Matthaeus de Cracovia, Rationale divinorum operum

Corpus Philosophorum Polonorum
SERIES MEDIEVALIS

EDITONIS CONSILIUM
Wanda Bajor
Juliusz Domański
Joanna Judycka
Małgorzata Kowalewska
Krystyna Krauze-Błachowicz
Mikołaj Olszewski (praesidens)
Władysław Seńko
Mirosław Socała
Hanna Wojtczak

Series: HERITAGE

The series includes the works of Polish authors of the past essential for the cultural life; the original historical creative output which constitutes the literary and philosophical heritage. The series comprises of works which have been rarely published or never previously released in print and which inform us of the way our ancestors understood the world; translations of Polish works written in Latin, critical editions which provide a testimony of the transformations of the Polish language. After many ages, the intellectual treasures of the ancient Polish Commonwealth are finally restored to the readers.

Cover and title pages design: Krzysztof Bielecki

Scholarly editing: Bożena Chmielowska

The research which precipitated the preparation of this publication was financed by the Ministry of Science and Higher Education as part of the “National Programme for the Development of Humanities” 2012–2017, application no 11H 11 016380.

The Honorary Patronage of the President of the Republic of Poland Andrzej Duda

© 2016 Count August Cieszkowski Foundation and The National Centre for Culture, Poland

ISBN 978-83-62609-99-4 Count August Cieszkowski Foundation

ISBN 978-83-7982-260-7 The National Centre for Culture, Poland

ul. Mianowskiego 15/65
02-044 Warsaw
http://kronos.org.pl
fundacja@kronos.org.pl

ul. Płocka 13
01-231 Warsaw
http://nck.pl
http://sklep.nck.pl

The National Centre for Culture, Poland is a state institution, supporting the development of culture in Poland.

E-book made by:
eLitera s.c.

INTRODUCTION

1. EDITING OR RE-EDITING?

An editor beginning to work on a text that has already been published needs to address the question of whether the work should be started anew, irrespective of the results obtained by the previous editor or editors (the justification for such an attitude usually includes the derogatory word ‘outdated’), or if one should treat the older edition as a starting point and try to use those elements that are still of value. Commencing the work on the present edition of Rationale divinorum operum by Matthew of Cracow, I have assumed it to be a continuation of the study conducted by Witold Rubczyński (or, to be more precise, by the team of scholars supervised by him).[1] The new edition retained a number of Rubczyński’s assumptions, despite significant differences in the methodology and in the use of individual manuscripts. The main reason for this decision is the relatively satisfactory quality of the previous edition of the Rationale – the alterations or corrections introduced to the main body of text are not numerous and make no dramatic changes to the meaning of the dialogue. I also decided to use some of the variants of the text presented in the philological apparatus as the identification of sources from the historical apparatus of my predecessor. Nevertheless, my edition of the Rationale is not simply a slightly shorter and amended re-issue of Rubczyński’s work, but an attempt at ameliorating his version. The most important new elements introduced to the present edition include changing the basis and the principles behind constructing the philological apparatus, verifying and completing the identification of sources as well as extending the assortment of manuscripts used as the basis for the edition to incorporate eight documents unknown to Rubczyński.

The principal task in re-editions of this kind is integrating the results obtained on both stages of research regarding the text and clarifying the relations between the two. These are the issues discussed in the main part of the Introduction. In the first part, Rubczyński’s research is presented or partially reconstructed – due to the brevity of the description of rules he used, some parts of it may only be inferred; further on, the new source material is introduced. It is then connected with the texts known to the previous editor and, lastly, the principles of the re-edition are delineated. The introduction is complemented by an analysis if the authorship and chronology of the Rationale, as well as descriptions of the Wrocław manuscript that served as the basis for the new edition and the Toruń one relevant to the study of the circulation of the manuscripts.

2. RUBCZYŃSKI’S EDITION

In the course of his editing work, Rubczyński managed to find and utilise the following 19 copies of Matthew’s Rationale; the symbols in square brackets are the sigla adopted by the publisher:

Augsburg, Staats- und Stadtbibliothek, Cod. 67, ante 1456, fol. 37r-73v [U].

Bernkastel-Kues, Bibliothek des St. Nikolaus-Hospital, 104, 15th century, fol. 1r-62v [Cu].

Gdańsk, Biblioteka Gdańska PAN, 1959, early 15th century, fol. 76r-107 [Gd].

Gießen, Universitätsbibliothek, 771, ante 1438/9, fol. 260ra-286rb [G].

Königsberg, Staats- und Universitätsbibliothek, 1240, early 15th century, fol. 229-264 (destroyed towards the end of World War II) [R][2].

Kraków, Biblioteka Jagiellońska, 325, 1st half of the 15th century, fol. 144-151v (incomplete) [D].

Kraków, Biblioteka Jagiellońska, 1623, early 15th century, fol. 37-98 [A].

Kraków, Biblioteka Jagiellońska, 2186, 15th century, fol. 118-174v [B].

Kraków, Biblioteka Jagiellońska, 2294, 1st half of the 15th century, fol. 155-213 [C]

München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 499, ante 1481, fol. 119-152 [Mb]

München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 18937, 2nd half of 15th century, fol. 7-48 [Ma].

Nürnberg, Stadtbibliothek, Cent. I. 53, 1st half of the 15th century, fol. 207vb-234vb [N].

Pelplin, Biblioteka Seminarium Duchownego, 182 (220), early 15th century, fol. 24-42 [Pl] (incomplete).

Praha, Kapitulní Knihovna, O 32, 15th century, fol. 61v-97v [Pc].

Praha, Narodní Knihovna, IX. C. 3, 15th century, fol. 271-293 [Pn].

Praha, Narodní Knihovna, XII. D. 16, 15th century, fol. 1r-87v [Pd] (incomplete).

Utrecht, Universiteitsbibliotheek, 218, 15th century, fol. 111-156v [T].

Warszawa, Biblioteka Narodowa, 15th century, fol. 1-47 (burnt by Nazis in October 1944) [Z][3].

Wien, Österreichische Nationalbibliothek, 3600, 15th century, fol. 45v-94v [V].

The methodology adapted by Rubczyński in his work on the edition of Rationale divinorum operum was presented twice: the editor discussed it for the first time in the account of the lecture he delivered in the Polish Academy of Arts and Sciences (published in “Sprawozdania PAU”), and for the second time in the Introduction to his edition.[4] The work on the edition proceeded as follows: first a preliminary version of the Rationale was prepared on the basis of the manuscript kept in the Chapter Library in Prague (Pc) and amended in the course of collating the remaining manuscripts. A number of changes were introduced by the editor himself. Subsequently, fragments encompassing approximately three quires of the edited version were compared with the first portion of the manuscripts available to the author. The number of variants diverging from the provisional text was noted: Gd – 71, Ma – 83, N – 86, V – 96, C – 120, Pc (which served as the basis for the preliminary text) – 121, R – 181, Mb – 197, U – 215, T – 228, A – 328, B – 370. According to Rubczyński, the above manuscripts might be divided into three categories of quality: I – encompassing numbers 1 to 6, II – numbers 7 to 10, and III – numbers 11 and 12. The second portion of manuscripts was evaluated at a later stage of research. It was estimated that Pl, Cu and Pd belong to category I, G is close to category II, whereas D, Pn and Z can be classified to category III.

The analysis of variant parallels showed a significant degree of correspondence between Mb and U and between G and T; the second Munich manuscript (Ma) proved to be related to Mb and U. A substantial degree of similarity was also found between three manuscripts from Cracow – A, B i D, also related to the fourth Cracow version (C), as well as to Gd and Z. Rubczyński ultimately concluded that the manuscripts may be divided into two groups on the basis of the corresponding variants they contain. Group 1 comprised Cu, Ma, Mb, Pc, Pd, Pl, R and V; while group 2 included A, B, C, D, G, Gd, N, Pn, T and Z (i.e. the remaining ones). He assumed that the manuscripts of the first group originated from the author’s version which remained in the hands of Matthew of Cracow, while the other group was copied from the version sent by Matthew to Henry Sorbom, the Bishop of Warmia, to whom the work is dedicated. These premises, presented in the article published in 1926, were complemented in the Praefatio with reservations regarding the inclusion of Cu and N to their respective groups and with the statement that B is a contamination of two different traditions. The most important consequence of the analysis of the manuscript tradition of the Rationale is the decision to base the edition on Gd – the manuscript of the highest quality, kept in Gdańsk and deriving from the version sent to Henry.

More information regarding the principles behind the edition and the verification of the above assumptions may be inferred from a careful examination of the philological apparatus, which notes all variants of the text appearing in all manuscripts known to the editor. First of all, a thorough analysis verifies the statements pertaining to the quality of specific manuscripts. It is apparent that documents Rubczyński identified as poorer appear more frequently and include mainly inferior readings. Secondly, it corroborates the strong connections between the two pairs of manuscripts (Mb and U, G and T) and the three copies from Cracow (A, B, D). The relations between the more numerous groups of manuscripts are not so apparent, however, and neither are variants that would allow scholars to distinguish manuscripts deriving from the author’s version from those copied from the manuscript sent to Henry.

Rubczyński’s hypothesis that a number of manuscripts derived from a copy obtained by Henry was presented in very general terms and essentially without any detailed justification that would go beyond the identification of the relations between the sub-groups of manuscripts. For this reason, it needs to be carefully reconsidered. If the editor assumed that the manuscript prepared for the person to whom it was dedicated was written with particular care, and that it was revised and perhaps even amended by the author, this might have constituted a strong argument for basing the edition on the copy that is most representative of this version, i.e. the Gdańsk manuscript (Gd). It is not certain, however, whether Rubczyński actually followed this line of thought, i.e. whether he truly believed Henry’s copy to be superior to Matthew’s working version, and what were the grounds for his assumption that the Gdańsk manuscript derives from the copy sent to the Bishop od Warmia. The view might have been based on the proximity of Gdańsk and Lidzbark, where the Rationale was sent and where the copy prepared by the author was presumably kept. Such a locational justification of the provenance of the Gdańsk manuscript is further corroborated by its affinity with Z, another copy kept in near vicinity of Lidzbark, which contains a number of variants identical with Gd.

Another controversial aspect of Rubczyński’s edition involves corrections. A number of the corrections he made is at variance with the most part, or event the entirety of the manuscript tradition, and do not seem necessary, as the original versions of the text are understandable, albeit sometimes not as elegant or consistent with the rules of classical Latin grammar. The changes in conjunctions, prepositions or the grammatical mood of verbs introduced by Rubczyński in several parts of the text do not appear essential – e.g. in more than ten instances the editor interfered with the forms of the coniunctivus, correcting them to fit the viewpoint of classical philology. It may be presumed that some of these corrections were made at the first stage of editing, when the basis for evaluating manuscripts was being formed (i.e. in the course of correcting the version transcribed from Pc) and were not eliminated at a later stage, even though the majority of the manuscripts included readings that were acceptable, but perhaps deemed by the editor as inferior. This decision had some impact on the evaluation of manuscript quality, because it resulted in a larger number of errors or deviations from the model. However, given the fact that a substantial portion of such corrections pertained to all manuscripts, the rank of the specific copies stays the same.

The final aspect of Rubczyński’s edition that may be questioned is his decision to include all variants of the texts from all manuscripts in the philological apparatus. It might serve as an illustration of his assessment of the quality of manuscripts and their similarity – Rubczyński’s conclusions in this respect are very succinct, limited to references to statistical data and not demonstrated on a substantial number of examples. Yet even if this assumption is correct, the apparatus proves to be of very little use as far as reading the actual text of the Rationale is concerned. In over 90% cases the apparatus presents readings that are inferior or downright erroneous and that do not contribute to a better understanding of the work. Addressing the three abovementioned issues, expanding the manuscript basis and integrating it with Rubczyński’s version were the main tasks I had to complete in the new edition.

3. RE-EDITING THE RATIONALE

Since the previous edition issued in 1930, the continuing work on cataloguing and inventorying mediaeval manuscripts has resulted in the discovery of eight more copies of the Rationale:

Ansbach, Staatliche Bibliothek (Schlossbibliothek), ms lat. 22, 2nd half of the 15th century, fol. 103rb-113rb, 217ra-234ra (at present deposited in the Bayerische Staatsbibliothek) [An];[5]

Aschaffenburg, Stiftsbibliothek, Pap. 25, early 15th century, fol. 217va-257vb [As];[6]

Košice, Biskupska Knižnica, Dd, IV, 54, 1420, fol. 6v-56v [K];[7]

Mainz, Stadtbibliothek, I 16, ca. 1400, fol. 1ra-25rb [Mo] (incomplete);[8]

Mainz, Stadtbibliothek, I 150, early 15th century, fol. 245r-319v [Mn];[9]

Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek, HB I 22, 1421, fol. 221ra-248va (olim in the Benedictine Monastery in Weingarten) [S];[10]

Toruń, Archiwum Państwowe, 679 (microfilm), early 15th century, fol. 18r-42r [Tr];[11]

Wrocław, Biblioteka Uniwersytecka, I Q 82, early 15th century, fol. 1r-72v [W][12].

According to the principles set forth by Rubczyński, the first stage of research involves evaluating the quality of each testimony. Unfortunately, the author of the first edition did not enumerate the fragments used as the basis for comparing versions or specify their exact volume (ca. 3-3 ½ quires). It is therefore impossible to conduct analysis on the same samples. My quality evaluation is based on fragments comprising ca. 25% of the text (I, 1; I, 7-8; II, 1-3; II 9-10; III, 2-4; IV, 8-9; V, 9; VI, 6-7). The text of Rubczyński’s edition is used as a point of reference, yet the cases in which the majority of manuscripts contained readings differing from Rubczyński’s version were not counted as divergent. Additionally, I introduced a qualitative classification of the errors, consisting of five types. The most important difference is distinguishing homeoteleuta and major omissions as individual categories. The incomplete Ma manuscript was not included in the comparison, since I assumed that if such quality analysis is aimed at identifying a suitable basis for the edition, an incomplete testimony cannot be taken into consideration. It would be futile to assess its quality; which is incidentally comparable to the second manuscript from Mainz (Mn), as well as to As and S, i.e. the ones of least value. The last row of the table presents the qualitative evaluation of the Gd manuscript, which Rubczyński considered superior to all other texts at his disposal. The number of variations was established on the basis of my list of criteria; analysed according to Rubczyński’s rules, the same portions of text would probably contain a slightly larger (ca. 5-10% more) number of errors, if one assumes that all the parts of the text which in his edition were enclosed in angle brackets were treated as variations. The differences stem from the fact that I rejected those of his corrections that were contradictory to the manuscript tradition and did not classify as variants differences such as ergo – igitur, or ista – illa, in some testimonies written as ia, which makes accurate distinction impossible (even though other testimonies contain full forms). The differences in the method of counting errors thwart any attempt at creating a single rating chart for all manuscripts and confronting the number of inaccuracies identified by Rubczyński with my own research. Nevertheless, when compared with the Gd manuscript, the newly found testimonies may roughly be assigned their place in Rubczyński’s three-tier classification.

Homeoteleuta

Omissions of more than three words

Omissions of up to three words

Erroneous readings, iterations

Correct variants

Total

An

1

2

37

28

33

3/98

As

1

2

4

11

21

3/36

K

1

1

10

17

18

2/45

Mn

2

1

21

38

31

3/90

S

2

1

29

16

48

3/92

Tr

0

0

36

15

38

0/89

W

0

0

7

7

14

0/28

Gd

0

2

17

16

9

2/42

The analysis of the data presented in the above table shows that four out of the seven manuscripts are decidedly poorer in quality, containing approximately twice as many individual readings as the better manuscripts, which roughly corresponds to the second group in Rubczyński’s classification. The remaining three manuscripts contain a similar number of variants as Gd, which places them in the first group. One of these texts, namely W, is significantly better than Gd – the analysed sample features ca. ⅓ less minor mistakes/individual readings and no major omissions, which cannot be said of Gd. Another remarkable fact is that two manuscripts, Tr and W, are free of homeoteleuta and major sentence omissions, which significantly improves their quality. This is because both these testimonies were emended by a mediaeval hand, no doubt on the basis of other manuscripts. The marginal notes present on these works could have only been based on some other version of the Rationale, since some of them contain longer phrases congruous with other manuscripts – they simply could not have been invented even by a discerning reader. If the errors were counted without taking these later emendations into account, Tr would contain two larger omissions, while W would include one homeoteleuton; both would have more than ten minor omissions and individual readings more. Without corrections, the text of W would contain a very similar number of errors as Gd, which does not include many emendations.

The larger omissions found in Gd mirror the ones from the unemended version of Tr, as does a certain number of minor variations. This fact is particularly significant for ascertaining the affinity between these two testimonies. It may therefore be surmised that the original version of these manuscripts derived from a single copy, which already contained some transcribing mistakes. This is true of the entire text of Tr and Gd, not only of the analysed sample fragments. At some point in time Tr was emended in its key parts on the basis of another manuscript of high quality. Whether the manuscript used in correcting Tr was indeed closely related to Gd is hard to ascertain, since the emendations of major omissions are congruent with the majority of the better-quality manuscripts, including ones which Rubczyński classified as deriving from the author’s own copy.

