Historia i kultura światowa

1981 – Pierwszy lot amerykańskiego promu kosmicznego Columbia

Sankcje gospodarcze USA wobec ZSRR i Polski

Pojawienie się na rynku europejskim komputerów osobistych

1982

Muzyka polska

1982 – Z powodu stanu wojennego (decyzją ZKP) „Warszawska Jesień” nie odbywa się

Krzysztof Meyer – VI Symfonia

Muzyka światowa

1982 – Arvo Pärt – Pasja wg św. Jana

Zmarł Carl Orff

Historia i kultura polska

1982 – Bojkot telewizji i częściowo radia, jako głównych ośrodków propagandy przez artystów polskich, zwłaszcza aktorów

Historia i kultura światowa

1982 – Wystawa „Duch czasu w sztuce” w Berlinie z dziełami m.in. „nowych dzikich” i nowego ekspresjonizmu (Pierpaolo Calzoni, Susan Rothenberg)

Pojawienie się w produkcji i handlu płyt kompaktowych (CD's) i odtwarzaczy

1983

Muzyka polska

1983 – Prawykonanie w Chicago III Symfonii Witolda Lutosławskiego

Witold Lutosławski otrzymuje nagrodę Ch. Grawemeyera

Wznowienie „Warszawskich Jesieni”

Krzysztof Penderecki – Polskie Requiem

Muzyka światowa

1983 – John Cage – Souvenir

Iannis Xenakis – Shaar

Olivier Messiaen – opera Saint François d: Assise, premiera w Operze Paryskiej

Historia i kultura polska

1983 – Zniesienie stanu wojennego

Pokojową Nagrodę Nobla otrzymuje Lech Wałęsa

Zmarł Jerzy Andrzejewski i Miron Białoszewski

Historia i kultura światowa

1983 – Zmarł Juan Miró

1984

Muzyka polska

1984 – Witold Lutosławski otrzymuje nagrodę podziemnej „Solidarności” za III Symfonię

Na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu Eugeniusz Knapik otrzymuje I nagrodę za Kwartet smyczkowy

I Konkurs Kompozytorski im. K. Serockiego

Muzyka światowa

1984 – Film Carmen (Francesco Rosi) z muzyką G. Bizeta, w rolach głównych: Julia Migenes-Johnson i Placido Domingo

Luciano Berio – Requies

Steve Reich – Desert Music

Karlheinz Stockhausen – Samstag aus Licht

Toru Takemitsu – Riverrun

Historia i kultura polska

1984 – Założenie Uniwersytetu w Szczecinie

Historia i kultura światowa

1984 – Otwarcie we Frankfurcie Muzeum Rzemiosła Artystycznego (projektu Richarda Meiera), przykład architektury postmodernistycznej

1985

Muzyka polska

1985 – XI Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina w Warszawie

Warszawska Opera Kameralna otrzymuje własną siedzibę w dawnym budynku Studenckiego Teatru Satyryków (po przebudowie wnętrza)

Marek Stachowski – Ody safickie

Muzyka światowa

1985 – Alfred Schinttke – Koncert altówkowy

Henri Dutilleux – koncert skrzypcowy – Uarbre des songes

Historia i kultura polska

1985 – Udostępnienie Panoramy Racławickiej” Juliana Styki i Wojciecha Kossaka w rotundzie we Wrocławiu (przeniesionej w 1945 ze Lwowa)

Historia i kultura światowa

1985 – Zweite Deutsche Fernsehen rozpoczęła nadawanie programów za pośrednictwem satelity telekomunikacyjnego

Zmarł Marc Chagall

1986

Muzyka polska

1986 – Premiera opery Czarna maska Krzysztofa Pendereckiego w Wiedniu

Muzyka światowa

1986 – Iannis Xenakis – Keqrops Luciano Berio – Formazioni

Bronius Kutavicius – oratorium Drzewo świata

Historia i kultura światowa

1986 – Katastrofa elektrowni jądrowej w Czarnobylu

Otwarcie Musée d'Orsay w Paryżu

1987

Muzyka polska

1987 – Augustyn Bloch – Albowiem nadejdzie światłość Twoja

Zmarł Zygmunt Mycielski

Muzyka światowa

1987 – Premiera w Huston (USA) opery Johna Adamsa Nixon w Chinach

Osvaldas Balakauskas – Opera strumentale

Helmut Lachenmann – Staub

Isang Yun – V Symfonia

Historia i kultura polska

1987 – Happeningi polityczne we Wrocławiu: akcje „pomarańczowej alternatywy”

Historia i kultura światowa

1987 – Nagroda Nobla dla Josifa Brodskiego

Wprowadzenie na rynek magnetofonów cyfrowych DAT (Digital Audio Technique)

1988

Muzyka polska

1988 – Prawykonanie w Salzburgu Koncertu fortepianowego Witolda Lutosławskiego, solistą jest Krystian Zimerman

Muzyka światowa

1988 – Karlheinz Stokchausen – Montag aus Licht

1989

Muzyka polska

1989 – Zmarł Witold Rowicki

Muzyka światowa

1989 – W Paryżu otwarcie Opera-Bastille

Zmarł Herbert von Karajan i Vladimir Horowitz

Historia i kultura polska

1989 – Rozmowy „okrągłego stołu” przedstawicieli rządu i opozycji

Pierwsze powojenne częściowo wolne wybory do Sejmu i wolne wybory do przywróconego Senatu

Historia i kultura światowa

1989 – Masakra protestujących studentów na placu Niebiańskiego Spokoju w Pekinie

Otwarcie w Paryżu Arche de la Defense i piramidy (Ieoh Ming Pei) na dziedzińcu Luwru

Upadek muru berlińskiego

Gwałtowne zmiany ustrojowe w krajach Europy Środkowej

Zmarł Salvador Dali

1990

Muzyka polska

1990 – Premiera w Antwerpii Das Glas im Kopf wird vom Glas, opery Eugeniusza Kanpika, I cz. trylogii Andrzej Panufnik – X Symfonia Zmarł Andrzej Krzanowski

Muzyka światowa

1990 – Arvo Pärt – Berliner Messe

Gija Kanczeli – Tagesgebete

Kurt Masur obejmuje stanowisko dyrektora Filharmonii Nowojorskiej

Zmarł Leonard Bernstein

Historia i kultura polska

1990 – Przywrócenie nazwy RP Wybór Lecha Wałęsy na Prezydenta RP

Zmarł Tadeusz Kantor

Historia i kultura światowa

1990 – Atak Iraku na Kuwejt Zjednoczenie Niemiec. Formalny koniec zimnej wojny

1991

Muzyka polska

1991 – Witold Lutosławski otrzymuje „Polar Music Prize”