While analysing Gd, it must be noticed that the Gdańsk manuscript is a miscellaneous codex, composed of several units that originally circulated independently from one another. The Rationale belongs to the unit occupying ff. 81-113 (three regular sexternions numbered by a medieval scribe from 1 to 3). The text of the Rationale is accompanied by two other dialogues: John of Jenstein’s Libellus bilogorum and the anonymous De quattuor saccis Romanam Curiam deportandis, written down by another scribe, percisely at the point where the Rationale ends, almost in the middle of the third quire, on the folios left blank by the scribe who copied the Rationale. Thus, if Rubczyński’s hypothesis that Gd derives from the copy sent to Henry Sorbom is plausible, these two additional dialogues must have been copied in the vicinity of Warmia or Gdańsk. But the Libellus and De quattuor saccis appear relatively rarly in the manuscript collections: the Gdańsk codex aside, the Libellus is known only from two manuscripts (Vatican and Prague), while De quattuor saccis from one (Vienna).[13] In my estimation the both opuscula were available in larger intellectual, university centres, where there was an audience for the criticism of the Roman Curia to which they were devoted. One of such centres was Prague – the place where John of Jenstein was active. Finally, if one was to agree with Rubczyński’s hypothesis claiming that Gd testifies the version offered to Henry, one would have to explain how a scribe working in Gdańsk had access to such rare texts That is why, in my opinion, it is more probable that at least the unit containing the Rationale came to Gdańsk from Prague, but then it surely could not be transcribed from the copy offered to bishop Henry.

Generally speaking the variants found in the seven manuscripts under analysis are mostly individual in character; the vast majority of variations is erroneous and their number is inversely proportional to the quality of the text. The most frequent errors are omissions of one or two words, inversions and minor mistakes resulting from misreading the text of the original at some stage of transcription. There is no evidence to suggest a significant connection between any of the testimonies, yet some similarities may be found e.g. between As and Mn, and to a lesser degree between W and K, and S and Mn. Manuscript S contains a number of readings congruent with Mb and U – the pair which, according to Rubczyński, had the highest degree of affinity. Additionally, Mb, U, S and Mn (as well as B) contain a single common homeoteleuton (Rubczyński’s edition, p. 95, 11-12). Apart from Tr, no manuscript contains a significant number of readings congruent with Gd.

To conclude the analysis of the quality and affinity of the various manuscripts of the Rationale, it must be stated that:

1. The differences between the testimonies stem mostly from differences in quality, since the majority of variants contains erroneous readings, and to a lesser degree from the presence of correct variants appearing in large groups of manuscripts, which would suggest that differing versions of the text emerged at an early stage of the manu- script tradition and became the basis for families of manuscripts.

2. The manuscript tradition is essentially homogenous, therefore the reconstruction of the hypothetical autograph needs to be based primarily on eliminating individual readings.

3. A closer degree of affinity is found between the poor-quality manuscripts, as exemplified by the distinctly similar group of Mn, Mb, S and U. 

4. A probable hypothesis regarding the origins of the manuscript tradition of the Rationale is that a substantial number of the known high-quality manuscripts was made independently in different locations. None of the extant texts is the autograph or was copied directly from it. It would be equally difficult to reconstruct the version of the text sent to Henry Sorbom and confirm Rubczyński’s hypothesis that it was significantly different, or better, than the autograph. Putative Henry’s copy was most probably copied from the author’s version without any changes being introduced. Hence, it is not possibile to demonstrate which of the extant manuscripts stemm from Henry’s version. A connection between the Cracow manuscripts, N, G, T, and Gd and Tr seems unlikely.

5. In conclusion, the territorial reach of the Rationale testimonies appears to correspond with the places where Matthew worked and where copies of his text could have been made and distributed further. These included Prague, Cracow, Southern Germany and the vicinity of Lidzbark Warmiński. The distribution of the Rationale could have proceeded as follows: it was written in Prague[14] and subsequently copied – a number of the extant manuscripts (K, Pc, Pn, Pd, R, V, W) are directly or indirectly derived from this Prague copy; later on Matthew probably carried his work with him in his travels, and the text could have been copied even several times – some copies were certainly made in Germany and duplicated further, as evidenced by the existence of the group comprising Mb, Mn, S, U. Other manuscripts that can be included in the German group are Cu, Ma, N, as well as G and T, contrarily to Rubczyński’s supposition that these should be counted in the group deriving from Henry Sorbom’s copy. The origin of the Cracow manuscripts remains uncertain; they could derive from the author’s copy duplicated in Cracow or from some other source, e.g. from Prague. It is equally hard to make any informed statements about Pl and Z. In terms of location, they are close to Lidzbark, yet the incompleteness of Pl and the dismal quality of Z makes them difficult to classify.

6. Due to the nature of the variations and the general congruence of the better-quality testimonies, in the case of the Rationale the stemma codicum does not have its usual significance. Moreover, aside from identifying Gd and Tr as a separate branch, it is not possible to make an accurate stemma codicum for the manuscripts taken into account in the editing process.

4. EDITING RULES

1. The new edition of the Rationale is based on the best-quality testimony, i.e. manuscript W (BUWr, I Q 82). The edited version follows the text of the manuscript, corrected where necessary using readings found in the group of first-rate, complete copies (i.e. belonging to the first category in Rubczyński’s classification or, in the case of testimonies unknown to him, representing a similar quality), namely C, Cu, Gd, Ma, N, V (taken into account in the first edition) and As, K, Tr (newly discovered testimonies). If the edited text contains versions from a source other than W, the original reading from the manuscript is included in the apparatus; the apparatus also contains information on all marginal notes, overwrites and other emendations included in W, apart from the corrections introduced by the scribe in the course of writing, such as fragments of erroneously written words that had been crossed out and rewritten correctly, corrections of spelling mistakes, etc. The only fact that may raise doubts regarding the choice of W as the basis for the edition is the poor condition of the first page of the manuscript containing the letter of dedication to Henry Sorbom. More than ten words are illegible and therefore needed to be retrieved from another copy. For the sake of editorial elegance and consistency, however, W remained the basis for the entire text.

2. The philological apparatus uses only variants found in good-quality, complete manuscripts, i.e. the ones specified above. The only exception to this rule is the addition of Tr, which should be rated as second-class manuscript. Its variants are included so that variations found in Gd could also be included. This would not be possible without the inclusion of Tr, due to one of the rules adopted in constructing the philological apparatus, according to which variants found in a single manuscript only cannot be included.

The adoption of this rule prevents the philological apparatus from becoming overloaded, as is the case with Rubczyński’s edition. For the very same reason I decided to disregard a number of variants that are of no consequence to the meaning of the text, even if they appear in more than one testimony, e.g. the interchangeably used forms igitur – ergo, ista – illa and other nearly equivalent pronouns, as well as inversions that do not influence the meaning. It should also be noted that the choice of the best-quality testimonies does not result in the elimination of any of the alleged groups of manuscripts – the apparatus includes documents made in Prague, Cracow, Germany.

3. The historical apparatus identifies citations that are marked and, if possible, also the hidden ones. The cited fragments appear in quotation marks. The identification was made on the basis of the most recent editions. If Matthew’s text deviates from the versions found in the modern editions, the apparatus contains not only the identification of the quotation, but also its critical reading.

4. The rules of classical spelling were adhered to throughout the edited version; punctuation follows the rules of Polish grammar in accordance with the principles adopted for the entire Corpus Philosophorum Polonorum.

5. THE AUTHORSHIP OF THE RATIONALE AND THE TIME AND PLACE OF ITS WRITING

The study of the manuscript testimonies of the Rationale unknown to Rubczyński confirm the authorship of the dialogue, which was never actually disputed by scholars interested in Matthew’s legacy. His authorship is stated in numerous incipits, explicits and colophons. It should therefore be noted that three of the manuscripts unknown to the first editor name Matthew of Cracow as the author; these are: K, Tr and W.[15]

My study of the sources has uncovered no revolutionary information regarding the time and place of the Rationale’s origins. In this respect, however, the opinio communis of medievalists is not as unanimous. In the Introduction to his edition, Rubczyński starts by stating that the termini post quem and ante quo of the work are delineated by the period when Henry Sorbem held the post of the Bishop of Warmia, i.e. 1373-1401. As regards Matthew’s life, this time scope encompasses his studies in Prague and the years of his political involvement as councillor to Ruprecht. Further on, Rubczyński cites two earlier opinions on the dating of the Rationale – namely the view of Sommerlad, who claimed the work was written after Matthew left Prague, i.e. after 1394, but before 1401; as well as that expressed by Franke, who considered an earlier dating to be more probable. Rubczyński supported this latter view, adding that the dialogue could have been based on Matthew’s conversations with Henry, to which there would be ample opportunity during Matthew’s stay in Prussia in 1387, yet he did not exclude the possibility of the two characters from the dialogue meeting in Prague. The editor also stated that the period of 1391-1394, i.e. from his journey to Cracow (which he undertook in 1390) until his assuming the post of professor at the University of Heidelberg in 1394 were something of an otium in Matthew’s life. Written sources do not mention any endeavour that might have occupied Matthew in that period; he may therefore have used the time to work on the Rationale.[16]

Krzyżaniakowa, Seńko and Szafrański opt for a slightly earlier dating, considering the Rationale to have been written before 1390, shortly after Matthew’s alleged conversations with Henry, on which the dialogue is based.[17]

Kałuża offers a different view on the matter. He claims that the Rationale was written between the autumn of 1393 and the spring of 1394, justifying his theory with an unusual interpretation of the first part of the work. According to Kałuża, in the letter of dedication Matthew recounts or hints at facts from his life and reveals information about his relations with Henry. The fragment crucial for his dating of the Rationale pertains to financial aid offered to the author of the dialogue. Kałuża sees this as a reference to a patron-author relation existing between Henry and Matthew. Such a relationship would be of particular import for Matthew during the period when he had no regular employment or income, i.e. from the end of the year 1393, when he left Prague fleeing from Wen-ceslaus’ wrath, to the beginning of the year 1394, when he came to Heidelberg. Kałuża claims that during this time Matthew asked Henry for support and received it through some designated person who was also mentioned in the letter of dedication, most probably Henry’s legate in Rome. The scholar also assumes that with the aid there came a letter in which Matthew was asked to write a book about evil, especially the evil that befalls people – which would correspond with Matthew’s state of mind after the tribulations he experienced at the end of his stay in Prague.[18]

This opinion was criticised by Nuding, who pointed out the hypothetical nature of Kałuża’s arguments. Firstly, Matthew’s visit to Rome in the years following his departure from Prague and before his arrival in Heidelberg is not corroborated by any written sources. Secondly, Kałuża’s literal – or allusive – interpretation of the letter of dedication at the beginning of the Rationale is rather arbitrary. The letter appears to be more of a rhetorical concept describing a model progress or a model situation of a mediaeval university student.[19] Nuding’s line of argument may be complemented with one more critical remark: Kałuża is the only scholar who perceives Matthew’s departure from Prague and the years that followed as a dramatic period in the academic’s life; other authors do not consider it to be a time of such a deep crisis.[20]

My own study of the Rationale manuscripts substantiate the hypothesis regarding its earlier dating and confirm Prague as its place of origin. The Košice manuscript contains a colophon which states directly that the Rationale was written in Prague when Matthew worked as a university professor:

Et in hoc terminatur liber, qui dicitur Rationale divinorum operum editus in Studio pragensi per magistrum Matheum de Cracovia, sacre theologie professorem in universitate Studii pragensis promotum, qui liber continet tractatus septem, prout patet in prohemio libri, qui liber bene valet pro Conscientia regulanda.[21]

This piece of information aside, it should also be noted that a considerable number of Rationale manuscripts may be connected with Prague – a fact noticed already by Rubczyński. Prague was the centre from which the copies of Matthew’s work were distributed further; moreover, these were good-quality copies closely related to the autograph. This fact appears more congruent with the hypothesis that the Rationale was written in Prague than with the supposition that having left the city Matthew sent someone a copy of his work, which was later copied and distributed practically en masse, given the overall number of extant manuscripts of the Rationale.

trans. by Julita Mastalerz

APPENDIX 1

THE TABLE OF DIFFERENCES BETWEEN THE FIRST AND THE NEW EDITION

Page no., line no.

Rubczyński

New edition

Page no.,

line no.

1, 4

<laqueis>

laceris

3, 3

2, 19

stimulum

stimulo

4, 40

3, 15

videtur

videtur esse

12, 13

6, 10-11

fructus bonos

bonos fructus

14, 81-82

7, 11

provenit

proveniat

15, 15-16

7, 15

in <quaerendo>

inquirendo

15, 19

7, 20

Quoniam

Quomodo

16, 25

9, 7

<placibiles>

placabiles

17, 61

9, 8

<dulcedini>

dulcedine

17, 63

9, 13

summum

summe

17, 68

10, 14

cum

sub

18, 20

11, 22

et

aut

19, 23

12, 19

<habeant>

habent

20, 10

14, 19

<conservandas>

conservandum

22, 21

17, 5

eam

ea

24, 16

17, 11

quod

quod eam

24, 22

20, 6

satisfecit

satisfacit

27, 15

21, 18

credit

credet

29, 8

23, 12

iam <est>

iam

30, 54

28, 10

quaerebatur principaliter

principaliter quaerebatur

35, 34

28, 22

factionis

factionis rerum

35, 13

29, 14

<quam>

vel

36, 28

32, 10

omnimodo

omnimoda

39, 18

32, 18

<earum>

eius

39, 28

32, 22

illa

ista

39, 32

34, 4

vere

naturae

40, 67

35, 2

<fuerit>

fuit

41, 94

35, 18

<ergo>

igitur

42, 14

38, 20

vel ad

vel

45, 5

41, 8

adhaerendum

ad adhaerendum

48, 31

42, 11

generosum

gratiosum

49, 63

44, 2

<nos humiliasti>

humiliati sumus

50, 7

44, 9

excitantur

excitentur

51, 16

44, 10

promoventur

promoveantur

51, 16

44, 21

aliquid

aliquod

51, 29

45, 1

quantum

quam

51, 35

46, 21-22

<nihil>

nil

53, 88

48, 8

sanctissimum

sacratissimum

55, 40

50, 14

ipsum

eum

57, 39

53, 3-4

<rationalium>

rationabilium

59, 21

53, 13

<earum>

eorum

60, 32

54, 5

qualiterumque

qualitercumque

60, 14

56, 8

facere possumus

possumus facere

62, 20

57, 6

Deus

Dominus

63, 47

59, 6

damnari

depravari

65, 4

59, 22

quid

quod

66, 23

60, 13

<habendam>

habendum

66, 41

64, 1

pauci <vero>

pauci

72, 80

66, 15

intendit

intenderit

73, 20

67, 15

affectum

effectum

73, 20

67, 20

<Quare>

Quam

73, 25

71, 15

aliquid

aliquod

77, 40

71, 17

<aliquid>

aliquod

77, 42

73, 6-7

Deo tunc

tunc Deo

79, 8

76, 3

iuvare et

iuvare etiam

81, 48-49

76, 22

proba, <scilicet>

proba,

82, 72

80, 16

statu

statu corruptionis, in statu

86, 91-92

81, 19

esses

tu esses

87, 26

82, 24

bonae

bene

89, 27

84, 8

tamen

cum

90, 64

84, 9

<approbant>

approbent

90, 65

84, 9

<acceptant>

acceptant

90, 65

84, 10

<itaque>

utique

90, 66

86, 4

igitur

ergo

92, 17

86, 10

<aperiet>

aperiat

92, 24

86, 11

voluptatem

voluptatum

92, 25

88, 20

<Valde>

Valet

94, 22

88, 21

poenarum etiam

poenarum

94, 22

90, 9

quoniam

quando

96, 31

90, 10

quoniam

quando

96, 33

93, 4

bonitatem et pietatem

pietatem et bonitatem

98, 69

93, 7

<debet>

debeat

99, 73

93, 19

<optat>

optet

99, 7

96, 9

annihilare

annihilari

101, 35

96, 20

praecipue

praecise

102, 5

97, 17

donis

bonis

103, 28

99, 5

est

sit

104, 20

102, 3

<permittant>

permittunt

107, 15

102, 17

<rationalis>

rationabilis

108, 31

102, 21

<rationalium>

rationabilium

108, 35

103, 9

<ingentem>

iugem

109, 46

103, 15

<rationalium>

rationabilium

110, 3

104, 24

ex creaturis iam

iam ex creaturis

111, 35

105, 10

alii

alii mali

111, 49

105, 25

eligit

elegit

112, 66

106, 13

Dum

Cum

112, 86

107, 5

vel <in>

vel

113, 97

107, 10

rationali

rationabili

113, 3

108, 13

induces

inducis

114, 16

109, 15-16

eam (coniectura: »eius causam«)

eam

115, 39

109, 19

praesentia

praescientia

115, 43

110, 1

aut, si

aut

115, 51

110, 1

aut

ac

115, 51

111, 7

Ewangelio

in Evangelio

117, 18

111, 18

dationem

dationis

117, 31

116, 16

erroris

errorum

122, 43

116, 16

<transvadere>

transvadare

122, 43

117, 11

eodem

eo

123, 66

118, 13

Socratem

Sortem

124, 25

118, 14

Socratem

Sortem

124, 26

118, 14-15

Socratem

Sortem

124, 27

119, 9

Igitur

Ergo

124, 48

119, 23

quoniam

quando

125, 64

120, 20

Quod

Quid

126, 5

121, 23

oportet

oporteret

127, 34

123, 10

actualiter

actuali

128, 70

127, 7

illud

id

132, 15

127, 8

<nec>

nunc

132, 16

127, 16

dubium est

dubius es

132, 25

129, 1

<sequitur>

sequatur

133, 61

130, 7

debuit

debuit Deus

135, 23

130, 9

<factae>

facta

136, 25

133, 14

indicarentur <et>

indicarentur

139, 41

135, 4

praevalerent

praevalere

140, 24

140, 19

Quis

Quis enim

146, 44

APPENDIX 2

THE DESCRIPTION OF THE MANUSCRIPT FROM WROCŁAW, BIBLIOTEKA UNIWERSYTECKA, I Q 82

15th century, paper, codex miscellaneus, Latin and German, consisting of originally separate units, 21 x 14 cm, fol. 209, binding of leather and wood, mediaeval, restored.

Unit I: fol. 1-72 (I + 1-6⁶⁺⁶), six regular sexternions, all save the last one numbered on the bottom margin of the last page, the first one preceded by a badly damaged protective flyleaf made of parchment, all quires are provided with reclamants. The text was written and rubricated in one hand (the titles of the treatises and chapters, paragraphs marked with vertical lines); initials in rubric at the start of each chapter, two lines tall; the text is written on a pre-prepared, regularly lined paper (29 lines); the manuscript contains marginal notes in the copyist’s hand informing of the content of the text and numbering arguments, as well as a second set of notes in a reader’s hand, similar in nature. Folios 4, 6, 7, 9, 12 14, 15 feature a filigree mark depicting the head of an ox with a ring and a six-pointed star on a rod between the horns. The symbol resembles numbers 135-140 in Piekosiński’s catalogue, dated to 1394-1399.[22] A clear identification of the marks is difficult, as they are located on the folds of the sheets.

Fol. 1r-71v: Matthaeus de Cracovia, Rationale divinorum operum.Fol. 1r nota in margine: Iste est liber magistri Mathei de Cracovia, qui intitulatur Racionale divinorum operum. Incipit: Reverendo in Cristo patri, domino Heynrico, episcopo Warmiensi ...x... dignetur recipere pietate. Rubro: Laus tibi sit Criste, quoniam explicit liber iste.

Fol. 72r-v – blank.

Unit II: fol. 73-84 (7⁶⁺⁶), the text written in one hand, arranged in a single column on unlined paper; marginal notes in the copyist’s hand fill in omissions in the text.

Fol. 73r-83v: Henricus de Hassia, Tractatus de discretione spirituum. Incipit: Sicut in philosophia motus et operaciones referri consueverunt ad formas hominum tamquam ad principia immediaciora, ita in theologia motus hominum et operaciones atque earum inchoaciones refferuntur ad spiritus tamquam ad principia primarie movencia ... x ... sed non minor infamia ab impetu cursus sui a devio erroris sui non nisi solo impossibilitatis freno posse retineri. Fol. 83v nota post textum: Explicit tractatus de discrecione spirituum magistri Henrici de Hassia.

Ed.: HEINRICHS VON LANGENSTEIN Unterscheidung der Geister, lat. und deut., ed. THOMAS HOHMANN, Texte und Untersuch-ungen zu Litteratur des Übersetzungskultur aus der Wiener Schule, (Münchener Texte und Untersuchungen zur deutschen Mittelalter, Bd. 68) München 1977.

Fol. 84r-v – blank.

Unit III: fol. 85-108 (8-9⁶⁺⁶), the text written in one hand in two columns; marginal notes in the copyist’s hand fill in omissions in the text. The treatise De humanitate Iesu Christi Domini nostri ends ex abrupto.

Fol. 85ra-98vb: Pseudo-Bernardus Claraevallensis, Libellus meditationum. Nota in margine: Libellus meditacionum Bernardi. Incipit: Multi multa sciunt et semet ipsos nesciunt, alios inspiciunt et seipsos deserunt ... x ... solem iusticie, qui cum patre et spiritu sancto vivit et regant, Deus per omnia secula seculorum. Amen.

Ed.: PL 184, 485-508.

Fol. 99r-102ra: Pseudo-Thomas de Aquino, De humanitate Iesu Christi Domini nostri. Incipit: “Christus Iesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere”, Prima Petri, primo capitulo <recte I Tim. 1, 15>. In verbis propositis describitur sacramentum divine incarnacionis ... x ... constat eam pro tocius generis humani salute esse sollicitam, cui dictum est: invenisti graciam adpd <recte apud Dominum>. Invenit enim ...

Ed.: THOMAS DE AQUINO, Opera omnia, ed. ROBERTO BUSA, Stuttgart-Bad Canstatt 1980, t. 7, p. 687-688.

Fol. 102vb-108vb – blank.

Unit IV: fol. 109-122 (10⁷⁺⁷), most of the text written in one hand, in one column on lined paper; lines starting with rubrication. Fol. 110v features a decorative initial; marginal notes filling in the omissions in the lines. The text of Confessio was written in a different hand, with no rubrication or marginal notes.

Fol. 109r-118r, Pseudo-Bernardus, Granum devotionis. In marg. nota: Incipit Granum devocionis Sancti Bernardi. Incipit: Te ut in memoriam revocarem, Salvator/ assit benignissimus michi consolator ... x ... Dulcis Ihesu offero te summum in bonis,/ Requiro promunire retribucionis. Fol. 118v: Explicit oracio de passione Domini nostri Ihesu Christi bona et multum utilis dicentibus eam corde sincero et devoto.

Ed. partialis: FRANZ-JOSEPH MONE, Hymni Latini Medii Aevi, hymnus XXXV, 26, Freiburg 1853, t. I, p. 173.

Fol. 118v-120r, Confessio. Incipit: Ich zuendinger mensch geb mich schueldig dem alemechtigen gote, der koenigine Marie und allen heiligen und euch prister, das ich leyde als vil hab gesuendigt ... x ... das ich auch moege der krigen und der wunde/wurde das ewigen leben. Fol. 120r, continuatio alia manu: ich bitte dich euch lybe jungefraw Maria enphach mich armen iomrigen sundigen menschen in deyne huedle, in deine phlege ... .

Fol. 120v-122v – blank.

Unit V: fol. 123-146 (11-12⁶⁺⁶), written in two different hands; the two opening texts written by the first scribe, in a single column with rubrication. Oratio contains marginal notes in rubric dividing the text into sections.

Fol. 123r-125v: Bulla Clementis VI Unigenitus Dei filius. Fol. 123r in margine nota: Copia bullarum papalium super Anno Jubileo Lmo. Incipit: Clemens episcopus servus servorum dei ad perpetuam rei memoriam unigenitus Dei filius ... x ... Petri et Pauli apostolorum eius, se noverit incursurum. Datum Avinione iiiio idus februarii pontificatus nostri viiio.

Ed.: Acta Clementis PP VI, ed. ALOYSIUS L. TÂUTU, (Codex Iuris Canonici Orientalis, Fontes, t. III, 9) Vaticano 1960, p. 246-250.

Fol. 125v-130v: Meditationes super Salve regina. Nota: Oracio beate Marie virginis ac Matris gloriose. Incipit: Salve Regina misericordie. Salve mater felicitatis et glorie ...x... o pia incorrectis, o dulcis predilectis Maria. Amen.

Fol. 131r: Auctoritates variae patrum: Poenitentia dupliciter dicitur, scilicet secundum actum et secundum habitum ... x ... Quid est ambulare sicut Christus ambulaverit nisi contempnere vanitatem et felicitatem huius seculi et non timere advers pro nomine illius pati. In marg.: Augustinus, Ioannes.

Fol. 131v-145v: Matthaeus de Cracovia, De frequentatione commu-nionis. Fol. 131v nota in marg.: Tractatus magistri Mathei de frequentacione communionis. Incipit: Multorum tam clericorum quam laicorum querela est non modica, occupacio gravis et questio dubiosa, quomodo se habere debeant in celebrando vel communicando ... x ... ad quam consequendam pro viatico datum est nobis corpus domini nostri Iesu Christi, qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat in seculorum secula, etc.

Ed.: MATEUSZA Z KRAKOWA Opuscula theologica dotyczące spo-wiedzi i komunii, ed. WŁADYSŁAW SEŃKO, ADAM L. SZAFRAŃSKI, (Textus et Studia historiam theologiae in Polonia excultae spectantia, t. 2/1) Warszawa 1974, p. 367-409.

Fol. 145v-146v: Auctoritatum continuatio. Incipit: “Quid retribuam domino pro omnibus que tribuit mihi” etc. Bernardus in sermone: O si cognovisses et tu quam multa et quam multis debeas videns, quoniam nichil sit quod facis ... x ... Nec ullum quodlibet scelus coram deo tam abhominabile sit quam preterita peccata unicuique homini reminiscendo gaudere atque in eis semper iacere. In marg.: Bernardus in sermone, Amborsius, Chrisostomus, Augustinus in laude.

Unit VI: fol. 147-166 (13-14⁶⁺⁶): in a different hand; the text arranged in two columns, rubricated, with initials.

Fol. 147ra-153rb, Opuscula de poenitentia. Incipit: Consciencia est naturalis habitus animi agendorum et non agendorum. Unde aliud est consciencia et aliud timor consciencie ... x ... sed per septimam peticionem a malo futuro custodiri. Sequitur de articulis fidei.

Fol. 153rb-154rb: De articulis fidei. Incipit: Omnes articuli fidei christiane sunt de domino nostro, illo, in quo sunt due nature, scilicet divina et humana ... x ... qui est venturus iudicare vivos et mortuos est adventus domini. Sequitur de doctrinis clericorum.

Fol. 154ra-162va: De doctrinis clericorum. Incipit liber de doctrinis clericorum, quibus scire potuerunt modum perfecte vivendi cottidie et omnibus horis ... x ... castus in omnibus, scilicet corde, ore et opere. Amen. Expliciunt doctrine pro sacerdotibus de modo vivendi multum utiles.

Fol. 162va-165va: Pseudo-Augustinus, Sermo 293: De indigna familiaritate extranearum mulierum. Incipit: Nemo dicat, fratres, quod temporibus ... x ... cuius misericordia plena est terra etc. Explicit libellus Augustini De honestate vivendi et pugnandi contra vicia.

Ed.: PL 39, 2301-2303.

Fol. 165vb-166vb – blank.

Unit VII: fol. 167-176 (15⁵⁺⁵): in a different hand; the text written in two columns; no marginal notes.

Fol 167ra-172rb: Vita beatae Virginis Mariae et Salvatoris rhythmica. Incipit prologus in vitam dulcissime ac beatissime et semper laudande virginis Marie. Inicipit: Sanctus Epiphanius, doctor veri- tatis, Salamine pontifex, Cypri civitatis ... x ... vel in mentis iubilo deliciabatur. Explixit vita beate virginis Marie.

Ed.: Vita beate Virginis Marie et Salvatoris rhythmica, ed. ADOLF VÖGTLIN (Bibliothek des litterarischen Vereins in Stuttgart, Bd. 180) Tübingen 1888.

Fol. 172va-173r: Incipit: Ad memoriam venerabilis sacramenti tria nos incitant: primo peccatorum remissio ... x ... et si sic manducave-rimus, vitam eternam possidebimus.

Fol. 173v-176v – blank.

Unit VIII: fol. 177-188 (16⁶⁺⁶), the text written in one column; no rubrics.

Fol. 177r-188r: Sermones ex fragmentis sermonum patrum (praecipue Leonis et Pseudo-Augustini) collecti. Incipit: Licet nobis, dilectissimi, appropinquante pascha ieiunium quadragesimale ipse legitimum temporis cursus indicat ... x ... Ecce apostolica dicta probantur, ut in nomine omne genum flectatur celestium, terrestrium et infernorum.

Fol. 188v – blank.

Unit IX: fol. 189-201 (17⁸⁺⁸⁻³), the text written in one column; rubricated.

Fol. 189r-v – blank.

Fol. 190r-195v: Lectiones de domina in sabbatis ex variorum auctorum collectae. Incipiunt Lecciones de domina in sabbatis. Sermo Sancti Augustini. Leccio 1a. Adest nobis, dilectissimi, dies venerabilis beate Marie virginis dedicatus ... x ... cui plenitudinem gratie Dei angelus Gabriel asserebat inesse. Tu autem, domine, miserere nobis. Deo gracias. Claviculis firmis, theos antropos etc. Et sic est finis. Nota post textum: Corrigite secundum intellectum vestrum, quia alicubi videre non potui.

Fol. 196r-201v – blank.

Unit X: fol. 202-209 (18⁴⁺⁴): written in two hands; the second text arranged in a single column, without rubrication or marginal notes.

Fol. 201r – blank.

Fol. 202v-208r: Tabulae astrologicae. Incipit: Aureus numerus, I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII. Aries bonus, 3, o, e, v, m, b, s ... x ... aureus numerus, dies mensium.

Fol. 208v-209v: Matthaeus de Cracovia, Confessio. Incipit: Ich sundiger mensch bekenne unserm herin, der konigynne Maria etc. daz ich leyder ny keynen tag worezrit hab ... x ... dirbarne dich unser iomerigen menschen.

Ed.: MATTHAEUS DE CRACOVIA, ‘Ich sundeger mensche bekenne’,

ed. MONIKA LANGE, “Mediaevalia Philosophica Polonorum”

24(1979), p. 61-71.

APPENDIX 3

REMARKS CONCERNING THE MANUSCRIPT FROM ARCHIWUM PARAFII ŚW. JANA IN TORUŃ

The information related to the manuscript is limited by the medium in which it is available – namely microfilm. As a result, it pertains mostly to the content of the codex.

A brief description of the manuscript was written in May 1863 by an archivist named E. Strehlke; the one-page-long document was added to the manuscript. It too was photographed on microfilm. The description consists of a table of the manuscript’s contents complete with a note concerning two loose folios that preceded the main body of the manuscript and missing leaves. The information it contains corresponds to the gaps noted later.

This description was also supplemented, most probably at the time the manuscript was microfilmed, with a brief description of the material aspects of the codex written by an anonymous archivist. It contains the following data: manuscript on paper, 30,4 x 21 cm, bound in wooden boards and pressed leather, with brass knobs and the remains of a lock, the number of folios 273 + the abovementioned two unnumbered ones, and a list of the missing sheets: one between pages 6 and 7 and between 12 and 13 respectively; a loose sheet between pages 15 and 16; page number 88 missing as a result of an error in pagination; folio number 130 torn out, as well as numbers 170-180; two sheets missing between folios 234 and 235; folios 246-252 torn out; one sheet cut out after folio 264; folio 265 torn out; one folio torn out between 270-271; one folio torn out after page 273.

The codex was written in three hands, arranged mainly in two columns on lined paper, rubricated, with numerous marginal notes containing corrections and information on the contents. The main scribe wrote texts 1-11 and 14, the second one transcribed texts 12-13, the third one Petrarch’s Psalms. Texts 1 to 13 are arranged in two columns, 14 and 15 in a single column. The manuscript was made by its user; the units of the manuscript were copied one by one, with no intervals. As the codex was being written, the quires containing two previously copied juridical texts were inserted into it. The original scribe then returned and copied one more text in his style, then the third hand copied the last text.

Fol. I-II: Assertiones procuratoris pro Nicolao Ffrischu contra Ordinem Teutonicorum, post 1414.

1. fol. 1ra-18vb – Franciscus Petrarca, Colloquium de secreto conflictu curarum suarum. Incipit: Attonito mihi quidem et sepissime cogitanti, qualiter in hac vita intrassem ... x ... non excitem ipse pulverem in oculos meos, subsidantque fluctus animi, sileat mundus et fortuna non obstrepat. Nota: Francisci Petrarce laureati de secreto conflicto curarum suarum liber tercius et ultimus feliciter explicit etc.

Ed.: FRANCESCO PETRARCA, Opere latine, vol. 1, ed. ANTONIETTA BUFANO, BASILE ANACRI, CLARA KRAUS REGGIANI, (Classici italiani) Torino 1975.

2. fol. 18ra-42vb – Matthaeus de Cracovia, Rationale divinorum operum. Incipit: Reverendo in christo patri ac distincto domino Henrico, episcopo warmiensi, Matheus, facere bona et recipere mala bene ... x ... et ideo questiones et instancias filiali, responsiones vero paterna dignetur recipere pietate. Deo laus. Explicit quidam tractatus magistri Matei de cracouia <alia manu> intitulatus responsionum libellus seu Racionale operum divinorum. Item huius Magistri tractatum de modo pure confitendi, item viaticum eiusdem de communione altaris invenies in libro meo spissiori ceteris.

3. fol. 42va-53ra – Servasanctus de Faventia[23], Veritates seu probationes articulorum fidei. Incipit: Occurrit discutere, utrum sit ponere deum esse. Nulli hoc verti debet in dubium, cum sit originale fidei fundamentum ... x ... nam si sic omnes in hac vita punivit, quando est tempus misericordie, quid facturus est impiis, quando tempus erit solius iustitie. Rubro: Expliciunt veritates seu probationes articulorum fidei. Incipiunt demonstraciones racionales sacramentorum.

4. fol. 53rb-58vb – Servasanctus de Faventia, Demonstrationes ratio-nales sacramentorum. Incipit: Postquam auxilliante deo quantum mihi a deo datum est, demonstravi, quomodo non est contrarium rationi, quod sancta credit ecclesia de articulis fidei ... x ... confundatur ergo lascivia humana, quando in avibus est continencia tam modesta et congruorum temporum observancia. Explicit.

5. fol. 58vb-59va – Anonymus, Qu aestiones theologicae quattuor: Quod de necessitate Deus est trinus et unus, Quod Filius sit, Quod Spiritus sanctus sit, Omnia quae fiunt, fiunt a Deo. Incipit: Ad ostendendum, quod necessario trinus et unus est deus arguitur primo sic: non minoris nobilitatis, actualitatis et potestatis est bonitas infinita quam finita ... x ... ut sic dicatur: si nullus peccator est, nullus talis effectus, ut premittitur, est etc. Explicit.

6. fol. 59va-143rb – Summa vitiorum. Fol. 59va-60va – Registrum tytulorum sequentis Summae viciorum. Fol. 60vb-141ra Incipit: Sciendum, quod ad veniendum ad eternam beatitudinem non sufficiunt sola opera exteriora, sed magis interiora requiruntur opera bona, quibus enuentur vicia et generantur virtutes ... x ... illic dyabolus blanditur, ut fallat, arridet, ut noceat, allicit, ut occidat, sic amat filios suos, ut perdat, a quo nos custodiat deus, qui vivit et regnat. Amen. Deo laus et gloria et gratiarum accio. Rubro: Explicit hec Summa viciorum.