Premiera opery Król Ubu Krzysztofa Pendereckiego w Monachium

Zmarł Stefan Kisielewski i Andrzej Panufnik

Muzyka światowa

1991 – Olivier Messiaen – Eclairs sur l'Au-Dela

Zmarł Claudio Arrau

Historia i kultura polska

1991 – Krystyna Janda otrzymuje w Cannes nagrodę dla najlepszej aktorki

Historia i kultura światowa

1991 – Wyzwolenie Kuwejtu przez siły pod banderą ONZ

Rozwiązanie ZSRR przez Radę Najwyższą Rosyjskiej Federacyjnej Republiki. Powstanie Wspólnoty Niepodległych Państw

Wojska radzieckie opuszczają Czechosłowację i Węgry

Niepodległość Litwy, Łotwy i Estonii Pierwsza kontrolowana synteza jąder atomowych w Culhan (Wielka Brytania)

Film Kevina Costnera Tańczący z wilkami (7 Oskarów)

1992

Muzyka polska

1992 – W Kassel premiera II cz. trylogii operowej Eugeniusza Knapika Silent Screams, Different Dreams

Witold Lutosławski – IV Symfonia

Krzysztof Penderecki – V Symfonia

Muzyka światowa

1992 – Telewizja włoska organizuje za pośrednictwem transmisji satelitarnej przedstawienie opery Tosca G. Pucciniego w miejscach Rzymu i porach dnia, w jakich się akcja według libretta rozgrywała; w głównych rolach: Placido Domingo i Ruggiero Raimondi, orkiestrą Symfoniczną RAI – ze studia (!) dyrygował Zubin Mehta

György Ligeti – Koncert skrzypcowy

Zmarł John Cage i Olivier Messiaen

Historia i kultura polska

1992 – Wojska radzieckie definitywnie opuszczają Polskę

Zmarł Tadeusz Łomnicki

Historia i kultura światowa

1992 – Wojna domowa i rozpad Jugosławii

Koniec apartheidu w RPA

Wprowadzenie na rynki Mini-Disc i cyfrowych kaset DCC)

Film Jonathana Demne – Milczenie owiec (5 Oskarów)

1993

Muzyka polska

1993 – Henryk M. Górecki otrzymuje Złotą Płytę w Londynie (Elektra Nonesuch) za nagranie III Symfonii

Pieśni Żałosnych w nagraniu Dawn Upshaw

Prawykonanie w Los Angeles IV Symfonii Witolda Lutosławskiego

Pianistka Aleksandra Krzanowska otrzymuje 1 nagrodę na Międzynarodowym Konkursie Wykonawczym Muzyki Współczesnej organizowanym przez fundację GAUDEAMUS w Rotterdamie

Muzyka światowa

1993 – Premiera dokończonej i zinstrumentowanej przez Edisona Denisowa opery Claude Debussyego Rodrigue et Chimene w Lyonie

Premiera opery Griffelkin Lukasa Fossa w Nowym Jorku

Historia i kultura polska

1993 – „Złoty Lew” – nagroda festiwalu w Wenecji dla Krzysztofa Kieślowskiego za film Niebieski z cyklu Trzy kolory

Historia i kultura światowa

1993 – Czechosłowacja rozpada się na dwa niezależne państwa: Czechy i Słowację

Film Stevena Spielberga Lista Schindlera otrzymuje 7 Oskarów (w tym dla operatora Janusza Kosińskiego i dekoratorki Ewy Braun)

Zmarł Federico Fellini

1994

Muzyka polska

1994 – Zmarł Witold Lutosławski

Muzyka światowa

1994 – Feliksas Bajoras – Missa in Musica

Elliott Carter – Partita

Historia i kultura światowa

1994 – Zmarł Eugeene Ionesco

1995

Muzyka polska

1995 – W Studio S 1 PR w Warszawie festiwal Bachowski w wykonaniu zespołu Collegium Musicum pod dyrekcją Philippe'a Herreweghe

W Teatrze Wielkim w Warszawie premiera opery Elżbiety Sikory Wyrywacz serc

Na „Warszawskiej Jesieni” europejska premiera rekonstrukcji Universe Symphony Charlesa Ivesa

Muzyka światowa

1995 – Michael Nyman – Koncert klawesynowy

Historia i kultura polska

1995 – Wybór Aleksandra Kwaśniewskiego na Prezydenta RP

Historia i kultura światowa

1995 – Christo – opakowany folią Reichstag w Berlinie

1996

Muzyka światowa

1996 – Zmarł Toru Takemitsu, Niccolo Castiglioni i Edison Denisow

Historia i kultura polska

1996 – Pierwsza w dziejach Polski wizyta królowej angielskiej Elżbiety II Literacką Nagrodę Nobla otrzymuje Wisława Szymborska

Zmarł Krzysztof Kieślowski

Kalendarium epoki 1939-1996 m.in. sporządzono na podstawie:

Norman Davies – Boże igrzysko, Historia Polski, Kraków 1991

Dzieje literatur europejskich, PWN, Warszawa 1977-91. t. I-III

Alicja Kępińska – Nowa sztuka. Sztuka polska w I. 1945-78. Warszawa 1981

Janusz Kłębowski – Dzieje sztuki polskiej. Warszawa 1987

Bożena Kowalska – Od impresjonizmu do konceptualizmu. Warszawa 1989

Kronika XX wieku. Wyd. Kronika 1991

Jacek Kuroń, Jacek Żakowski – PRL dla początkujących. Wrocław 1996

Irena Poniatowska. Kronika ważniejszych wydarzeń muzycznych w Polsce 1945-72. "Forum Musicum" nr 16, Kraków, PWM, 1974

Adam Radajewski. Żywa sztuka współczesności. Ossolineum 1982

Bogusław Schaeffer – Mały Informator Muzyki XX wieku. Wyd. nowe. PWM, Kraków 1975

Aleksander Wojciechowski – Młode malarstwo polskie 1944-74

Część pierwsza
SYTUACJA KULTURY MUZYCZNEJ

I. MUZYKA POLSKA PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ

I. Kultura II Rzeczypospolitej Polskiej w przeddzień wybuchu wojny

Rzeczpospolita Polska, zwana także niekiedy Rzeczpospolitą szlachecką, zginęła z map Europy pod koniec XVIII w. Jej terytorium zostało podzielone w trzech rozbiorach (1772, 1793 i 1795) przez Prusy, Rosję i Austrię, zaś naród polski, szczególnie w zaborze pruskim i rosyjskim, poddano ostrej presji wynaradawiającej. Utrata niepodległości i represyjna polityka zaborców wywoływały w społeczeństwie polskim opór, zarówno w postaci konspiracyjnej nauki zakazanego języka polskiego, jak i wystąpień zbrojnych[4], które wobec osamotnienia politycznego[5] i militarnego oraz rozbicia wewnętrznego i braku koordynacji działań[6] – nie mogły przynieść rezultatów większych, niż mniejsze lub większe ustępstwa na rzecz swobód obywatelskich. Niepodległa Rzeczpospolita Polska – Druga Rzeczpospolita[7] – narodziła się w listopadzie 1918 r. jako państwo w pełni suwerenne, nie zaś autonomiczna prowincja czy marionetkowe państewko wasalne, jak tego chciały na różnych etapach I wojny światowej główne strony europejskiego konfliktu, pragnące w ten sposób skaptować Polaków na swoją stronę. Poprzedzony żądaniem prezydenta Thomasa Woodrowa Wilsona i uznaniem przez zwycięską Koalicję (1918) Traktat Wersalski (1919) jedynie zatwierdził jej byt niepodległy.

Il. 1. Mapa Europy 1918-39

Il. 2. Mapa Polski 1918-39

Główne zadanie młodej Rzeczpospolitej polegało najpierw na ustaleniu i obronie granic oraz obronie zagrożonej niepodległości (wojna polsko-radziecka[8]), a dopiero potem na scalaniu w jeden organizm państwowy dzielnic, które ponad 120 lat administrowane były przez kogo innego i inaczej. Miejsce w Europie i kształt granic ilustrują mapy (Il. 1 i 2). I tak międzywojenna Polska liczyła 390 tys. km² powierzchni, 5548 km granic, w tym 140 km morskiej, 1912 km z Niemcami i 1412 z ZSRR. W 1931 r. spis powszechny wykazał 32 min mieszkańców, w tym 64% Polaków, 16% Ukraińców, 10% Żydów, 6% Białorusinów, 3% Niemców i 1% in. Polska była więc, podobnie jak Rzeczpospolita szlachecka – państwem wielonarodowościowym. Największym i najsilniejszym ośrodkiem była Warszawa (1,3 min mieszkańców w 1938 r.), zaraz po niej plasowały się: Łódź, Lwów, Poznań, Kraków i Wilno. Lata międzywojenne przyniosły przede wszystkim powszechnie zauważalny rozwój kultury i świadomości narodowej.

Il. 3. Filharmonia Warszawska, założona w 1901 r. Widok z 1932 r. Fot. Henryk Poddębski. Ze zbiorów IS PAN.

Masowa oświata (powszechny obowiązek szkolny) przyczyniła się do zmniejszenia analfabetyzmu z 35% w roku 1918 do 15% w 1939. Stworzono sieć blisko 25 tys. bibliotek szkolnych; 790 szkół średnich i 32 wyższe. W r. akad. 1929/30 największy polski Uniwersytet Warszawski (założony w 1817 r.) liczył ponad 9 tys. studentów, Uniwersytet Jana Kazimierza (założony w 1661 r.) we Lwowie – 6100, Uniwersytet Jagielloński (założony w 1364 r.) w Krakowie – 6600, Uniwersytet Stefana Batorego (założony w 1578 r.) w Wilnie – 3500. Przeciętna liczba studentów w Polsce oscylowała w l. trzydziestych wokół 50 tys. rocznie. Intensywnie rozwijała się nauka polska: największą i najbardziej prestiżową organizacją była Polska Akademia Umiejętności. W 1928 r. otwarto w Warszawie Bibliotekę Narodową, zaś wśród wielu instytucji badawczych w 1932 r. zorganizowano Instytut Radowy przy współudziale Marii Curie-Skłodowskiej[9]. W kraju o średnim i nader zróżnicowanym dzielnicowo stopniu rozwoju gospodarczego i w ogóle kapitalistycznego – kultura borykała się z wieloma trudnościami, finansowej przeważnie natury. Pod koniec okresu międzywojennego działało jednak 47 stałych teatrów, 3 opery, 780 kin dźwiękowych, 175 placówek muzealnych (w tym 30 w Warszawie i 17 we Lwowie) i dwie filharmonie: w Warszawie i Lwowie. Powstało również 10 rozgłośni Polskiego Radia dla ponad 1 min abonentów (1939). Programy radiowe wiele miejsca poświęcały muzyce (ponad 50% czasu antenowego), tym bardziej, że od 1932 r. istniała orkiestra Polskiego Radia w Warszawie o bardzo ambitnym programie i wysokim poziomie artystycznym, kierował nią Grzegorz Fitelberg.

Il. 4. Wnętrze Sali Koncertowej Filharmonii Warszawskiej. Widok z 1939 r. Fot. A. Janczewska. Ze zbiorów IS PAN.

Il. 5. Fasada Teatru Wielkiego. Widok z 1927 r. Fot. Henryk Poddębski. Ze zbiorów IS PAN.

Il. 6. Pałac Ostrogskich (po lewej), dziś siedziba Towarzystwa im. F. Chopina i sąsiadujący z nim nie istniejący dziś budynek przedwojennego Konserwatorium Warszawskiego. Widok z 1939 r. Fot. A. Janczewska. Ze zbiorów IS PAN.