Fol. 141rb-143rb – Registrum alphabeticum Summae praecedentis.

7. fol. 143rb-151ra – Henricus de Frimaria, Summula de vitiorum occultatione sub specie virtutum. Incipit: “Est via, que videtur homini recta, novissima autem illius ducunt ad mortem”, Prover. xiiii. Quia secundum Gregorium xxxii capitulo moralium: Multa sunt vicia, que sub virtutum specie se occultant, nam plerumque dissoluta remissio videtur mansuetudo et pietas ... x ... Duodecima stulticia est, quod cum ipsi aliis boni sint et caueant a nocumento omnium, tamen sibi ipsis mali sunt et immisericordes. Sed qui sibi nequam, cui bonus? Hec sumpta sunt de magna summa viciorum. Rubro: Sequitur sumptum de eadem summa.

8. fol. 151ra-153vb – De impotentia continendi sumptum de eadem Summa. Incipit: De impotencia continendi, quam multi allegant, aliquid dicendum est. Unde primo ponuntur testimonia scripture contra illos, qui hoc dicunt ... x ... non debet similis esse operario ebrioso et lusori, qui obulum perdit quam illum lucratus sit, etc.

9. fol. 153vb-157ra – De peccato indigne communicantium. Incipit: De peccato indigne communicancium vel conficiencium aliquid subiungam. Et primo subiungam vel agam de hiis, que pertinent ad dignitatem conficiendi ... x ... qui edebat panes meos, magnificavit super supplantacionem. Et subditur: Domine, resuscita me et retri- buam eis etc. deo gracias.

Fol. 157ra – Nota: “Maledictus puer centum annorum”, ait propheta <Is 65, 20>, quod exponens Bernardus sic dicit: Maledictum caput canum et cor vanum, corpus tremulum et cor emulum ... x ... anni multi et actus stulti. Hec ille.

Fol. 157v – blank.

10. fol. 158ra-215ra – Guillelmus Peraldus, Summa de virtutibus. Incipit: “Si separaveris preciosum a vili, quasi os meum eris” Jeremie xv. Preciosum est anima, Prover. vi: “Mulier animam viri preciosam rapit, ideo filius dei seipsum precium animarum posuit, ne anime nobis vilescerent ... x ... de paciencia plura habes in capitulo de paciencia supra, ad ista curerre. Et sic est finis. Laudetur deus in summis et in ymis.

Fol. 215ra-216rb – Registrum alphabeticum. Fol. 216vb post registrum nota: Explicit hoc registrum summe virtutum anno domini M c d lvii in profesto sancte cecilie virginis.

ed.: GUILLELMUS PERALDUS, Summa de virtutibus et vitiis, Basileae 1497.

11. fol. 217ra-245ra – Nicolaus de Dinkelsbühl, Tractatus de tribus partibus poenitentiae. Incipit: “Ecce nunc tempus acceptabile”, ii Cor. vi. Duo sunt tempora hominis: unum iusticie, quod incipit in hominis morte, in quo tempore non licet amplius operari merendo ... x ... triplex ius: naturale, ecclesiasticum et divinum, a quo nos custodiat, qui sine fine vivit et regnat. Amen. Et sic est finis huius tractatus.

Fol. 245ra-va – Registrum alphabeticum.

12. fol. 253ra-258va – De poenitentiis iniungendis et canonibus poenitencialibus hic notandum. Incipit: Que penitencia pro peccatis singulis iniungenda? Respondeo et dico, quod circa hoc diverse sunt opiniones. Quidam dicunt, quod omnes penitencie arbitrio sacerdotis taxentur consideratis circumstanciis ... x ... Patent dicta de penitenciis iniungendis et canonibus penitencialibus.

13. fol. 258va-264va – Iohannes Andreae, Summa quarti libri Decretalium. Incipit: Christi nomine invocato ad honorem ipsius et reverendissimi patris mei bononiensis archidyaconi, qui divinam potenciam imitatus de me nichilo fecit aliquid ... x ... tunc enim censetur matrimonium de presenti. Et sic affinitas inter consangwineos utriusque ad alterum etc. Et sic est finis, etc.

14. fol. 265r-270r – Iohannes Marienwerder, Tractatus octo beatitudinum. Incipit: Beatitudu... (the folio is partially torn out) ... x ... sicut cervus agitatus desiderat venire ad fontes aqusrum, ut sit cum cum sponso <!> desiderabilissimo. Quod nobis premare dignetur deus trinus et unus. Amen. Explicit tractatus octo beatitudinum Magistri Johannis marienwerder.

15. fol. 270r-273r – Francesco Petrarca, Psalmi confessionales, Psalmi poenitentiales. Nota: Incipiunt psalmi confessionales francisci Petrarche. Incipit: Dies effluent et labuntur anni, sed infelix ego nil cogito de peccatis meis ... x ... et confitentem tibi, domine, ne repellas. Gloria patri.

Ed.: PETRARCH’S Confessional Psalms, ed. ALLAN H. GILBERT, “Romanic Rewiev” 2(1911), p. 431-435.

Incipit: Heu mihi misero, quia iratum adversus me constitui redemptorem meum et legem suam neglexi ... x ... Erige me, Christe Iesu, et misericordialiter sustenta, ne corruam in extremis. Gloria patri et filio et spiritui sancto sicut erat in principio et nunc et semper in secula seculorum. Amen. Et sic est finis.

Ed.: PETRARQUE, Les psaumes pénitentiaux publiés d’après le manu- script de la Bibliothèque de Lucerne, ed. HENRY COCHIN, Paris 1929, p. 36-80.

Rationale
divinorum operum

Reverendo in Christo patri, domino Henrico, episcopo |1r| Warmiensi, suus Matthaeus, facere bona et recipere mala bene.

Magni sudoris, plenam periculis, laceris undique circumseptam difficultatem scribendi libros advertens aliquotiens 5stupore perculsus sum, cur pius pater suum, heu plus sensu quam aetate, puerum tam districti velit examinis cribrare ventilabro. Sed non minus miratus sum, qua fronte ego, cui ignorantiarum mearum tenebrae palpabiles sunt, quae vobis aut aliis vix credibiles esse probantur, tanti laboris onus et pericula 10ferre possem. Quid enim his diebus gravius quam libros colligere? Quod rigidius examen quam id a paupere verbis et sensu requirere? Qui enim requisitus non scripserit, iam iudicatus est segnis, inscius aut protervus. Si volens parere et de se non praesumens aliorum dicta comportare studuerit, ut miser ingenio 15uti repertis et de alienis velle censebitur[1] gloriari. Si ad nova cudenda se dederit, praesumptionis arguetur, quod[2] post tot scripta, ad quae nedum intelligenda, sed nec legenda sufficimus, praesumit se quidquam novi dicere, quod non aliis[3] sit antiquum.

20Verum mente discurrens, quae possint[4] esse patri motiva tam diligentis instantiae, non invenio de patre credibilia nisi ratione fulcita. Si enim quaerit ab ignaro proficere, profundae humilitatis est et ad sacras litteras magni fervoris indicium. Si sperat profecisse, quem, proh pudor[5], | agnovit et saepius probando |1v| 25totiens reperit ignarum et inscium, aut piae simplicitatis est, aut mirae fiduciae etiam contra spem in quasi desperata materia spem gerentis. Si praesumens se nil consequi, vult nihilominus temptare praesumptuosum et rubore perfundere de nomine magistri minus digne gaudentem, prudentis iustitiae et iusti 30iudicii res est. Si pigrum et inertem, ne marcescat otio, cupit ad vigilantiam excitare studii, zelus sollicitudinis est paternae. Si probandi fit intuitu, an subsidium paternae provisionis bene sit impensum aut perditum, maturae providentiae est, ut agatur cautius in futurum. Si dumtaxat filialis oboedientiae devotam 35exhibitionem affectat, “virgula fumi est aromatica”[6], cordialis amoris demonstrans igniculum. Si desiderium est nova videndi, nedum toleranda, sed et laudabilis curiositas est, dum quaeritur aut latior, aut lucidior declaratio veritatis.

Quia igitur durum est paternae auctoritatis recalcitrare 40stimulo[7] tam valido rationum vallato munimine, praesertim ubi rationabilis excusationis fuga non patet nisi ignorantia, quae proprie videtur esse turpitudinis, allegetur, hinc est, quod ne subeam unicus totale periculum nec recusem omnimode laborem quasi rebellis, elegi velut medium, paternis videlicet 45quaestionibus et argumentis respondere, quae per constitutum mihi procuratorem movere[8] complacuit, locorum distantia personale colloquium prohibente. De reliquo paternitatis |2r| vestrae est collectum ex quaesti|onibus vestris et meis responsionibus libellum appellare vel tractatulum et[9] sive Rationale 50operum divinorum, sive Quod Deus omnia bene fecit, seu quovis alio nomine placito baptizare.

Tractatus primus: Quod Deus omnia bene fecit et nihil mali secundum quod huiusmodi vel male fecit, non obstante, quod multa sunt mala.

55Capitulum 1: Quod Deus omnia bene fecit, probatur ratione Scripturis et fide fundata.

Capitulum 2: Unde veniat, quod homines minus consentiunt Deum omnia bene fecisse, cum tam antecedens, quam consequentia hoc probans sit tam evidens.

60Capitulum 3: De corruptione affectus, ex quo provenit displicentia operum Dei, et de doctrina contra ipsam.

Capitulum 4: De obscuratione intellectus, ex qua etiam provenit displicentia operum Dei, et de doctrina contra ipsam.

Capitulum 5: Quod ex malitia vel ex defectibilitate rerum non 65sequitur Deum eas non[1] bene fecisse et penes quid debeat attendi bonitas vel beneitas factionis.

Capitulum 6: Quod Deus non potuit facere res simpliciter indefectibiles.

Capitulum 7: Movet de impeccabilitate angelorum et solvit.

70Capitulum 8: Quod non obstat[2] benefactioni operum Dei, quod ea, quae fecit, perire permittit[3][4].

Capitulum 9: Quod non sequitur Deum velle vel consentire, quod res pereunt, licet posset eas praeservare, si vellet.

Capitulum 10: Quod licet praemissa veritatem habeant proprie 75et stricte loquendo de facere, hoc tamen non evacuat difficultatem loquendo de facere modo communi, qui supponitur, et tunc quaeritur, quomodo sit bonum permittere mala.

Capitulum 11: Quales rationes sint vel non sint in hac materia |2v| | 80expetendae.

Capitulum 12: Movet dubia de operibus vel de his, quae videntur minus bene facta et nullam habere rationem sic fiendi.

Tractatus secundus: De ratione permissionis malorum.

Capitulum 1: Quod permissio peccati non sit irrationabilis[5], 85ostenditur deducendo ad inconveniens.

Capitulum 2: Quae sit ratio creandi bona, ut ex hoc appareat ratio permittendi mala, et ponitur quaedam ratio, quae non sufficere declaratur.

Capitulum 3: Qua ratione creata sint bona, confirmatur ex 90Scripturis.

Capitulum 4: Quod bonitas Dei quoad aliquas proprietates clarius apparet ex hoc, quod etiam permissa sunt mala, quam apparuisset ex nuda creatione bonorum.

Capitulum 5: Quod bonitas Dei quoad aliquas proprietates non 95apparuisset, si non fuissent mala permissa.

Capitulum 6: Quod specialis modus divinae bonitatis apparet communicando malis bona.

Capitulum 7: Quod multae res utiles nobis nihil vel minus utiles essent, si non essent mala permissa, fitque obiectio contra 00hoc et solvitur.

Capitulum 8: Quod multis utilibus et utilitatibus careremus, si non essent mala permissa.

Capitulum 9: Quod nihil obstat, si mala per accidens et aliter quam bona ministrant ad bonum.

5Capitulum 10: Quomodo mali, licet inhonorent et blasphement Deum, sint ad laudem Dei eiusque bonitas per eorum malitiam ostendatur.

Capitulum 11: Quod non propter hoc gaudendum est de malis, quia sic bona eliciuntur ex eis, et quomodo permissio 10malorum sit bona et de ea gaudere quis possit.

Capitulum 12: Quod non est contra dicta, sed magis pro eis, etiamsi omnes utilitates, quae eliciuntur ex malis, possent | haberi sine eis. |3r|

Capitulum 13: Quod non est quaerendum, quare Deus non 15fecerit meliora his, quae facta sunt, vel eadem melius aut modo meliori.

Capitulum 14: Quare[6] rationabile fuerit, ut Deus non omnia et semper immediate ac per se nobis gratias, virtutes et scientias infunderet, sed ut illas acquireremus et augeremus per 20exercitium in creaturis.

Capitulum 15: Qua ratione Deus primas et nobilissimas creaturas tam cito cadere et perire permiserit.

Capitulum 16: Qua ratione non sit declarabile ab homine, quare Deus tot et tam magna mala permiserit et per consequens 25nec iudicabile.

Capitulum 17: Qua ratione Deus permiserit plures esse malos, quam fecerit bonos.

Capitulum 18: Quod ratio permittendi plures malos, quam sint boni, non est minor vel minus bona, quam mala permissa 30sint[7] mala, et quod si ita esset, non obstaret, quin rationes essent bonae.

Tractatus tertius: Qua ratione et iustitia Deus imputet malis peccata.

Capitulum 1: Quod, qui scit vel scire debet se obligari et non 35solvit, secundum quod debet et potest, iuste sibi non solutio imputatur.

Capitulum 2: Quod non excusatur quis de non solutione, etiamsi invincibiliter ignoret[8], quantum ad maximum possit aut debeat.

40Capitulum 3: Quod nec effectum exteriorem, nec affectum interiorem oportet sensibiliter esse maiorem ad ea, quae sunt Dei, quam aliquando fuit ad alia, et quomodo debeat esse maior.

Capitulum 4: Qua ratione Deus requirit ab homine voluntatem, 45quam Deus non dat nec vult sibi dare et homo sine dono Dei non potest habere.

Capitulum 5: Quod quia quilibet homo, sive multum, sive modicum habeat a Deo, secundum hoc sibi tenetur ad |3v| censum, hinc concluditur, | quod, quia nullus vel 50rarissimus est, qui iuxta bona sumpta censuet, cuilibet iuste Deus imputare potest et poenas inferre, et per consequens totum in misericordia Dei consistit.

Capitulum 6: Quod non quilibet aeque bene et bona faceret cum alio etiam, si aequalem gratiam haberet.

55Tractatus quartus: De ratione inflictionis poenarum.

Capitulum 1: Quae sint rationes punitionis malorum[9] in generali.

Capitulum 2: Qua ratione non sufficiunt poenae essentiales peccata inseparabiliter comitantes.

60Capitulum 3: Qua ratione non solum poenae intrinsecae, sed etiam exteriores erant infligendae.

Capitulum 4: Quod rationabilis[10] et quodammodo necessaria erat poenarum perpetuarum comminatio et inflictio.

Capitulum 5: Qua ratione pro temporali culpa perpetua poena 65infligitur et quomodo peccatum ordinatur per poenam.

Capitulum 6: Quod Deus pie fecit et intendit bonum eorum dando praescitis tam nobiles naturam et potentias, sine quibus tamen non damnarentur, et ad quid sint creati, et quod non est eis magis male quam bene.

70Capitulum 7: Quod omnis malens non esse quam misere esse, de quanto id misere esse respicit inhonorationem Dei, rationabiliter eligit, sed habens respectum ad propriam miseriam irrationabiliter.

Capitulum 8: Quod licet[11] peccatum sit infinite fugibile, tamen 75esse in peccato vel ipsum peccatum est finite malum et permissio eius non est mala.

Capitulum 9: Unde veniat infinita fugibilitas peccato finite malo.

Capitulum 10: Quod nec peccatum, nec poena damni, nec 80sensus, nec omnia simul, sunt magis mala damnato quam non esse.

Capitulum 11: | Quod licet horribile sit nobilem creaturam |4r| damnari et Deus, de quanto punit, non pie agat cum punito, hoc tamen non est mirabile consideratis aliis 85operibus Dei vel mundi.

Tractatus quintus: De ratione electionis et reprobationis creaturarum rationabilium.

Capitulum 1: Quod rationabile erat et conveniens ad finem, ad quem res creatae[12] sunt, unum eligere, alium non, quamvis 90non sit aut fuerit maior ratio eligendi unum quam alium.

Capitulum 2: Quod licet sit difficile, tamen utile videtur materiam hanc tractare, et quod mirabile est, quod homines tantum causantur de reprobatione Dei.

Capitulum 3: Quare reprobatio proprie capta non sit causa 95damnationis malorum, cum electio sit causa salvationis bonorum.

Capitulum 4: Quomodo reprobatio non pure privative capta sit causa damnationis, nec tamen de hoc possint damnandi causari rationabiliter.

00Capitulum 5: Movet, quod etiam si reprobatio non sit causa damnationis, videtur tamen sufficere ad causandum de ea, quia est antecedens, quo posito sequitur damnatio, et quod bonum esset invenire viam evadendi pericula huius materiae, quia valde communis est.

5Capitulum 6: Quod in nullo plus est causandum de reprobatione, quia est antecedens, quo posito sequitur damnatio.

Capitulum 7: Declarat, quantum argumenta in quinto capitulo praecedenti posita[13] valeant vel ad propositum faciant.

Capitulum 8: Ostendit bonam et rationabilem esse 10ordinationem Dei, quod boni habent timere de damnatione et mali sperare de salvatione, licet isti aliquando eo liberius peccent et illi eo tepidius agant bona.

Capitulum 9: Quod determinatio futurorum in mente divina nec magis dubium reddit hominem, nec aliquo modo 15retrahit a bonis.