Przed II wojną światową życie muzyczne rozwijało się bujnie, gościli w Polsce wybitni artyści, m.in. Claudio Arrau, Alfredo Casella, Robert Casadessus, Sergiusz Prokofiew, Sergiusz Rachmaninow, Arthur Schnabel, Lovro von Mataćić, Nathan Milstein, Jacques Thibaud, nie mówiąc o artystach polskich jak: Ignacy Paderewski, Artur Rubinstein, Paweł Kochański, Józef Hofmann, Wanda Landowska czy Bronisław Huberman. Zorganizowano pierwsze trzy Konkursy Pianistyczne im. Fryderyka Chopina, w których pojawili się wybitni muzycy: Lew Oborin (I nagroda w 1927 r.), Aleksander Uniński (I nagroda w 1932 r.) czy Witold Małcużyński (III nagroda w 1937 r.). Na pierwszym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego pojawiła się grupa wybitnych solistów: Ginette Neveu, Dawid Ojstrach, Ida Haendel, Bronisław Gimpel i in. Organizowano także festiwale: w 1935 wielki festiwal artystyczny „Święto Warszawy” z obfitym programem muzycznym, w 1937 r. Festiwal Sztuki Polskiej w Wilnie, zaś w 1939 r. powstałe w 1924 r. Polskie Towarzystwo Muzyki Współczesnej było gospodarzem Światowych Dni Muzyki ISCM, festiwalu muzyki współczesnej. Wielkie zasługi dla popularyzacji muzyki przeszłości położyło założone w 1928 r. Towarzystwo Wydawnicze Dawnej Muzyki Polskiej, zaś dla upowszechniania muzyki w szerokich kręgach społecznych – ORMUZ (Organizacja Ruchu Muzycznego), który urządzał serie objazdowych koncertów w małych miasteczkach i na wsi. Sytuacja kultury zazwyczaj jest pochodną ogólnej sytuacji ekonomicznej, koniec lat trzydziestych w Polsce charakteryzował się wysoką dynamiką gospodarki i sprawnym wychodzeniem z kryzysu i recesji. Rokowało to nadzieje na polepszenie bytu w różnych dziedzinach życia[10].

2. Działania wojenne i sytuacja polityczna kraju

W kwietniu 1939 r. Hitler wypowiedział Polsce pakt o nieagresji w odpowiedzi na polskie porozumienie z premierem Wielkiej Brytanii Neville Chamberlainem i przewodniczącym francuskiej Rady Państwa Edouardem Daladier o wzajemnej obronie i pomocy. Eskalacja żądań Hitlera pod adresem Polski (korytarz łączący Rzeszę z Prusami Wschodnimi, pretensje do Gdańska) po Anschlussie Austrii, zajęciu Czechosłowacji i autonomicznego rejonu Kłajpedy (Memel) wskazywała jasno zagrożenie dla otoczonej w ten sposób RP, a tym samym i dla europejskiego pokoju. Polityka polska ostro przeciwstawiała się żądaniom niemieckim. Wszystko to doprowadziło do podpisania układu o przyjaźni i nieagresji między Niemcami a ZSRR (sierpień 1939), zwanego najczęściej paktem Ribbentrop-Mołotow; tajny dodatkowy protokół tej umowy a priori dzielił Polskę wzdłuż linii rzek Narew, Wisła i San na „strefy interesów” Niemiec i ZSRR. Ratyfikacja tego układu 31.VIII. 1939 r. przez Radę Najwyższą ZSRR otwarła Hitlerowi drogę do agresji na Polskę dzień później.

Dzień 1.IX.1939 rozpoczyna więc drugą wojnę światową. Granice RP złamało 1.850 tys. żołnierzy niemieckich; Wehrmacht dysponował ponad 2 tys. czołgów, Luftwaffe – 2 tys. samolotów. Tej sile militarnej Polska była w stanie przeciwstawić 800 tysięczną armię, 150 starego typu czołgów i 400 przestarzałych technicznie samolotów; z ogromną przewagą Kriegsmarine walczyło 16 nowoczesnych jednostek Marynarki Wojennej RP (kontrtorpedowce, okręty podwodne), z których 5 przedostało się do Anglii, by walczyć wraz z Royal Navy przeciw wspólnemu nieprzyjacielowi. Bowiem 3 września Anglia i Francja zgodnie z wcześniejszymi umowami wypowiedziały Niemcom wojnę. Ustalenia pomocy Polsce (z szefami sztabu francuskiego Maurice Gamelinem i angielskiego Williamem E. Ironsidem) przewidywały przejście poważną częścią liczącej wówczas 3 min żołnierzy armii francuskiej linii Maginota i zaatakowanie Niemiec od zachodu oraz odpowiedzenie nalotem RAF na każdy nalot niemiecki na Polskę. Wojsko Polskie nie miało zwyciężyć hitlerowskich Niemiec, lecz powstrzymać je przez 2 tygodnie, niezbędne aliantom zachodnim do przeprowadzenia ofensywy przez Ren. Polacy zadanie to wypełnili: 7.IX. poddał się garnizon na Westerplatte, polskiej placówce w Gdańsku, 28.IX. – Warszawa, 29.IX. – twierdza Modlin położona o 30 km na pn. zach. od Warszawy, nad Wisłą) 2.X. – Hel, 5.X. – ostatnie oddziały Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Franciszka Kleeberga, okrążone przez Wehrmacht i Armię Czerwoną. Kontakt militarny aliantów z Niemcami nastąpił de facto dopiero w kwietniu 1940 podczas wojny o Norwegię (korpusy: angielski, francuski i polski), a na terenie Francji – nie licząc niewielkich starć w Alzacji w 1939 r. – w maju 1940 podczas ofensywy niemieckiej, która w dwa tygodnie zajęła Holandię, Belgię, Luxemburg i trzy czwarte terytorium Francji.

Tymczasem 17.IX.1939, łamiąc pakt o nieagresji z Polską, ZSRR wkracza na wschodnie tereny RP (zob. Il. 7). Powoduje to dezorientację w Wojsku Polskim. Część oddziałów podejmuje walkę z milionową Armią Czerwoną, część traktuje ją jako sojusznika, co rychło okazuje się złudzeniem. ZSRR zajmuje 52% powierzchni RP, Niemcy – 48%. Współpraca Niemiec i ZSRR owocuje podziałem zdobyczy (układ z 28.IX) i umową o zwalczaniu polskiego ruchu narodowego, której konsekwencją są wspólne działania i konferencje Gestapo i NKWD.

Il. 7. Mapa podziału Polski pomiędzy Niemcy a ZSRR w 1939 r.

I do czerwca 1941, tj. do ataku hitlerowskiego na ZSRR – kwitnie współpraca ekonomiczna i polityczna między obydwoma krajami, m.in. radziecka ropa wspomaga wojnę inwazyjną z Francją, a także „Bitwę o Anglię”.