Tractatus sextus: De ratione creationis rerum, quae videntur inducere ad peccatum.

Capitulum 1: Quod bonum et rationabile erat creare res non |4v| obstante, | quod homines ex eis habent occasiones et 20incitamenta peccandi.

Capitulum 2: Qua ratione daemones sunt tam potentes et subtiles.

Capitulum 3: Qua ratione res corporales sint factae tam delectabiles.

25Capitulum 4: Qua ratione mulieres pulchrae factae sint[14] amabiles et allectivae.

Capitulum 5: Quare et quomodo homines sint fragiles.

Capitulum 6: Qua ratione tam nobilis creatura, scilicet anima, unita sit vili limo carnis.

30Capitulum 7: Qua ratione anima et corpus sint unita cum tanta dissensione et discordia.

Tractatus septimus unicum habens capitulum:

De ratione reparationis humanae[15].

TRACTATUS PRIMUS

QUOD DEUS OMNIA BENE FECIT ET NIHIL MALI SECUNDUM QUOD HUIUSMODI VEL MALE FECIT, NON OBSTANTE, 5QUOD MULTA SUNT MALA

CAPITULUM 1

QUOD DEUS OMNIA BENE FECIT, PROBATUR RATIONE SCRIPTURIS ET FIDE FUNDATA

PATER examinans FILIUM quaerit: Vellem declarari, quomodo 10Deus omnia bene fecerit et qualiter omnia, quae fecit, sint valde bona, cum tot mala sint et quasi nulla sint in mundo, quae non habeant multiplices defectus, quos sicut bonum esset non habere, sic eos habere videtur esse[1] malum. Quomodo ergo sunt valde bona, in quibus sunt tam multa mala, et quomodo ea artifex 15bene fecit, qui si solum voluisset, omnia mala exclusisset?

FILIUS: Quaestio ista nedum profundissima videtur, quia de rerum omnium ordine, modo productionis et fine, sed etiam latissima, quia de tota rerum multitudine, et ideo nescio, quis ei satisfacere plene possit.

20PATER: Non intendo de rebus singulariter quaerere, sed |5r| solum in communi et de principalibus, in quibus praecipue solent homines et communiter habere dubia et argumenta movere.

FILIUS: Numquid non tam bene persuasum est tibi Deum omnia[2] bene fecisse, sicut illis, qui viderunt duo miracula 25Christi, quando scilicet fecit surdum audire et mutum loqui, et ex hoc eum “omnia bene fecisse”[3] incompescibiliter praedicaverunt, per quod nos, qui christiani vocamur et esse volumus, videmur valde redargui, quos aliquando a laude Dei et nominis sui praedicatione compescit parva temptatio, cum 30tamen omnia miracula, per quorumcumque invocationem aut ministerium facta, semper principaliter per Deum fieri aut facta esse credamus. Immo, quod peius est, nonnumquam in dubium vertimus et inapprehensibile putamus, si dicatur omnia bene fecisse. Multis quoque eius operibus per impatientiam 35remurmuramus in corde, contradicimus ore et quandoque persuadere conamur non omnia bene facta esse debuisseque aliter fieri aut saltem convenientius aliter fieri[4] potuisse.

PATER: Forsan illi stupore miraculi inconsiderate locuti sunt vel levitate moti aut devotionis seu gaudii magnitudine sensibus 40alienati nescierunt, quid dicerent, sicut Petrus apostolus in transfiguratione Domini nesciens, quid diceret, ait: “Bonum est nos hic esse”[5].

FILIUS: Rationabilissimum verbum indubitanter locuti sunt et vel magna ratione moti, vel inspiratione divina aut fidei lumine 45illustrati, verbum tam bonum, omni acceptione dignum et diligenti consideratione dignissimum eructaverunt[6]. Nam si errassent, verbum eorum non acceptaret ecclesia et doctores, si ex ignorantia, cur Scriptura de eorum defectu taceret, quae etiam principis apostolorum ignorantiam silentio non suppressit?

50PATER: Postquam videtur tibi dictum illud tam rationabile, dic, quaeso, eam, quam tu hic intelligis, rationem[7]. |5v|

FILIUS: Quid rationabilius – praesuppositis communibus principiis, quod videlicet est una causa omnium prima, infinita, omnipotens, summe bona, attentoque, quod Salvator noster tam 55magnus esset, ut posset, tam bonus, ut vellet facere talia, quae non nisi summae misericordiae et infinitae potentiae summi, boni creatoris et factoris omnium conveniunt – quam inferre et concludere, quod ipse esset ille, qui omnia bene fecisset.

PATER: Et quid, si diceretur, quod tale miraculum facere etiam 60finitae potentiae conveniret?

FILIUS: Planum est, quod tale miraculum facere supernaturale est, et ideo nulla res creata de natura sua id potest efficere. Si autem aliqua res ad hoc ministraret ex gratia, Deus tamen principaliter efficeret.

65PATER: Et si concedatur, quod omnia fecerit, unde constat, quod bene fecerit?

FILIUS: Inde, quia summe bonus.

PATER: Ista ratio videtur esse nimis generalis.

FILIUS: Immo multum propria est et ad probandum hoc, quod 70quaeritur, efficacissimo innititur fundamento. Per hoc enim, quod Deus summe bonus est, ostensive et a priori probatur, quod non nisi bene facere potest. Nam si posset aliquid facere non bene, summe bonus non esset, quia in hoc a summa bonitate deficeret vel deficere posset. Unde ex hac hypothesi 75arguit Salvator in Evangelio, quod oculus murmurantis contra ipsum et dispositionem eius nequam sit, quoniam ipse bonus est, quae consequentia non valeret, nisi tam bonus esset[8], quod non posset velle non bene. Si enim potest velle vel facere non bene, tunc stat, quod non sit ex hoc quis malus, quia vult sibi 80contrarie vel quia sibi displicent facta eius. Confirmatur hoc etiam[9] ex alio loco Evangelii. Si enim arbor bona non nisi bonos fructus facere potest, summe bonus Deus, qui nedum[10] |6r| arboribus, sed et omnibus rebus, ut bona sint, bona vel bene faciant, ex sola bonitate sua dedit, quomodo alia quam bona vel aliter 85facere potest quam bene? Natura enim bonitatis, quae essentialiter pura est, non patitur, ut vel aliquid deformantis mali, vel male ab ea procedat. Nam, quando hoc fieret, pure bona non esset, quia saltem potentia vel possibilitas ad malum esset admixta. Cuicumque ergo fide vel ratione persuasum est Deum 90esse summe bonum factorem omnium, huic nec dubium esse, nec aliud constare poterit, nisi quod omnia bene fecerit.

CAPITULUM 2

UNDE VENIAT, QUOD HOMINES MINUS CONSENTIUNT DEUM[11] OMNIA BENE[12] FECISSE, CUM TAM ANTECEDENS, QUAM CONSEQUENTIA HOC PROBANS SIT TAM EVIDENS

5PATER: Credebam longum debere esse tractatum in solvendo et declarando dubia, quae movi et movere proposui. Tu autem tam brevi responsione videris evadere responsionemque tuam tam colorate confirmas, quod nescio, quid opponam. Sed cum ista antecedentia, quae adducis, evidenter nota sint, nonnullis 10aliis autem firmiter credita et illatio praemissa tam irrefragabilis, dic, quaeso, unde sit, quod nos, qui nec de antecedente, nec de consequentia ambigimus, de conclusione tam saepe dubitamus et de operibus Dei tam multipliciter occupati ipsa tamquam bene facta rarius acceptamus.

15FILIUS: Puto, quod principalius et generalius hoc proveniat tum ex peccatis et corruptione affectus, tum ex paucitate vel totali defectu fidei et ex obscuratione intellectus. Quae quidem obscuritas 20aliquando ex altero praedictorum provenit, aliquando ex inexercitatione ingenii inquirendo vel meditando, aliquando ex negligentia orationum et aliorum bonorum, per quae fides vel sapientia vel earum augmentum obtineri deberet. Signum autem huius habetur in veris et perfectis re |6v| et nomine christianis, qui, pure credentes Deum esse summum bonum et factorem omnium ipsumque fervide et intime diligentes, 25incorruptum habent affectum. Quomodo videlicet omnia, quae facit Deus cum ipsis aut aliis, nedum bonum reputant, sed poenas gravissimas et mortem, quae aliis terribilia sunt et amarissime sapiunt, tam grate, dulciter et complacenter acceptant, quod secundum rationem nollent aliter fieri vel habere, 30etiam tunc, quando secundum sensualitatem vehementius affliguntur. Sciunt enim, quod sicut „nemo de spinis uvas aut de tribulis ficus colligit”[13], sic de puro melle divinae bonitatis non potest nisi dulcedo procedere. Et ideo corde vel etiam ore quandoque psallunt cum Psalmista: “Iudicia Domini vera[14], iustificata 35in semet ipsa, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum et dulciora super mel et favum”[15]. Et quamdiu fideles huiusmodi in tali fervore sunt, temptationes de fide vel non habent, vel non[16] curant, quia qui compos rationis est, cibum pro tunc bonum et dulcem esse non dubitat, quando vere sano 40palato eius dulcedinem percipit et degustat, nec aliquid tunc illi rei praeponit, quae sibi prae omnibus dulcius sapit. Sed postquam remisso vel corrupto affectu[17], ad aliaque inordinate converso, minus debito vel congruo placet Deus, tunc facile venit insipiditas et displicentia operum divinorum.

45Itaque, qui per se non placet, facile potest agere, quod displicet. Necesse est enim, quod de quanto aliquam rem desidero, de tanto ille mihi minus placeat, per quem videre meo stat, quominus consequor, quod affecto. Hinc est, quod affecti ad mala poenas pro male actis debitas nimis graves iudicant 50et secundum magnitudinem affectus ad mala odio habent aut minus |7r| diligunt tam iudices, quam executores, quam etiam instrumenta iustitiae, sicut furari cupiens inhumanum reputat hominem pro furto suspendi, quod vir bonus reputat satis aequum. Sic religiosus religionem non diligens, sed libertatem 55cupiens, reputat muros nimis altos, odit clausuram, regulam nimis strictam esse causatur praelatumque rigidum et impium, quae omnia religionem diligens acceptat gratanter et gaudet se sic restrictum, quod etiam, si vellet malum opere implere, non posset. Hinc etiam est, quod hominibus naturaliter inclinatis ad 60delectationes et poenas horrentibus difficillime suaderi potest, quod poenae sint utiles, placabiles[18] et bonae nisi palato cordis mirabiliter dulcorato. Acetum enim semper gustum amaricat, nisi praedominanti dulcedine sit commixtum. De quanto ergo quis de bonitate operum Dei murmurat aut dubitat, de tanto 65se sciat unum horum trium habere, videlicet quod vel est affectione corruptus, ut ad aliquid inordinate afficiatur et Deus ei minus debito placeat, aut in ratione obfuscatus, ut vel non vere cognoscat[19], vel non bene consideret Deum esse summe[20] bonum factorem omnium non potentem facere nisi bene, aut occupatus 70aliquo argumento, motivo vel consideratione circa aliquod opus Dei, quod sibi videtur malum vel minus bene factum, quod quomodo malum fieri potuerit sine Deo, non videt.

CAPITULUM 3

DE CORRUPTIONE AFFECTUS, EX QUO PROVENIT DISPLICENTIA OPERUM DEI, ET DE DOCTRINA CONTRA IPSAM

PATER: De primis duobus licet, ut vereor, expers non sim et 5audire desiderem, qualiter homo inter haec discernere et gerere se debeat, minus tamen per ea me puto moveri, sed tertium est, quod me et mei similes multum angit.

FILIUS: De primo facile est docere, sed difficultas implere, ut videlicet homo, advertens |7v| et frequenter prae oculis habens, 10quia non potest quidquam boni consequi nisi Deo gratuite dante, Dei gratiam prae omnibus quaerat et non neglecto eo, quod secundum rationem pro bono suo spirituali et corporali faciendum est, in manus et misericordiam Domini, quanto liberiori potest animo, se committat et nullo modo det se ad 15desideria vel conatus pro quacumque re, nisi de quanto id verisimiliter agnoscit Deo placitum atque gratum et, ubi nescierit in speciali, ibi illud plus intendat, quod est Deo magis acceptum et sibimet vel sibi coniunctis aut commissis magis proficuum ad salutem. Si autem in speciali quid appetit, de quo dubium est, 20an Deo sit placitum, hoc non simpliciter, sed sub condicione beneplaciti divini desideret. De aliis autem ponat se in omnimodam indifferentiam et totalem.

Est et aliud, quod ad puritatem[21] affectus puto requiri, praesertim in eo, qui cupit veritatem agnoscere, quod licet in 25primo includatur, non inutile tamen videtur specialem eius fieri mentionem, ut videlicet homo non sit affectus opinioni cuicumque eo, quod prius eam tenuit vel tenentibus adhaesit, nec sit contrarius aliorum sensibus aut dictis nisi ex ratione cum humilitate, mansuetudine et Dei timore, nec desideret hoc, 30quod sensit aut tenuit veritatem esse, sed simpliciter id, quod veritas fuerit, agnoscere, asserere et tenere, etiamsi oporteat de prius minus bene dictis erubescere vel pati ruborem.

CAPITULUM 4

DE OBSCURATIONE INTELLECTUS, EX QUA ETIAM PROVENIT DISPLICENTIA OPERUM DEI, ET DE DOCTRINA CONTRA IPSAM

5Quoad secundum autem, videlicet obscurationem intellectus, sic se teneat, quod fidei vel rationi, quae ei[22] consona est aut evidens et generaliter approbata, sicut est ratio praemissa vel alia consimilis, mens indubitanter adhaereat, donec aeque vel magis evidens aut fortis, quae fidei |8r| dissona non sit, contrarium 10probans occurrat, quae etiam ante assensum plenum diu et bene probetur. Si hoc omnes facerent, non tam multi vacillarent. Sed quia multi de ista ratione vel similibus, tam diu ventilatis et nondum realiter per aliquem infirmatis[23], statim volunt vacillare, quam cito occurrit dubium vel argumentum, quod nesciunt 15solvere, quamvis tamen nec istam solvere sciant, nec quidquam in ea videre suspecti, hinc est, quod multi erroribus implicantur et dubiis ac infirmantur in fide.

Et quod peius est, reputantur aliquando scioli a se ipsis aut[24] aliis ex eo, quod sciunt fidem vel veritatem impugnare, licet 20nihil, quod secure tenendum sit, affirment[25] aut doceant. Propter quod diligenter considerandum est, quod nulla est materia tam facilis, quin subtiliter investigantibus dubia occurrant in ea, quae vix aliquando aut forte numquam possunt plene dissolvi, aut si solvuntur, hoc vix fit post multorum et multi temporis 25et laboris exercitia, disputationes et studia, attemptatis, inventis et reprobatis multis viis materiaque ex omni parte cribrata. Quanto minus igitur ad dubitationem quemquam movere debet, si non cito vel etiam numquam dissolvere potest dubia, quae occurrunt circa materiam divinorum operum vel fidei 30christianae. Non est enim bonum argumentum: nescio solvere dubium, quod circa hanc conclusionem occurrit, ergo debeo de ea dubitare, cum magna dubia occurrant circa conclusiones geometriae et infallibiliter demonstratas.

CAPITULUM 5

QUOD EX MALITIA VEL EX[26] DEFECTIBILITATE RERUM NON SEQUITUR DEUM EAS NON BENE FECISSE ET PENES QUID DEBEAT ATTENDI BONITAS VEL BENEITAS FACTIONIS

5PATER: Accepto, quod dictum est de primis duobus, accedamus ad tertium.

FILIUS: |8v| Quae sunt motiva, propter quae putas Deum non bene fecisse omnia?

PATER: Ut supra[27] dixi, quia multa mala sunt et quasi omnia plena 10defectibus et nihil habent, quod non habent a Deo, quae sicut bene sunt, quando carent defectibus, et male, quando deficiunt, sic congrue[28] tunc dicerentur bene facta, quando essent facta sine defectibus, et tunc minus bene, quando sunt facta defectuosa.

FILIUS: Non est bona consequentia: ‘Ista res est mala vel 15defectuosa et ille fecit eam, igitur non bene fecit eam vel fecit eam defectuosam’. Stat enim, quod non a factore vel factione, sed aliunde sit mala, quia bonus magister bene erudivit discipulum, qui alterius seductione vel propria libertate pervertitur et aberrat. Itaque beneitas factionis non semper attendenda est 20penes bonitatem, pretiositatem vel aliam qualitatem rei, quae facta est, quae nonnumquam ex sola materia bona est. Verbi gratia, si aurifaber ex auro purissimo grosse fecisset cyphum et ruditer, cyphus esset bonus et pretiosus ex nobilitate materiae, non ex artificis operatione nec quia bene factus. Sic etiam 25malitia vel non bonitas rei operatae non semper attribuenda est operanti, quia aliquando deficit in bonitate ex materia vel aliunde.

PATER: Penes quid ergo beneitas factionis attendenda est?

FILIUS: Certe penes habitum, industriam, diligentiam, 30intentionem, modum et ordinem facientis et finem, quem intendit. Unde artifex non posset dici nisi bene fecisse statuam, quae ob hoc esset mala, quia de vili et putrido ligno facta, quam tamen secundum magisterium artis suae diligenter et ordinate per debita instrumenta et media bonaque intentione ac fine 35fecisset, praesertim quando aliam materiam non haberet et de tali materia fuisset oportunum |9r| aut expediens laborare. Cum ergo Deus in rebus, quantumlibet sint defectuosae et ex se ipsis tendant in nihilum, magisterium divinae sapientiae suae intentione piissima diligenter et excellenter exercuerit, quis eum[29] 40aliter quam bene fecisse dicere poterit aut causari.