3. Okupacja radziecka 1939-1941

Pierwszym przejawem polityki stalinowskiej wobec Polski na zagarniętych ziemiach były aresztowania jeńców wojennych i zsyłanie ich do obozów pracy niewolniczej, rozsianych na całym obszarze ZSRR. Masowe deportacje Polaków objęły łącznie w l. 1939-41 i 1944-45 około 2 milionów ludzi: wszelkich pracowników państwowych RP, osadników (na mocy reformy rolnej w 1925 r.), właścicieli ziemskich, kupców, bankierów, przemysłowców etc, tych, którzy podróżowali za granicę lub mieli zagraniczne kontakty, a także esperantystów i filatelistów (sic.!). ZSRR nie uznawał „kapitalistycznych” konwencji genewskich, a działalność na rzecz państwa polskiego (kapitalistycznego) traktował jako „przestępstwo przeciw rewolucji i interesom proletariatu”, zaś sądy nie uznawały prawa do obrony. Do dziś zidentyfikowano ponad 130 łagrów, do których trafili Polacy. Reformy radzieckie bardzo szybko doprowadziły ludność polską do skrajnej nędzy: zagarnięto majątki, fabryki, banki, przejęto konta bankowe i oszczędnościowe, dokonano niekorzystnej wymiany pieniędzy. Likwidowano ślady polskości, zamknięto księgarnie i biblioteki polskie, zamykano kościoły, niszczono przedmioty kultu religijnego, jak kapliczki i krzyże przydrożne. Konsekwentnie zmieniono wszystkie nazwy polskie. Wprowadzono przymusowe obywatelstwo radzieckie oraz szkolnictwo oparte na leninowsko-stalinowskiej ideologii. Indoktrynacja stała się szybko bardziej dotkliwa niż pod okupacją niemiecką. Poza wywózkami ludności – wcielono do Armii Czerwonej i specjalnych batalionów budowlanych ok. 250 tys. młodzieży polskiej. Był to więc świadomy program rusyfikacyjny i eksterminacyjny. Nic więc dziwnego, że likwidacja 15 tys. oficerów Wojska Polskiego (tzw. sprawa Katynia), z których większość nie była zawodowymi wojskowymi, lecz rezerwistami: lekarzami, naukowcami, urzędnikami i handlowcami, czyli z punktu widzenia władz radzieckich „wrogami klasowymi”, nieprzydatnymi do resocjalizacji dla interesów ZSRR – mieściła się w zupełności w polityce stalinowskiej. Część Wileńszczyzny ZSRR odstąpił wielkodusznie Litwie jesienią 1939 r., by z kolei wchłonąć i ją wraz z pozostałymi państwami bałtyckimi: Łotwą i Estonią w lato 1940 r. Okupacja litewska zmierzała do bezwzględnej litwinizacji, zwłaszcza Wilna, w którym przed wojną mieszkało 5% Litwinów w żywiole polskim. Jednakże proces ten nie przybrał tak tragicznych rozmiarów, jak pod rządami NKWD, co zresztą i tak wkrótce tam nastąpiło[11].

4. Okupacja niemiecka 1939-1945

Ziemie polskie okupant podzielił na dwie strefy. Część, jak Wielkopolska, Pomorze, Śląsk – została wcielona do Rzeszy. Tam natychmiast zamknięto wszystkie polskie szkoły, zlikwidowano instytucje polskie, zakazano liturgii, zabroniono zmian miejsca zamieszkania – i jeszcze w 1939 r. wysiedlono około miliona Polaków do centralnej Polski. Pozostałą część Polski nazwano Generalną Gubernią (General – Gouvernement) ze stolicą w Krakowie. Utrzymano tam niektóre niższe instytucje polskie, lecz pod ścisłym nadzorem niemieckim. Germanizację wspierał bezwzględny terror. Skonfiskowano własność państwa polskiego i majątki. Wymieniono dwukrotnie pieniądze w niekorzystny dla ich posiadaczy sposób. Systematycznie rabowano i wywożono do Rzeszy dzieła sztuki (części z nich nie odnaleziono do dziś). Zakazano małżeństw mieszanych. Wprowadzono dzielnice wyłącznie niemieckie w miastach: dla ich utworzenia wyrzucano mieszkańców, dając przeważnie krótki czas (godzinę) na spakowanie. Wprowadzono kina, teatry, linie i pojedyncze wagony tramwajowe, parki i lokale użyteczności publicznej „nur fur Deutsche”. Zlikwidowano wyższe szkolnictwo, zezwalając wyłącznie na średnie zawodowe. W programie hitlerowskim leżało stworzenie z Polski Arbeitsbereich – terenu robót, zaplecza siły roboczej. Wiązało się to z teorią „Lebensraum”, przestrzeni życiowej dla wyższej rasy niemieckich Ubermenschów. Zamierzano wysiedlić spomiędzy Odry i Dniestru 40-50 min Słowian do zachodniej Syberii. Żydów i Cyganów przeznaczono do likwidacji. Wprowadzono dwie kary za wszelkiego rodzaju wykroczenia (z wyjątkiem przestępstw kryminalnych, którymi się nie interesowano, o ile nie dotykały w jakiś sposób Niemców): śmierci lub obozu koncentracyjnego. Celowo zaniżono poziom dozwolonej, oficjalnej kultury (teatrzyki, kina, prasa, książka), mając świadomość tego, że naród polski swe przetrwanie okresu zaborów zawdzięcza w dużej mierze przywiązaniu do kultury i sztuki narodowej. Stąd też zakaz jej upowszechniania; za wykonywanie muzyki Chopina groziła śmierć. Podobnie za posiadanie radia. Dlatego też akcje pacyfikacyjne niemieckie w sporej części dotykały intelektualnej elity: jesienią 1939 aresztowano 183 profesorów UJ i Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, podobne akcje przedsiębrano na Pomorzu i Śląsku (tzw. Intelligenzaktion Pommern und Schlesien). W ramach innej akcji, tzw. Ausserordentliche Befriedungsaktion (1940) wywożono do obozów koncentracyjnych profesorów, księży, urzędników, nauczycieli; w Palmirach pod Warszawą zastrzelono 3.500 działaczy politycznych i komunalnych. Zlikwidowano także wszystkie osoby kalekie i psychicznie chore.