CAPITULUM 6

QUOD DEUS NON POTUIT FACERE RES SIMPLICITER INDEFECTIBILES

PATER: Si carpentarius aeque faciliter pro voto suo posset habere 5materiam bonam et lignum imputribile lignoque putrido ac mox corrumpendo magistralem et excellentem laborem impenderet, quis eum bene facere diceret et non magis improvide ac indiscrete. Cum ergo fabricator omnipotens pro beneplacito possit habere[30] materiam, cui ascribendum est, quod res vilis et 10de vili materia est, quod solus ipse vitare poterat, nec relevat in aliquo sublimitas magisterii, quia quanto opus est artificiosius, tanto magis videtur esse perditum et minus provide factum, quod vili materiae[31] est impensum.

FILIUS: Hac ratione suadere videris[32], quod Deus debuisset 15indefectibiles res creare et quae non possent deficere.

PATER: Ita omnino videretur melius et essent res utique meliores.

FILIUS: Hoc non poterat fieri, nisi faceret, quod quaelibet res esset Deus, aut tolleret sibi ipsi libertatem et potentiam 20deserendi res alligaretque se ac necessitaret ad eas immutabiliter[33] conservandum. Nam si liber est, praesertim libertate contradictionis, potest eas pro beneplacito conservare vel non conservare[34] et de quanto potest eas deserere vel non conservare, de tanto necesse est ipsas esse defectibiles et posse deficere. Sicut 25ergo carpentarius immunis est, qui non habens aliam materiam de ligno putribili fecit statuam, sic et Deus, dum |9v| non posset facere rem indefectibilem faciendo creaturam talem, qualis fieri potuit, scilicet defectibilem, non quod aliquam dispositionem creaturis dederit, ratione cuius defectibiles sint, sed fecit eas, 30quae eo ipso, quo creaturae sunt et ex nihilo, indefectibiles et irreversibiles in nihilum esse non possunt, sicut faciens cyphum de ligno foraminoso facit cyphum esse, sed non facit eum foraminosum, quia nullum foramen facit. Similiter docens loqui puerum, qui est impeditae linguae, non docet eum impedite 35loqui, quamvis non nisi impedite loquatur.

CAPITULUM 7

MOVET DE IMPECCABILITATE ANGELORUM ET SOLVIT

PATER: Nonne angeli confirmati sunt impeccabiles et indefectibiles in gratia et gloria et per consequens[35], ut videtur, etiam 5in natura? Nam si natura deficeret, gratia vel gloria quomodo permaneret?

FILIUS: Sicut primi parentes in statu innocentiae impassibiles fuisse[36] dicuntur non impassibilitate naturae, sed ordine divinae iustitiae, secundum quem poena non praecedit culpam – non 10enim erant tales, quod eorum natura non esset susceptibilis mortis et aliarum laesionum, sicut sequens probavit effectus, sed quia Deus ipsos ab omni laesione, quamdiu fuissent in innocentia, protexisset – sic angeli confirmati dicuntur impassibiles, impeccabiles et indefectibiles, quia Deus vult eos perpetuo 15conservare et ipsi habent tam firmatam voluntatem, quod numquam mutabuntur. Et nulla creatura sic disposita est, ut velit et sufficiat eis in minimo quid boni auferre vel inferre contrarii. Quae enim vellet, non potest, et si quae posset, non vult. Ipsi quoque angeli nullam dispositionem aut aptitudinem habent 20ad de|10r| ficiendum in his, quae habent. Et ideo, si ‘indefectibile’ sic capitur, ut neget aptitudinem et dispositionem inditam vel contractam ad defectum, convenienter dicuntur indefectibiles. Si vero ‘indefectibile’ sumitur pro eo, quod non potest deficere, tunc sicut Deus non minus potens est eos deserere nunc quam 25prius vel dare aut permittere, quod aliqua sint eis contraria vel adversa, et sicut ita potens est nunc tollere totam gratiam confirmantem, sicut prius potuit eam non dare, sic non minus respectu Dei possunt deficere post confirmationem quam ante. Et hinc dicuntur angeli natura quidem corruptibiles, Dei autem 30voluntate incorruptibiles.

CAPITULUM 8

QUOD NON OBSTAT BENEFACTIONI OPERUM DEI, QUOD EA, QUAE FECIT, PERIRE PERMITTIT

PATER: Si artifex, de quo superius exemplificatum est, posset 5statuam, licet de putribili ligno factam, a putrefactione praeservare, nonne sibi iuste imputaretur, si sponte opus suum, cui tantum laborem impendit, putrescere et perire permitteret. Cum ergo Deus hoc, quod fecit in angelis, potuerit in omnibus creaturis facere, numquid non etiam ascribendum est sibi, si pereunt.

10FILIUS: Si omnia essent indefectibilia, quid tunc omnia viventia sumerent pro cibo vel potu.

PATER: In hoc casu non indigerent. Sed ne divertamur ad alia, intentio mea est principaliter de rationabili[37] creatura, quomodo non sit ascribendum Deo, quod eam perire permittit.

15FILIUS: Vere et iuste ascribitur Deo illa permissio ad hunc sensum, quod bene posset ea[38] praeservare, si vellet. Sed esto, quod non bene permitteret vel permissio non esset bona, non sequeretur ex hoc ipsum non omnia bene fecisse, quia illa permissio non tolleret bonitatem |11r| prioris factionis.

20PATER: Etsi creatio rei vel alia[39] operatio praecedens non redditur per hoc non bona, quia iam perire permittitur res facta, in hoc tamen non videtur facere bene, quod eam perire permittit, sicut carpentarius ille male vel non bene faceret in hoc, quod opus suum perire permitteret.

25FILIUS: Stat, quod carpentarius non conservando rem illam non bene faciat in hoc, quia quandoque nihil facit circa hoc et per consequens nec bene, nec male. Ex hoc tamen non sequitur, quod in aliquo peccet vel delinquat. Verbi gratia, si nulla conventio, pactum, commissio, mandatum vel aliquid 30huiusmodi intervenit, tunc utique liber est eam conservare vel non. Sic et Deus nec male facit, nec male omittit deserendo rem in toto vel in parte, nisi ad eius conservationem aliqualiter astringatur, quod, si invenire potueris, non eum excusare valebo.

CAPITULUM 9

QUOD NON SEQUITUR DEUM VELLE VEL CONSENTIRE, QUOD RES PEREUNT, LICET POSSET EAS PRAESERVARE, SI VELLET

5PATER: Nonne tam Deus, quam artifex, quando scienter et libere nec vult rem praeservare, nec praeservat, quam scit eo non conservante perire, videtur consentire et velle, ut deficiat fiatque minus bona seu mala? Quid enim est[40] aliud consentire, nisi, cum quis bene possit, libere et scienter non impedire?

10FILIUS: Non sequitur id, quod videris inferre. Nam si Deus vellet rem deficere voluntate beneplaciti, de qua praesens sermo est, tunc faceret eam deficere. Haec enim voluntas Dei semper[41] est efficax, ut dicitur in Psalmo: “Omnia, quaecumque voluit, fecit”[42]. Quod autem defectum faciat, im|possibile est, quia ipsius 15defectus non est nisi causa defectiva. Talis autem causa Deus esse non potest. Nec omnis, qui potest impedire malum aliquod et non impedit, consentire dicendus est, nisi debeat vel pertinens sit ad ipsum. Unde, si rex in alieno regno posset impedire rapinas sibi nullo modo placentes et dimitteret ex hoc, quia 20non habet iurisdictionem nec est sibi commissum, quis illum diceret consentire?

PATER: Dic, quaeso, quid est extra regnum Dei et ad quem plus pertinet regimen totius mundi et omnium, quae in mundo sunt, quam ad ipsum, cum per hoc, quod creavit eum et conservat, de 25eius regimine se intromisisse et ipsum regere censeatur?

FILIUS: Certe extra regnum vel saltem non in regno Dei sunt defectus, privationes, corruptiones et peccata, unde in Evangelio dicitur: “Non est Deus mortuorum, sed viventium”[43], et per Sapientem dicitur: “Deus mortem non fecit”[44]. Pertinet autem 30ad eum[45] regimen mundi et[46] existentium in eo ex mera liberalitate, non ex aliqua commissione vel debito, sine ulla limitatione, sed omnino, sicut vult et quamdiu vult, nec aliter se de eius regimine intromisit intromittereve debuit aut potuit. Et ideo, sicut posset omnia simul deserere et permittere redigi in 35nihilum, sic potest facere de qualibet singulari re, nec tamen vere dicitur consentire, quia non habet circa hoc volitionem et eius conservatio non pertinet ad eum ex debito. Unde, sicut Deus non potest peccare, quia nullius rei vel actus agendi aut omittendi est aliquo modo debitor, peccatum autem non consurgit 40nisi ex debito agendi vel omittendi, sic nec potest consentire in malum, |11v| quia hoc esset peccare.

PATER: Si peccata et privationes extra regnum et iurisdictionem Dei sunt, cur tunc punit pro eis et emendat delinquentes, immo ordinat ea et bona elicit ex eis?

45FILIUS: Ideo punit suos pro eis, quia ipsi peccata, tanquam hostes suos, regnum suum invadentes colligunt atque fovent. Et ratione loci, in quo delinquitur, et[47] personarum, quae corrumpuntur et offenduntur, peccata et peccantes sunt de foro divini iudicii, licet, quantum est de se, de regno suo non sint.

CAPITULUM 10

QUOD LICET PRAEMISSA VERITATEM HABEANT PROPRIE ET STRICTE LOQUENDO DE FACERE, HOC TAMEN NON EVACUAT DIFFICULTATEM LOQUENDO DE FACERE MODO COMMUNI, QUI SUPPONITUR, ET TUNC QUAERITUR, QUOMODO SIT BONUM PERMITTERE MALA

PATER: Ex dictis colligo, quia per hoc convincere vis Deum bene fecisse omnia, quia omnia fecit, quae sunt et de quanto sunt, et haec omnia de tanto non sunt nisi bona. De quanto 10autem aliqua sunt mala aut defectuosa, de tanto Deus nec opus, nec voluntatem, nec consensum adhibuit, sed solum deseruit et dereliquit ea permisitque deficere. Et hoc permittere non est agere, sed conservationis aut praeservationis actionem omittere. Et hoc Deus libere potest, quia ad nullius rei conservationem 15tenetur. Sed istud mihi non satisfacit[48]. Nam si non tam stricte, sed largius acceperis hoc, quod est facere, prout extendit se ad omnem actionem, sive permissionem, voluntatem beneplaciti, sive signi, quomodo doctores saepe loquuntur Deum bene fecisse permittendo tot mala, vel etiam, si non admiseris hunc 20modum loquendi, adhuc stabit dubium, an videlicet bene et rationabiliter tot mala permiserit aut non, et an bonum sit eum talia permisisse.

FILIUS: Quia difficulter et non sine multiplicatione ac obscuritate verborum |12r| posset hic servari vere secundum logicos 25loquendi proprietas eo, quod forte pro ista affirmativa: ‘Bonum est mala permittere’ oporteret poni talem negativam: ‘Mala permittere non est malum’, quia secundum plures doctores permittere Dei nec est agere, nec velle, nec aliqua res, ideo placet[49] mihi in hac tota collatione loquendi modus ad sensum, 30quo secundum veritatem debet intelligi. Et tunc dico, quod nisi bonum vel rationabile esset permitti mala, summe bonus Deus nullatenus permisisset.

PATER: Qua ratione potest hoc esse bonum, cum bonum sit praeservare a malo, quod est oppositum incompatibile 35permissionis mali? An duorum oppositorum talium quodlibet est bonum et forsitan aeque bonum? Nondum enim video, quanto sit melior exhibitio bonorum tollerantia et permissione malorum.

FILIUS: Grande quid requiris et cum Sapiens dicat “se 40intellexisse, quod nullam operum Dei possit[50] homo invenire rationem”[51], tu quaeris a me nedum operum, sed etiam rationem permissionum et quasi non operum Dei.

PATER: Ad illud, quod peto, te et tui similes vult princeps apostolorum esse paratos. “Parati”, inquit, “omni poscenti rationem de 45ea, quae in vobis[52] est, fide et spe”[53]. Cum ergo credamus Deum permittere mala, merito quaeritur ratio permittendi.

CAPITULUM 11

QUALES RATIONES SINT VEL NON SINT IN HAC MATERIA EXPETENDAE

FILIUS: Non expectes a me in hac materia rationes cogentes, quae 5fidem infideli demonstrent[54] satisfaciantque cavillanti protervo. Certum est enim, ut ait Augustinus, quod[55] “nemo potest credere nisi volens”[56]. Et ideo, qui vult cogi et convinci rationibus, raro vel numquam bene credet[57]. Rationes siquidem theologicae maxime |12v| in hac materia sunt sicut quaedam medicinae. Medicus autem 10mortuo non potest conferre vitam nec sanitatem infirmo non valenti[58] aut contemnenti medicinas accipere et oboedire, aut ei, in quo iam vigor omnino periit naturalis. Huiusmodi enim non nisi sola divina virtute succurritur. Sic in proposito, ubi magna ratio infidelem vel protervum non inducit ad fidem, quae solo 15infunditur Dei dono, simplex, fidelis, timoratus et oboediens ac de salute sua sollicitus, pie quaerens informari, etiamsi multum infirmus sit et graviter tentetur, plana persuasione, manuductione, similitudine vel exemplo in fide erigitur et salvatur.

Nec quaeras rationem, quae suadeat Deum non potuisse 20aliter facere vel debuisse sic facere, sicut fecit, et non aliter, quia pro indubitato tenendum est, quod sicut quidquid non esset bonum et conveniens, dum fieret, impossibile est Deum facere, ita quidquid potuit vel potest Deus facere, hoc esset bonum et conveniens, si faceret aut fecisset, nec aliquid sic debet aut 25debuit facere, quin eo dimisso vel non facto aliud aeque, magis vel minus bonum omnino convenienter facere potuisset.

Nec petas rationem, quae suadeat hunc modum faciendi et ordinandi mundum meliorem et convenientiorem omnibus aliis modis, quibus Deus hunc mundum facere et ordinare 30valebat nisi forte in essentialibus. Hoc enim faciliter probatur, quia quando essentialia rerum mutarentur, non essent eaedem res et per consequens nec idem mundus et ordo. Sic autem multi putant intelligendum verbum illud in[59] Genesi[60]: “Erant omnia valde bona”. Sed quia hoc modo non solum omnia, sed etiam 35quodlibet fuisset |13r| vel esset valde bonum – quod tamen Scriptura non dicit, quia de specialibus rebus dicitur: “Vidit Deus, quod erat bonum”[61], de omnibus autem simul[62] dicitur: “Vidit Deus cuncta, quae fecerat, et erant valde bona”[63] – ideo sine temeritate absque praeiudicio melioris eruditionis credo, quod licet 40Deus potuisset rebus creatis in eadem essentia manentibus dare multo meliora naturalia vel proprietates naturales et accidentales, nihilominus tamen non potuisset Deus istum mundum etiam in accidentalibus melius ordinare, quam iam ordinavit ad eum finem et fines remotos et propinquos, ad quem et ad quos 45iam ordinatus est mundus. Si enim dedisset aquae maiorem activitatem, quam iam dedit, et terrae ita[64] modicam restitivam, sicut iam habet, tunc ceteris paribus non fierent iidem effectus ex actione inter eas, sicut iam fiunt, quia aqua nimis praedominaretur terrae et per consequens nec sequeretur idem finis. 50Si autem tantum addidisset Deus terrae de potentia restitiva, sicut aquae de activa, tunc eadem maneret proportio simul et ordo. Ita, si Deus angelis multo plus dedisset de gratia vel[65] gloria et dimisisset homines in his, quae iam habent, non esset idem ordo, qui iam[66] inter eos, quia illi super istos essent multis 55gradibus elevati et homines ad choros illorum non possent attingere. Si autem homines in suo statu tantum essent elevati sicut angeli in suo, tunc ita modica esset disproportio inter eos et distantia, sicut modo. Verum, quia ad hoc specialiter probandum, sicut etiam ad improbandum puto requiri, quod 60quis sciret fines rerum nedum generales et speciales, sed etiam forsitan singulares, quos quia humanitus scire non possumus |13v| aut saltem ego nescire me fateor, ideo nolo, ut a me petas huiusmodi rationem.

65PATER: Quales ergo rationes in hac materia putas esse petendas vel assignari possibiles?

FILIUS: Ego credo, cuilibet fideli, immo rationabili[67], debere sufficere, si declaretur ea, quae de operibus Dei credimus, nihil irrationabilitatis habere et quodlibet eorum tantum rationis, ut 70ex pietate vel iustitia fiat et[68] sit ad aliquem bonum finem congrue ordinatum sic, ut non sit otiosum, iniustum aut impium, sed utile, pium et iustum, et ita, quod, quidquid permisit, pie permiserit, utiliter atque iuste. Unde si vis rationabiliter et informative procedere, moveas, quid tibi in operibus Dei minus rationabile 75appareat et quid rationabilius ab eo fieri, factum aut faciendum esse videretur, adducas.

CAPITULUM 12

MOVET DUBIA DE OPERIBUS VEL DE HIS, QUAE VIDENTUR MINUS BENE FACTA ET NULLAM HABERE RATIONEM SIC FIENDI

5PATER: Libenter faciam, quod optas, et ad complacentiam tui et ut citius expediar. Dic ergo, quaeso, quid rationis habet et non magis improvidentiae, quod Deus creavit res nobilissimas et cum facillime posset eas praeservare, mox ut creatae sunt, permisit eas cadere, perire et tam malas fieri, quod “melius esset 10eis, quod natae non fuissent”[69]. Et si modicum est, quod creatura perit, quid rationis habet, quod Deus voluit tantam inhonorationem sui permittere, blasphemiam et contemptum, quae nullus ita bene impedire potuit sicut ipse. Cum ergo quilibet suum zelet honorem et Deus velit, quod alii zelent pro ipso 15impediantque mala et fieri non permittant, qua ratione ipse permisit?