Po wcieleniu do Wehrmachtu około miliona Niemców, a także setek tysięcy ludzi z pograniczy etnicznych, którym wmawiano pochodzenie niemieckie – Rzesza zaczęła odczuwać brak siły roboczej. Ponieważ propaganda nie odnosiła skutku – poczęto wywozić ludzi siłą. Urządzano obławy, łapanki w miastach i na wsiach i wywożono wszystkich, niezależnie od płci, wieku czy stanu zdrowia. Uciekających zabijano. Łącznie wywieziono na roboty przymusowe około 3 milionów Polaków. Od połowy 1941 r. zaprzestano wywozu urządzeń przemysłowych: Polska stała się zapleczem dla frontu wschodniego. Zaś z powodu ulgowych przepisów podatkowych (nowe ziemie do zagospodarowania) zlokalizowano tu większość obozów koncentracyjnych, które organizowano na podstawach ekonomicznych jak przedsiębiorstwa (sic!). Największym był Oświęcim-Brzezinka znany pod niemiecką nazwą Auschwitz-Birkenau, przeznaczony dla kilkuset tysięcy więźniów i 6 tysięcy wartowników z SS. Przez obóz ten przeszło ok. 4,5 min więźniów, z których przeżyło ok. 500 tysięcy. Zainstalowane „nowoczesne” komory gazowe i krematoria osiągały „wydajność” 20 tysięcy zwłok na dobę. Obozy koncentracyjne dostarczały Rzeszy: złota i metali ze zrabowanej biżuterii i plomb dentystycznych oraz protez, szkieł optycznych do okularów, nawozu produkowanego z kości, mydła i tłuszczu i tkanin na materace z włosów. Nadto więźniowie niewolniczo pracowali w pobliskich zakładach przemysłowych. W obozach na terenie Polski zginęło podczas wojny 11 milionów ludzi zwiezionych z całej praktycznie Europy, w tym 5 milionów Żydów. Polska straciła ogółem ponad 6 milionów obywateli (22% populacji), z czego 640 tys. podczas działań wojennych.

5. Ruch oporu

Polski ruch oporu rozwijał się od początku okupacji. W przeddzień kapitulacji Warszawy grupa oficerów Wojska Polskiego rozpoczęła organizowanie pierwszej konspiracyjnej grupy oporu „Służby Zwycięstwu Polski”. Kilka dni później – zgodnie z zasadami konstytucji – zostaje powołany w Paryżu nowy rząd RP (emigracyjny, po upadku Francji – w Londynie), którego premierem zostaje gen. Władysław Sikorski. Rząd ten powołuje tajną organizację zbrojną na ziemiach polskich, która w 1942 r. przybiera nazwę Armii Krajowej[12]. AK wchłania wiele organizacji podziemnych, m.in. podziemne harcerstwo, które utworzyło własne odziały – „Szare Szeregi”. Szeroko rozprzestrzeniona sieć konspiracyjna tworzy w Polsce państwo podziemne z niektórymi jego agendami, jak np. Sądy: Wojskowy i Cywilny. Sąd Cywilny orzekał o sprawach przestępczych i kryminalnych, Sąd Wojskowy – o przestępstwach przeciwko narodowi polskiemu. Wyroki na szczególnie znęcających się nad Polakami funkcjonariuszach niemieckiego aparatu represji, konfidentach Gestapo etc. wykonywało polskie podziemie. Organizowało też ono akcje odwetowe na uliczne egzekucje, łapanki, terror. W samej Warszawie od 1943 r. do wybuchu Powstania (sierpień 1944) akcji takich odbyło się ponad 400, w całej Polsce w l. 1941-42 – ponad 40.000. Polegały one na aktach sabotażu przemysłowego, wykolejeniach pociągów, niszczeniu dokumentów, mogących stać się podstawą do represjonowania ludności polskiej, wysadzaniu w powietrze i podpalaniu obiektów o znaczeniu strategicznym, np. sprzętu wojskowego; odbijano też więźniów polskich i organizowano zamachy na urzędników, policjantów, funkcjonariuszy SS itd. Działalność ta wywoływała hitlerowskie akcje pacyfikacyjne, ale w swym nasileniu wiązała w Polsce, a zwłaszcza w Warszawie dużą część sił bezpieczeństwa i wojska. AK liczyła około 400.000 ludzi, podobne organizacje komunistyczne – niecałe 10 tysięcy.

Niemcy bardzo szybko przystąpili do energicznego realizowania planu Endlösung – zlikwidowania Żydów. Zamykano ich w gettach. Warszawskie – rychło osiągnęło liczbę 500.000 mieszkańców stłoczonych w niezbyt wielkim, otoczonym murem fragmencie miasta. W 1943 w gettcie wybuchło powstanie, jako wyraz oporu i protestu przeciwko systematycznej jego likwidacji: Żydów wywożono do Oświęcimia, Majdanka i innych obozów koncentracyjnych, opornych rozstrzeliwano na miejscu, stosując powszechną w całej Generalnej Guberni metodę odpowiedzialności zbiorowej: „winien” jeden – rozstrzel i wuje się całą rodzinę albo wszystkich mieszkańców kamienicy. Właśnie stąd brały się powszechne egzekucje uliczne „zakładników”, rozstrzeliwanych za odwetowe akcje partyzanckie. Przed likwidacją getta Polska Rada Pomocy Żydom, działająca pod egidą AK, ułatwiła ucieczkę około 100.000 Żydów. Za pomoc Żydowi, czy jego ukrywanie groziła kara śmierci. Tymczasem nie bez powodu wśród tych, którym współczesny Izrael nadał zaszczytne odznaczenie „Sprawiedliwy wśród narodów świata” – najwięcej jest Polaków...

W 1944 roku AK rozpoczęło realizację planu „Burza”. Miał on na celu opanowanie niektórych ośrodków, zwłaszcza miast przed wejściem Armii Czerwonej lub współdziałanie z nią w wyzwalaniu kraju. Alianci nakłaniali do takiej współpracy, lecz ZSRR odmawiał istnienia AK, traktując jej działania za antyradzieckie. Pod koniec lipca 1944 radio Moskwa nadało po polsku apel wzywający ludność Warszawy do Powstania. Operacja „Burza” udała się w Wilnie i Lublinie: AK wyprzedziła Armię Czerwoną, w zamian za co wszyscy Polacy poszli do sowieckiej niewoli. Lublin przekazano stworzonemu w Moskwie przy współudziale zwolnionych z więzień polskich komunistów PKWN, który przekształcił się później w rząd Tymczasowy RP. Decyzję o rozpoczęciu planu „Burza” i działań zbrojnych w Warszawie podjęto w przeddzień, na wieść o sowieckich czołgach na przedpolu Warszawy. Krótko potem okazało się, że był to przypadkowy patrol, nie zaś główny trzon armii, jednak podziemie nie miało sił, środków i możliwości, aby odwołać mobilizację. Do Powstania pchało nie tylko postępowanie ZSRR na wschodzie, lecz także przemożna chęć zadania ciosu hitlerowskim ciemiężcom. Powstanie wybuchło 1.VIII. 1944 r. Inicjatywa wojskowa tylko przez 4 z 63 dni ciężkich walk należała do 50.000 armii powstańczej, uzbrojonej w 10%. Cały okres późniejszy – to defensywa przeciwko doskonale wyposażonej armii hitlerowskiej, którą wspomagało lotnictwo i artyleria kolejowa (m.in. moździerze kalibru 600 mm). Zrzuty alianckie z bronią, sprzętem wojskowym i sanitarnym rzadko osiągały cel i przechwytywane były przez Niemców. Armia Czerwona wraz z utworzoną w ZSRR I Armią Wojska Polskiego 14 IX wyzwoliły prawobrzeżną część Warszawy; I Armia WP próbowała przyjść z pomocą Powstaniu Warszawskiemu. Jednakże wówczas było już na to za późno, tym bardziej, że Stalin nie kwapił się zbytnio ku temu, słusznie uważając, że niemieckimi rękami zlikwiduje rezerwy powiązanej z rządem londyńskim (emigracyjnym) opozycji – i wycofał I. Armię ze zdobytych przyczółków na lewobrzeżnej części Warszawy. Kapitulacja nastąpiła 2.X.1944. Po Powstaniu Niemcy zarządzili całkowitą ewakuację miasta. Hitler rozkazał je zmieść z powierzchni ziemi: specjalne jednostki systematycznie wysadzały w powietrze lub podpalały dzielnicę po dzielnicy. Jedynie część dóbr kultury udało się Polakom wywieźć pod różnymi pretekstami z miasta. I jeśli I Armia, która wyzwoliła Warszawę 17 I 1945 r., zastała nie całkiem zniszczone niektóre zabytkowe budynki (np. Pałac na Wodzie czy Wilanowski) to należy to przypisać jedynie temu, że Verbrennungs – lub Sprengkommando nie zdążyło: wszystkie te obiekty miały wyborowane metodycznie setki tysięcy otworów na założenie ładunków wybuchowych... Lewobrzeżna część Warszawy w wyniku tych działań została zniszczona w 93%.

Inną formą ruchu oporu było tajne nauczanie. Rozpoczęło się ono już jesienią 1939 r. zarówno na terenach zajętych przez Niemców, jak i przez ZSRR i Litwę. Ponieważ w Generalnej Guberni dozwolone było niższe szkolnictwo polskie, bardzo często stanowiło ono przykrywkę dla konspiracyjnego nauczania na szczeblu wyższym. Powstała podziemna Komisja Oświecenia Publicznego. Ogółem konspiracyjnym nauczaniem w l. 1939-44 w samej tylko Warszawie objęto ok. 30 tys. uczniów i 9 tys. studentów, odbyło się 8 tys. tajnych matur. W podziemiu rozpoczęło działalność wiele wyższych uczelni, m.in. UW, UJ, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie. Wykłady odbywały się często w mieszkaniach prywatnych, a także domach parafialnych czy salach szkół oficjalnych, przeważnie wieczorami. Okupant nakazał pracę zarobkową od 14 roku życia, więc trzeba było naukę młodzieży umożliwić, a zaświadczenie o pracy chroniło przed wywózką na roboty przymusowe do Rzeszy. Ponad połowa pracowników wyższych uczelni sprzed wojny podjęła tajne nauczanie. Władze niemieckie prawdopodobnie wiedziały o nim, lecz tolerowały je, sądząc, że odwraca uwagę od konspiracji politycznej, partyzantki i oporu zbrojnego. Największa podziemna armia europejska, AK, absorbowała jednak duży aparat policyjno-wojskowy i służbie bezpieczeństwa brakowało już środków na zwalczanie nauczania[13].

Niezależnie od tego kultura Polski Podziemnej starała się funkcjonować na miarę sił i środków: wydano w Polsce ponad 1500 podziemnych książek, istniało 400 tajnych drukarni i powielarni. AK dysponowała w l. 1941-45 największymi tajnymi zakładami wydawniczymi. Wychodziły liczne pisma informacyjne, kulturalno-oświatowe i literackie.

AK publikowała też materiały propagandowe w języku niemieckim, podłączała się do rozwieszonych w miastach megafonów informując o np. zwycięstwach aliantów czy klęskach niemieckich, koordynowała akcję malowania różnego rodzaju napisów na murach miast. Np. w propagandowym haśle „Deutschland siegt an allen Fronten” przemalowywano w słowie „siegt” „s” na „l”. O aktywności konspiracyjnej może świadczyć choćby to, że pierwsze podziemne pismo, tygodnik „Polska żyje” pod redakcją Witolda Hulewicza[14], ukazało się 10.X.1939 r. to jest wcześniej od pierwszego numeru „Nowego Kuriera Warszawskiego”, wydawanego przez Niemców.

6. Życie muzyczne pod okupacją

Dostępne w wersji pełnej

7. Wyzwolenie. Odbudowa kraju i kultury muzycznej

Dostępne w wersji pełnej

[4] W centralnej Polsce w 1795 r. wybuchło w obronie niepodległości Powstanie Kościuszkowskie. Przeciwko Prusom występowali zbrojnie Wielkopolanie w 1806 i 1 848 r., przeciw Austrii – Krakowianie w 1846 r. Powstanie listopadowe 1830-31 i styczniowe 1863-65 (oba objęły centrum Polski oraz Kresy wschodnie) oraz starcia zbrojne podczas rewolucji 1905 r. skierowane były przeciw caratowi. Wszystkie zostały krwawo stłumione.

[5] Rozbiorów nie uznała tylko Turcja.

[6] Dość szczelne granice pomiędzy zaborami: rosyjskim (Królestwo Kongresowe 1815-64, potem wcielone do Rosji), pruskim (Wielkie Księstwo Poznańskie 1815-49) i austriackim (Królestwo Galicji i Lodomerii 1772-1918) oraz powstanie w Paryżu silnego ośrodka emigracyjnego (po 1831 r.) nie ułatwiały porozumień.

[7] Nazwa Rzeczpospolita Polska objęła teoretycznie także część dziejów Polski po II wojnie światowej pod rządami komunistycznymi do 1952 r., kiedy uchwalono nową Konstytucję i zmieniono nazwę na Polska Rzeczpospolita Ludowa. Zwyczajowo jednak o II RP mówi się do 1939 r.. zaś o PRL od 1945 r.

[8] Zob. Lord Edgar Vincent d'Abernon. The Eighteenth Decisive Battle of World History, London 1931. Norman Davies. Biały orzeł – Czerwona Gwiazda. Tłum. U. Karpińska. Wyd. Przedświt (bezdebitowe) Warszawa 1985.