Deinde mala, quae voluntarie et libere permittit, tam graviter imputat |14r| homini, ut etiam pro minimo peccato satisfacere homo non possit. Demum ultra omnem miseriam, in 20quam creatura peccato suo labitur, poenam sibi gravissimam et aeternam infligere, quasi nulla esset pietas apud ipsum, et, quod gravius est, reprobare creaturam etiam ab aeterno, antequam quid boni agat aut mali, et quasi ad tanta mala deputare, postea quoque peccatis, quae tam indignanter odit et iugiter punire 25disposuit, tantam oportunitatem loci et temporis occasionem et incitamenta dare, immo velut[70] quendam laqueum texere, faciendo homines tam fragiles et tam magna ab eis requirere, res mundi tam amoenas et placibiles[71], diabolos quoque et alios incitatores malorum tam potentes et subtiles, prohibitiones 30tam arduas et difficiles et, ut specialius loquar, cibos delectabiles et sapidos, mulieres amabiles et pulchras, thesauros pretiosos et multipliciter utiles fecit omniumque huiusmodi aliquo modo visum et usum, sed omnino concupiscentiam prohibuit et amorem. Quid hic nisi laqueus, dum hominum mentes facit 35appetitivas rerum vehementer et res multum appetibiles et vult, quod non appetantur? Quid hic nisi miseria, sive resistat quis, sive sequatur?

Postremo, tam gravi sui ipsius contumelia poenis et iniuriis pro peccatis sic voluntarie permissis satisfacere, quae potuit ex 40misericordia sua gratis remittere et hominem prioribus restituere sine tantis tribulationibus atque poenis. Nonne melius et rationabilius, ut videtur, fuisset una praeservatione sibi |14v| facillima cuncta haec mala vitare, blasphemias | et iniurias proprias et poenas, tentationes hominum etiam et miserias ac pravitates non admittere tantamque immanitatem tormentorum 45excludere? Videtur omnino, quod melius foret, nam quoad Deum non minus bonum esset, ut notum est et superius persuasum, quoad homines autem magis bonum, ergo simpliciter melius. Et si ex malis et poenis malorum bonis et beatis aliquid boni 50proveniat, non videtur esse tantum lucrum, quantum est damnum malorum.

FILIUS: Quaeso, subsiste! Diu siquidem quasi in[72] insidiis, ut apparet, latuisse videris et iam prodis cum tanto dubiorum et quaestionum cumulo, quod eorum mole tam grandi, quam 55gravi, posses simplicem et parvulum nedum operire, sed et opprimere intellectum. Sane quodlibet eorum, quae moves, per se satis esset difficile, sed comparatum ac comportatum cum alio fit magis involutum et mirabile. Difficultas enim huius quaestionis, quare Deus tot mala permiserit, tunc augetur, 60cum quaeritur, quare permiserit, ex quo postea tam graviter ea imputare, punire et reparare voluit. Sed oremus simul et speremus, quod ille, qui te bene fecit quaerere, det bonam et sibi gratam responsionem invenire.

TRACTATUS SECUNDUS

DE RATIONE PERMISSIONIS MALORUM

CAPITULUM 1

QUOD PERMISSIO PECCATI NON SIT IRRATIONABILIS, OSTENDITUR DEDUCENDO AD INCONVENIENS

FILIUS: Primo itaque considerandum videtur, an rationabiliter Deus mala permiserit. Nam, si hoc non fuit rationabile, quidquid ad haec[1] ministrat aut efficit, rationem fiendi habere 10non poterit. Quomodo enim conveniebat rem, quae erat peccatura, creare, si non potuit rationabiliter permitti peccare? Nec enim excusaretur |15r| ista permissio in aliquo per hoc, quod postea Deus voluit depravata corrigere per poenas et malitias refrenare. Siquidem refrenatio malitiae et rectificatio vel 15emendatio destructi magistrale, nobile et bonum opus est et malae rei reparatio, sed nequaquam est permissionis indebitae vel inconvenientis excusatio. Per hoc enim, quod res est emendata, permissio destructionis non est rationabilis demonstrata.

Amplius, si Deus non rationabiliter permisisset culpam, 20minus debite poenam inflixisset et de iure pro redemptione laborasset. Quia enim ipse providere potuit, quod nec oporteret peccatorem puniri, nec ipsum pro redemptione pati, si hoc secundum rationem debuit et non providit, minus iuste punit et iure emendat, quod neglexit. Quia vero hoc dicere est 25inconveniens, sequitur, quod non irrationabiliter et per consequens rationabiliter peccata permisit. Non enim videtur esse medium, quin permissionem rationabilem vel irrationabilem concedi oporteat.

PATER: Probatio ista de hoc, quod permissio malorum sit 30rationabilis, a posteriori esse videtur et per deductionem ad inconveniens, quae nulla esset apud infidelem vel apud eum, qui concederet omnia irrationabiliter[2] esse facta. Per eam quoque rationem nulla ratio ostenditur, quare mala fuerint permittenda, et hoc est tamen, quod principaliter quaerebatur.

CAPITULUM 2

QUAE SIT RATIO CREANDI BONA, UT EX HOC APPAREAT RATIO PERMITTENDI MALA, ET PONITUR QUAEDAM RATIO, QUAE NON SUFFICERE DECLARATUR

5FILIUS: Pro fundamento rationum, quas quaeris, ponendo, quaero a te, utrum bonum sit Deum mundum creasse et melius, quam si non creasset.

PATER: Ego non dubitarem, quin melius.

FILIUS: Dic ergo, quare vel propter quid |15v| creavit res, quas concedis eum bene fecisse, si forte dari poterit eadem vel similis omnino ratio permittendi mala, sicut bona creandi, quam crederem debere sufficere. Et si de beneitate vel bonitate factionis rerum non potest reddi ratio, tunc nec de permissionis bonitate quaeratur. Si autem est assignabilis ratio de bonitate 15factionis et similis de malorum permissione data fuerit, non credo ultra quaerendum nec vellem amplius respondere.

PATER: Ego crederem satis esse et non ulterius requirendum. Sed ad quaestionem nescio aliud[3] dicere, nisi sicut ait Scriptura: “Omnia propter semet ipsum operatus est Dominus”[4].

20FILIUS: Sic dico, quod propter se[5] ipsum mala permittit, utpote aliqua creata corrumpi et perire[6], sicuti etiam multa, quae posset creare, dimittit. Ipse quidem, ut dicis, est generalis et ultimus finis omnium, in quem cuncta referenda sunt. Sed penes ipsum, quantum est de se, non potest pensari bonitas vel beneitas 25factionis nisi secundum rationem in principio positam, quia videlicet a summo bono nihil potest fieri nisi bonum et bene[7]. Sibi enim, quantum est de se, non est magis conveniens aliquid fecisse vel nihil, sed totum esset sibi idem, ita quod nihil ei accresceret nec decresceret, sive nullam creaturam creasset, sive unam 30solam, sive plures maiores vel minores, magis vel minus bonas. Oportet itaque illum, qui in supradicta[8] primi capituli ratione noluerit stare contentus, aliquem alium finem vel rationem magis specialem assignare, ad quem vel propter quam melius fuerit et Deus maluerit res creare quam non creatas dimittere.

CAPITULUM 3

QUA RATIONE CREATA SINT BONA, CONFIRMATUR EX SCRIPTURIS |16r|

Etsi melius non habes, videtur posse dici, quod creator 5altissimus creando res manifestavit et communicavit bonitatem suam et ad hoc creare voluit, ut in eis et per eas bonitatem ipsam communicando effectualiter manifestaret et ut creaturae eius participes bonum ex hoc et utilitatem haberent. Et manifestum est, quia[9] ad hoc creare res melius fuit quam non creare. 10Nec enim sic manifestata[10] fuisset divina bonitas aut communicata, nec aliqua fuisset utilitas in vel ex creaturis rebus non creatis. Bonitatem autem Dei non intelligo hic specialiter, prout solet distingui a potentia et sapientia, sed generaliter pro omni bona proprietate, quae sibi ut summo bono convenit, 15videlicet iustitia, misericordia, potentia, scientia, providentia, caritate, veritate, fortitudine, longanimitate, patientia, liberalitate, simplicitate, immutabilitate, aeternitate, suavitate, indefectibilitate et ceteris huiusmodi, quae, si ei non convenirent, ipse summum bonum non esset. Et attende, si est aliqua creatura, 20in qua non aliquas, immo permultas huiusmodi proprietatum ostendit, an non in lucidis claritatem, in obscuris incomprehensibilitatem, in fixis et immobilibus stabilitatem, in mobilibus et velocibus suam agilitatem, in duris permanentiam, in herbis et lapidibus virtutem et curativitatem et ita in aliis alias 25proprietates lucide designavit.

Non desunt de hoc Scripturae testimonia. Dicit enim Apostolus, quod “invisibilia Dei a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna[11] quoque virtus eius et divinitas, ita ut, quod notum est Dei, manifestum sit in 30illis”[12]. Et in Libro Sapientiae dicitur, quod “a magnitudine speciei et creaturae |16v| cognoscibiliter poterit creator horum videri”[13]. Nec solum in generali, sed etiam de specialibus proprietatibus Dei Scriptura testatur. Dicitur enim in eodem Libro Sapientiae: “Paratum de caelo panem praestitisti illis[14] sine labore, omne 35delectamentum in se habentem et omnem saporis suavitatem”[15]. Et subditur ratio: “Substantiam enim tuam et dulcedinem tuam, quam in filios habes, ostendebas”[16]. Propter hoc etiam defectus et infirmitates, immo et mortem permisit et miracula faciebat, sicut patet de caeco nato; ideo, ut manifestarentur[17] 40opera Dei in illo, de Lazaro quoque infirmato et mortuo pro gloria Dei non utique tantum procuranda, sicut manifestanda[18], et de vino deficiente in nuptiis, ubi manifestavit Deus gloriam suam[19]. Et in Psalmo dicitur: “Salvavit eos propter nomen suum, ut notam faceret potentiam suam”[20]. An non et Apostolus ad 45istam materiam de ratione permissionis malorum et collationis bonorum pertinentissime loquens idem testatur? “Deus”, inquit, “volens ostendere iram et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae 50praeparavit in gloriam”[21].

CAPITULUM 4

QUOD BONITAS DEI QUOAD ALIQUAS PROPRIETATES CLARIUS APPARET EX HOC, QUOD ETIAM PERMISSA SUNT MALA, QUAM APPARUISSET EX NUDA CREATIONE 5BONORUM

PATER: Nonne sufficienter apparuisset bonitas eius in creatione bonorum et in bonis sine ulla permissione malorum?

FILIUS: Proprietates divinae, quae apparent ex communicatione bonorum, clarius apparent ex hoc, quod etiam permissa 10sunt mala. Et aliquae sunt, quae sine permissione defectuum et malorum nequaquam effectualiter apparerent. Et dico signanter |17r| ‘effectualiter’, quia si Deus creasset solum angelum et illi ostendisset se ipsum et proprietates suas, apparerent siquidem sibi[22] clarissime, sed non in effectu, nisi quantum esset in ipso angelo. 15Primum autem, videlicet quod proprietates Dei clarius appareant ex defectibus aliorum, patet ex eo, quia iuxta vulgatam auctoritatem “Opposita iuxta se posita magis elucescunt”[23]. Nec enim tam evidenter appareret Dei omnimoda indefectibilitas et immutabilitas, si nulla appareret defectibilitas et 20mutabilitas creaturarum, quae non apparet[24] nisi ex permissione defectuum et rerum mutatione. Alias enim reputari possent indefectibiles et immutabiles, saltem quoad aliqua, sicut nonnullae sunt ab aliquibus philosophis reputatae. An non cognoverunt et concluserunt philosophi, quod Deus esset infinitus, 25immutabilis, summum bonum, ex finitate, mutabilitate et defectu bonitatis aliorum?

Amplius, si Deus debet per creaturas agnosci, oportet, quod creaturae et proprietates eius vere noscantur: defectibilitas etiam et defectus. Amplius, ad hoc, quod res vere et 30proprie cognoscantur, oportet convenientias et differentias earum agnosci. Deus autem et creatura per hoc specialiter differunt, quod ille habet per se esse, ista per aliud. Ille est indefectibilis et ista potest deficere. Similiter non tam evidenter innotuisset, quod aeternitas, perpetuitas et immutabilitas esset 35essentialis et inamissibilis Dei condicio, si nihil corruptioni subiectum perpetue conservaret. Ex hoc enim, quod conservat ea perpetue, quae de se corruptibilia sunt, maxime virtus suae perpetuitatis apparet. Item ex hoc, quod aliqua non diu, aliqua diutius, aliqua perpetue durant et ceteris paribus perpetua ac 40magis durabilia sunt |17v| minus durabilibus meliora, elicitur, quod perpetuitas sit condicio summi boni. Amplius, ex rebus bonis apparent et noscuntur bonae proprietates Dei, ut ex sapientibus sapientia, ex iustis iustitia, ex fortibus fortitudo, pulchritudo ex pulchris. Illae autem bonorum bonae condiciones multum 45ex hoc apparent, quod ipsi possunt vel habent, vel sciunt talia, quae aliis sunt extranea et remota.

PATER: Bene permisisset Deus aliquas creaturas deficere, in quibus apparuisset defectibilitas creaturarum, sine peccato, per quod creator inhonoratur et creatura damnatur.

50FILIUS: Licet aliae defectibilitates apparuissent, illa tamen defectibilitas, quae est ad peccatum, sive peccabilitas, non apparuisset et sic nec impeccabilitas creatoris, nec defectibilitas, saltem poenalis, spiritualis creaturae, quae nec mortem, nec morbum, nec famem, nec aliquem defectum poenalem 55habet aut[25] apta nata est habere nisi eum, qui est peccatum vel ex peccato, vel propter peccatum. Insuper, nisi fuissent mali diversi in gradibus malitiae, non tam clare apparuisset diversitas graduum in bonitate. Ex hoc enim, quod unus est peior alio, clarius elicitur unum esse altero meliorem. Nam 60sicut albius esse saepe dicitur, quod est nigro impermixtius, sic melius, quod minus habet de malo.

Amplius, non appareret tam luculenter[26] libertas voluntatis creatae et per consequens nec imago Dei sic in creaturis rationabilibus[27] reluceret. Et quia Deus modo naturali per imaginem 65suam maxime cognoscitur, minus fuisset Deus cognitus ab homine. Ipsa siquidem libertas, etsi in beatis est felicior, in viatoribus tamen videtur esse latior et via |18r| naturae manifestior, eo quod illi non possunt velle nisi secundum Deum, isti vero contra vel non secundum Deum. Et quia hoc non decuit nec 70esse potuit, ut essent difformes vel contrarii voluntati divinae effective, quia tunc facerent aliquid, quod Deus non faceret, et rediret error manichaeorum ponentium duo principia, ideo permisit Deus, ut essent[28] voluntati suae saltem defective contrarii, seu difformes.

75Amplius, nullatenus tam clare appareret praeservatio Dei et, quod ipse praeservaret a malis, et maxime non appareret, a quantis malis praeservaret, nisi videretur ad experientiam, quanta mala non praeservatus incideret. Quis enim crederet tantam creaturae malitiam, quod videlicet ipsa per odium saevit 80in omnes creaturas, in se ipsam et in Deum, quem tamen scit suum creatorem et quod ipsa cum malo suo perpetuo continue desiderat malum aliorum et in nullo retrahitur, licet sciat se per hoc peius habere.

Amplius, per hoc, quod Deus mala culpae permisit, maxime[29] 85apparet gratia Dei et vis gratiae, dum unus per gratiam trahitur ad caelum, alius desertus descendit in infernum.

Insuper, per hoc specialiter et in effectu clarius apparet, quod Deus non solum est in rebus per essentiam, praesentiam et potentiam, sed etiam in aliquibus per caritatem et gratiam. 90Si enim nullus peccasset, putarentur vel omnes homines esse in gratia, vel ad praeservationem a peccatis gratia non egere, vel saltem omnino minus cognovissent homines de indigentia gratiae et effectu eius, quam modo cognoscunt.

Amplius, nemo dubitat, quin bonum et rationabile fuit 95ostendere, quantum creatura possit exaltari per unionem beatificam cum Deo et quam debitum sit, quod creatura secundum magnitudinem illius gratiae grata sit et gratias agat. |18v| Ad hoc autem omnino necessarium est, ut cognoscat se illam exaltationem habere non ex se[30], non ex natura, non 00ex meritis, non ex aliquo iure, sed ex pura gratia et per hoc, quod adhaeret Deo et sibi unitur. Sed hoc quomodo potuit melius experimentali notitia vel per creaturas agnosci, nisi videretur in effectu, quantum creatura eiusdem omnino speciei et naturae quandoque in omnibus naturalibus 5fortior, quae non est tracta per gratiam, elongaretur a Deo et quantam miseriam incurreret elongata?

Ex hoc enim manifestum est, quod creaturae rationales, quae se Deo coniungunt, bene habent per ipsum, quia ad sensum videtur, quod qui se elongant ab eo, pereunt et peribunt 10et, nisi ita esset de elongantibus, putari posset, quod iungentes se Deo non per illam adhaesionem bene haberent, sed aliunde vel a casu. Per hoc ergo clarius apparet eos ex unione cum Deo bene habere, dum coniunctae bene habent et elongatae male. Ad hunc igitur finem bona et rationabilis est et fuit permissio 15elongationis.

CAPITULUM 5

QUOD BONITAS DEI QUOAD ALIQUAS PROPRIETATES NON APPARUISSET[31], SI NON FUISSENT MALA PERMISSA

Secundum autem, quod videlicet aliquae proprietates Dei non 5haberent locum nec possent apparere effectualiter nisi in creaturis deficientibus et prout deficiunt, sic patet. Quomodo enim apparuisset permissivitas Dei aut quis unquam credidisset, quod Deus esset permissivus talium malorum et quod tot iniurias, irreverentias et blasphemias posset tam diu et perpetue tolerare? 10Deinde, quomodo appareret[32] misericordia Dei, praesertim in condonando offensas, sine perpetrata malitia |19r| vel miseria, cum principalis effectus misericordiae consistat in relevatione miseriae aut dimissione malitiae? Demum, quomodo appareret Dei caritas ad inimicos, patientia ad malos, mansuetudo ad 15insultantes et blasphemos, longanimitas ad tolerandum adversarios, impassionabilitas[33], quod videlicet Deus est imperturbabilis et nulla passione movetur, si nullus esset malus, quem diligeret mansuete et patienter ferret, diu expectaret ac[34] sine omni motu vel passione toleraret?

20Adhuc, quis credidisset, nisi in effectu videret, quod Deus etiam aliquando aeterna dilectione diligeret inimicum, raptorem aut furem et usurpatorem gloriae suae, quam tamen sic diligit, ut eam alteri dare non velit, maxime, cum eum aliquando gravissime puniat[35] et affligat? Amplius, quomodo 25appareret, quod creator mirificus posset reparare destructa, curare infirma, vivificare mortua et salvare damnata quodque creatura infirma, mortua et perdita posset reparari et ad pris- tinum statum vel meliorem restitui? Et certe hoc speciale Dei magisterium, quod sic sibi soli competit, quod nullus alius 30potest eandem rem numero in natura corruptam reparare, ut aeque bona vel melior sit, nequaquam fuisset ostensum[36], nisi quis dictas miserias incurrisset et ab eis fuisset divinitus liberatus. Insuper, quomodo appareret iustitia Dei in puniendo, si nullus puniri meruisset? Aut quomodo quis mereretur poenam 35nihil mali faciendo aut boni omittendo?

Denique, quomodo appareret, quod nihil esset malum Deo vel |19v| noceret, licet adversum, et quod ex malis sciret elicere bonum et quod nihil esset tam malum vel magnum peccatum, quin sciat ex eo[37] magnum bonum elicere, quodque mali et 40blasphemantes nihil possunt gloriae Dei detrahere, immo quod etiam ipsi mali sunt ad laudem Dei et bonitatem eius demonstrant, si nihil mali permisisset convertissetque in[38] bonum et ad sui gloriam ordinasset? Postremo, sine permissione malorum non ostenderetur Deum esse tam bonum artificem, quod 45quantumlibet se creatura deturpet, nociva fiat et in tantum nocere conetur, quod nulli prosit, sicut patet in daemonibus, quod adhuc[39] ad probandam efficaciam divinae bonitatis ipse disponere posset, quod factura sua non sit omnino inutilis. Hoc itaque ostendit, dum bonum elicit et elici facit de malitia malae 50creaturae. Et in hoc etiam apparet, quantae bonitatis sint creaturae perfecte bonae, sicut beati vel etiam sancti in via[40], qui etiam gaudium aut bonum eliciunt de tam malis eis invitis[41].

CAPITULUM 6

QUOD SPECIALIS MODUS DIVINAE BONITATIS APPARET COMMUNICANDO MALIS BONA

PATER: Ostendisti aliquo modo rationem permittendi mala 5quoad manifestationem bonitatis, sed non ita apparet in eius communicatione, quia non communicatur nisi bonis, ut bona sunt, et mali de tanto sunt boni, de quanto participant bonitatem.

FILIUS: Verum est, quod dicis. Malis enim, ut sic, non 10communicatur bonitas. Verumtamen specialis bonitas et modus bonitatis apparet[42] in hoc, quod malis aliquid boni datur. Quis enim crederet, si non videret in effectu, quod aliquis posset in esse subsistere, qui esset inimicus Dei gloriae|20r| que suae[43] adversarius et detractor, et quod Deus blasphematoribus suis daret et 15conservaret tam nobilem essentiam cum tam nobilibus potentiis et viribus, quibus blasphemant eum et inimici sunt nedum gloriae, sed etiam essentiae, ita quod quantum in eis est, vellent eum non esse Deum? Insuper, alia ratio videtur et evidentia bonitatis in conservando creaturam contra voluntatem suam, qua 20damnati in inferno mori et non esse desiderant, et quod oportet eos in esse manere malis gratibus nec possunt in se corrumpere naturam, sicut nobilia dona misere corruperunt.

CAPITULUM 7

QUOD MULTAE RES UTILES NOBIS NIHIL VEL MINUS UTILES ESSENT, SI NON ESSENT MALA PERMISSA FITQUE OBIECTIO CONTRA HOC ET SOLVITUR

5PATER: Nunc ostende, quomodo possit esse ad bonum vel[44] utilitatem creaturarum malorum permissio. Non enim est bonum malorum, quod cadere permittuntur et mali sunt, ut de se patet, nec etiam bonorum, ut videtur. Nam, ex quo considerationem habent circa malos et[45] eorum malitiam, si volunt eam, tunc sunt 10mali, si nolunt eam, tunc est eis contraria, quomodo ergo erit eis bonum, quod est vel culpa, vel poena?

FILIUS: Malum vel malitia est quid tam involutum, si tamen est quid, quod difficulter potest exprimi. Nam si dicatur, quod malum sit utile vel bonum, mirabiliter sonat et vix potest 15concipi. Sed recipiamus ad hunc sensum, quod nisi Deo permittente aliqui essent mali, multae res, quae iam sunt utiles et bonae, vel omnino non essent, vel essent inutiles, vel multo minus utiles, quam iam sunt. Verbi gratia, si nullum esset vel fuisset |20v| peccatum, nulla vel inutilis esset contritio, confessio et 20poenitentia.

PATER: O utinam istarum rerum nulla esset indigentia! Libenter deberemus earum utilitate carere.

FILIUS: Licet bonum esset eis non indigere, non tamen sequitur eas non esse utiles neque bonas. Sic enim probaretur, 25quod nobiles herbae et pretiosi lapides curativi vulnerum et morborum essent inutiles et non bonae[46], cum optabilius sit carere morbis et curativis rebus aut curationibus non indigere. Immo secundum hunc modum nec cibi, nec vestes, nec domus, nec aliqua res talis videbitur esse utilis, cum per argumentum tuum 30deberemus libenter eorum utilitate carere, ut nullam ipsorum indigentiam haberemus. Indigentia ergo nostra de rebus vel miseria, pro qua amovenda eis indigemus, non probat eas esse inutiles vel non bonas, immo contrarium. Per hoc enim convincitur esse res bona, quod minuit aut tollit malum suppletque 35defectum. Cum ergo illa tria: contritio etc. tollant maximum malum, scilicet peccatum quantumlibet magnum, rationabiliter infertur ea de maximis bonis esse, utpote purissimum balsamum, quo nedum curantur vulnera, sed nec remanent cicatrices. Nec mirum, si tam bona et pretiosa sunt, quia vere 40non possunt haberi[47] sine speciali Dei adiutorio et infusione gratiae hominem Deo gratum facientis[48] et de filio diaboli filium Dei reddentis[49].

PATER: Procede ulterius, quia video me non infirmare rationem tuam, ut credebam. Planum enim est, quia non permissis malis 45ista bona non essent et sine morbis et vulneribus essent inutiles medicinae. |21r|

CAPITULUM 8

QUOD MULTIS UTILIBUS ET UTILITATIBUS CAREREMUS,
SI NON ESSENT MALA PERMISSA

FILIUS: Attende[50] igitur, quia si nulla essent mala permissa 5culpae vel poenae, nequaquam esset humanitus tanta recognitio fragilitatis nostrae et impotentiae ad persistendum in bono et, si illa non esset, unde nobis veniret humilitas. Ex quo enim tot miseriae nostrae, tantae Dei comminationes, terrores et poenae, vilitas et peccata nostra etiam lucide cognita nec non 10exemplum humilitatis ac[51] passionis Christi et sanctorum gloria promissa humilibus poenaeque inflictae superbis non sufficiunt flectere cervicem nostram elatam, domare superbiam nosque ad debitam humilitatem inducere, ita ut raro quis etiam cum magno gratiae Dei adiutorio se tam vilem et[52] defectibilem 15cognoscit sibique vilescit secundum hoc, quod vilis et defectibilis in rei veritate est, sed ut communiter omnes vane gloriamur et putamus nos aliquid esse, cum nihil simus. Ex quo, inquam, ita est, quis audeat dicere aliud quam omnia, quae ad humiliationem nostram data vel permissa sunt, non solum utilia, sed 20necessaria nobis esse, cum humilitas creaturae necessaria ac forte indispensabilis sit omnino, nec possit haberi, nisi homo sibi vilescat[53]. Hoc autem non potest esse, nisi agnoscat vilitatem suam, quae principalius est ex tam multiplici defectibilitate sua. Vilitas autem et defectibilitas via cognitionis humanae, quae ab 25effectibus incipit, non habetur nisi ex defectibus in se vel in alio demonstratis.

Amplius[54], si non esset recognitio fragilitatis, ut dictum est, non recognosceret homo necessitatem divini subsidii ad praeservandum a peccato et conservandum in bono nec etiam 30|21v| esset tanta causa et occasio timendi Deum, nec incitatio ad ipsum invocandum et ad[55] orandum, ad adhaerendum sibi et gratias agendum, quae quam bona sint et magnae virtutis, non credo quemquam dubitare fidelem.

Amplius[56], notum est, quam utiles sint tribulationes 35illatae bonis, per quas oportet intrare in[57] regnum caelorum, et patientia, qua illas sustinent, quia in ea possident animas suas. Licet autem aliqua tribulatio et patientia habeatur a bonis immediate per Deum vel per bonos, sicut cum magister corrigit discipulum, pater filium, est tamen specialis tribulatio bonis 40et probatio patientiae eorum, consolatio quoque[58] et utilitas, quando advertunt non ex caritate, ignorantia, infirmitate vel aliqua alia bona aut tolerabili causa, sed ex certa malitia, immo propter Christum, veritatem et iustitiam, quibus adhaerere volunt inseparabiliter, sibi poenas inferri, et quandoque ex eo 45specialiter cruciantur, quod alii[59] sunt mali, sicut de quibusdam scriptum est, quod “animam iusti iniquis operibus cruciabant”[60]. Et quantam putas esse sapientiam et virtutem in bonis, quantam laudem Dei, quod boni, quando[61] patiuntur a malis, recipiunt poenas a Deo et culpas non Deo, sed malis ascribunt, 50et in hoc laudant Deum, quod per malos eis benefacit et bona procurat etiam contra vel praeter voluntatem malorum et quod Deus, licet malis utatur, tamen non est malus nec male facit. Et haec est specialis probatio divinae bonitatis, quod ipse cooperando malis, dum male faciunt, eorum malitiae particeps esse 55non potest.

Amplius[62], quia creaturae maxime in hoc videntur nobis esse utiles, quod sunt nobis materia vel obiectum, causa movens et monens, iuvans et promovens ad hoc, ut exerceamus nos in virtutibus, dic, si nosti aliquam |22r| virtutem, quae ceteris paribus 60non perfectius exerceatur circa malos quam circa bonos. Sicut enim ceteris paribus homini gravius est diligere odientem, maledicenti benedicere, benefacere persequenti, subdere se opprimenti, mitem esse crudeli, misericordem impio, gratiosum vel beneficum ingrato, quam haec[63] et huiusmodi exhibere bono, qui 65omnibus his est dignus et gratus, sic etiam est ceteris semper paribus[64] magis meritorium et amplius virtuosum.

Amplius[65], quid est, quod tantum nos inducit ad humilitatem, patientiam, caritatem inimicorum et ceteras huiusmodi virtutes, sicut quod Christus talia exercuit circa eos, a quibus 70omnia mala sustinuit, qui etiam sibi huiusmodi mala sine malitia nullatenus intulerunt?

Amplius[66], inter tam immensa et innumera beneficia, quibus nos bonitas divina respexit, nulla videntur esse utiliora ad beatitudinem consequendam, nulla suaviora ad meditandum nobis, 75nulla mirabiliora ad laudandum angelis, nulla simpliciter maiora quam ea, quae ad redemptionem nostram pertinent, sicut sunt incarnatio Christi et susceptio ac sufferentia[67] poenarum et miseriarum nostrarum, ac ea, quae nobis in humanitate et per eam exhibuit, quorum permulta vel nullum vel nequaquam tam 80congruum locum haberent, nec aliquo modo facta fuissent, si nulli mali et[68] nulla mala fuissent. Quare enim sustinuisset et a quo fuissent illata nisi pro malis et a malis? Videsne, quantis bonis careremus, si nulla mala fuissent aut mali.

Amplius[69], si nulla mala fuissent aut essent, nulla esset elicitio 85bonorum ex malis, quae aliquando tam magna est, quod nedum maiora bona temporaliter, sed etiam perpetua eliciuntur ex eis. An non patientia Dei, qua |22v| tollerat malos et eorum malitiam, laus omnium beatorum, quam canunt Deo pro illa patientia, compassio bonorum hominum et sanctae matris ecclesiae 90excitatioque eorum ad amorem et timorem Dei, humilitatem et orationes zelusque, quem concipiunt contra peccata, magis bona sunt, quam sit mala tota culpa malorum, cum illis cooperetur gratia, in istis operetur sola natura, illi iuventur, ut plus possint[70], quam sola natura sufficeret, isti a multis malis, ad quae 95natura proclivis esset, retrahantur et praeserventur?

Nec obstat, si plures sunt mali, quia unus bonus intensiorem bonitatem potest habere quam multi mali malitiam, vel ut magis proprie dicatur, intensius bonus est, quam isti sint mali. An non excedit omnem gradum malitiae illud excellens 00gaudium beatorum, quod habent in patria de potentia et[71] iustitia Dei ac subiectione potenti malorum, quae tanto gloriosior est, quanto ipsi magis sunt inviti? De hoc loquitur propheta: “Laetabitur”, inquit, “iustus, cum viderit vindictam”[72]. Nonne etiam speciale gaudium de evasione tot malorum, in quibus 5fuere[73], hominibus beatis accrescit, quale spiritus beati non habent iuxta illud Psalmi: “Laetati sumus pro diebus, quibus humiliati sumus, annis, quibus vidimus mala”[74]. Super quo verbo quidam sanctorum ait: “Hoc genus laetitiae caeli nescierunt, nisi per filios ecclesiae. Placet cunctis securitas, sed magis ei, qui 10timuit. Iocunda omnibus lux, sed evadenti de potestate tenebrarum iocundior. Transisse de morte ad vitam vitae duplicat gratiam. Pars nostra haec in caelesti convivio et seorsum ab ipsis beatis spiritibus”[75].

PATER: Hic vellem te |23r| respondere, an non[76] tantum vel plus 15gaudeant beati de bonis, quos secum habent in caelo, tantumque excitentur[77] et promoveantur per eos ad laudes et gratias et cetera huiusmodi, sicut per malos, quos vident in inferno.

FILIUS: Non audeo dicere, quod minus.

PATER: Ergo sicut nihil deperiret gaudii beatis, quando damnati 20essent cum eis in caelo, sic nihil accrescit eis per hoc, quod sunt in supplicio.

FILIUS: Non dubito, quin gaudium beatorum sit ita bene de iustitia sicut misericordia. Et illa varietas modorum vel motivorum gaudendi aliquid iocunditatis videtur afferre. Alius est 25enim modus gaudii vel saltem aliud specie motivum gaudendi de poena iuste inflicta, aliud de gratia misericorditer impensa. Nec auderem asserere, quod non pertineret ad praemium beatorum saltem accidentale, ut de proprietatibus Dei aliquibus habeant aliquod[78] actuale et reale gaudendi et laudandi motivum 30et obiectum non solum per visionem beatificam rerum in Verbo, sed etiam per cognitionem earum in genere proprio, utpote quod ex creaturis habent materiam laudandi creatorem, ex poenis eius iustitiam, ex iniuriis eius tolerantiam et patientiam, ex duratione eius aeternitatem et ita de aliis. 35Et si ita est, tunc manifestum est, quam rationabilis fuerit permissio malorum, immo quodammodo necessaria ad huiusmodi gaudium electorum.

Sed esto, quod plus gaudii haberent beati a damnatis, quando essent cum eis in caelo quam iam, non propter hoc 40est malum permittere malos et damnare, quia etiam de uno electo est minus gaudium quam de alio, nec tamen propter hoc malum est, quod minus bonus est creatus. |23v| Item, si debuisset Deus ita facere, sicut damnatis vel beatis, vel etiam simpliciter melius esset, numquam esset finis, sicut postea ostendetur[79]. Hoc 45igitur secundum prius supposita debet sufficere, quod ita bene fuit rationabile permittere malos et damnari[80], sicut bonos creare, cum utrumque ordinetur in gaudium electorum tamquam in finem.

Postremo, si nulla alia ratio esset permittendi mala, ista 50videtur sufficere. Quis enim rex non sapienter permitteret aliquos latrunculos in terra sua, qui tamen sibi in dominio suo nocere non possent, nisi quantum ipse sponte permittere vellet, sed eorum occasione omnes sui milites et clientes magis 55cauti essent, exercerentur in militia simul et viribus armisque et fortalitiis muniri studerent et domino eo fidelius diligentiusque servirent. Cum igitur occasione malorum et damnatorum nedum viatores hic humiliores sint diligentioresque in studio virtutum, devotione, reverentia, laudibus et