[9] Maria Curie-Skłodowska (1867-1934), twórczyni nauki o rozpadzie promieniotwórczym pierwiastków i dwukrotna laureatka nagrody Nobla (1902 i 1911) podarowała Instytutowi 1 gram radu do badań.

[10] Zob. też: Marian Marek Drozdowski, Warszawiacy i ich miasto w latach drugiej Rzeczypospolitej. Wiedza Powszechna, Warszawa 1973; Stanisław Rychliński. Warszawa jako stolica Polski. Warszawa 1936: Polskie życie artystyczne 1915-1939. Red. Aleksander Wojciechowski; Ossolineum Wrocław 1967. Historia nauki polskiej. Red. Bogdan Suchodolski. T. V. 1918-1951. Ossolineum. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1992.

[11] Problem życia społecznego, a zwłaszcza kulturalnego Polaków pod okupacją radziecką nie doczekał się jeszcze należytego opracowania w polskim piśmiennictwie, tym bardziej, że do r. 1989 był to temat zakazany. Radziecka kuratela cenzurowała wszelkie wzmianki na temat polskości ziem na wschód od rzeki Bug (powojenna granica Polski), podobnie jak sprawę katyńską i problem deportacji, lagrów, czyli wszelkie kwestie, mogące publicznie w niekorzystnym świetle w oczach polskich stawiać sojusznika i wiecznego przyjaciela, co mogłoby Polakom przypominać czasy i metody carskie. Nie bez kozery przyjaźń z ZSRR została w 1976 r. oficjalnie wpisana do zmienionej wówczas w tym celu Konstytucji PRL. I właśnie dopiero zmiany ustrojowe (nie tylko w Polsce), po pierwszych po wojnie wolnych wyborach w 1989 r., kompletnie przegranych przez komunistów, lecz przede wszystkim zmiany ustrojowe i geopolityczne w ZSRR i jego rozpad na poszczególne państwa narodowe – spowodował „odtajnienie” wszystkich historycznych tabu (a także wycofanie wojsk sowieckich, nieprzerwanie stacjonujących w Polsce od czasów II wojny światowej). Z tych samych również powodów nie został jeszcze opracowany problem ruchu oporu przeciw sowieckiemu okupantowi.

[12] Istniała stała łączność radiowa i kurierska między rządem emigracyjnym i aliantami a AK w kraju. O powiązaniu tym świadczy bogata działalność wywiadowcza AK. Odpowiednie jej agendy dostarczyły do Londynu wiele informacji wojskowych, m.in. dane dotyczące wyrzutni i pocisków V-1 i V-2, wraz z ich fragmentami. Zob. Armia Krajowa w dokumentach 1939-45. T. I-V. Londyn 1981.

[13] Historia nauki polskiej, op. cit.

[14] Ciąg dalszy w wersji pełnej

II. KOMPOZYTORZY POLSCY A SYTUACJA SPOŁECZNA MUZYKI

1. Okres okupacji

Dostępne w wersji pełnej

2. Pierwsze dziesięciolecie powojenne

Dostępne w wersji pełnej

3. Po roku 1956

Dostępne w wersji pełnej

4. Funkcje społeczne i miejsce muzyki w nowym ustroju politycznym

Dostępne w wersji pełnej

5. Estetyka normatywna: realizm socjalistyczny i formalizm.

Dostępne w wersji pełnej

6. Załamanie się estetyki normatywnej po 1956 r.

Dostępne w wersji pełnej

7. Inspiracje ideowe i artystyczne po 1956 r.

Dostępne w wersji pełnej

III. UPOWSZECHNIENIE MUZYKI

1. Szkolnictwo muzyczne

Dostępne w wersji pełnej

2. Radio i telewizja

Dostępne w wersji pełnej

3. Fonografia

Dostępne w wersji pełnej

4. Wydawnictwa muzyczne

Dostępne w wersji pełnej

5. Życie muzyczne

Dostępne w wersji pełnej

6. Stowarzyszenia, towarzystwa, związki

Dostępne w wersji pełnej

Część druga
TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNA

IV. NEOKLASYCYZM

1. Postawa klasycyzująca

Dostępne w wersji pełnej

2. Neoklasycyzm polski a Szymanowski

Dostępne w wersji pełnej

3. Archaizacja a stylizacja

Dostępne w wersji pełnej

4. Rytmika

Dostępne w wersji pełnej

5. Melodyka

Dostępne w wersji pełnej

6. Faktura

Dostępne w wersji pełnej

7. Próby wyjścia poza obowiązujący kanon

Dostępne w wersji pełnej

V. DODEKAFONIA I JEJ POCHODNE

1. Postawa eksperymentalna

Dostępne w wersji pełnej

2. Dodekafonia

Dostępne w wersji pełnej

3. Serializm – konstruktywizm – punktualizm

Dostępne w wersji pełnej

VI. SONORYSTYKA

1. Istota zjawiska

Dostępne w wersji pełnej

2. Forma. Aleatoryzm

Dostępne w wersji pełnej

3. Rytm – czas – przestrzeń

Dostępne w wersji pełnej

4. Faktura

Dostępne w wersji pełnej

ANEKS 1. Zasady konstrukcji dodekafonicznej

Budowa serii dodekafonicznej. Rodzaje serii

Dostępne w wersji pełnej

Rodzaje dodekafonii

Dostępne w wersji pełnej

Teoria kontrapunktu dodekafonicznego

Dostępne w wersji pełnej

ANEKS 2. Zestawienie oznaczeń nowej artykulacji

Dostępne w wersji pełnej

O AUTORZE

Dostępne w wersji pełnej

LITERATURA PRZEDMIOTU

1. Część pierwsza. Sytuacja kultury muzycznej

Dostępne w wersji pełnej

2. Części druga: Twórczość artystyczna

Dostępne w wersji pełnej

WYKAZ SKRÓTÓW

Dostępne w wersji pełnej

SPIS ILUSTRACJI, TABEL I DIAGRAMÓW

Dostępne w wersji pełnej

SPIS PRZYKŁADÓW NUTOWYCH

Dostępne w wersji pełnej

AUDYCJE RADIOWE

Dostępne w wersji pełnej

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją

Stefana Sutkowskiego

Tom VII część 1

KRZYSZTOF BACULEWSKI

WSPÓŁCZESNOŚĆ 1939-1974

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury

Warszawa 2013

ISBN 978-83-63631-86-4

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

tel. 22 21 00 100

www.nck.pl

Cykl e-booków został stworzony w oparciu o HISTORIĘ MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego wydanej w wersji papierowej przez wydawnictwo Sutkowski Edition Warsaw.

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl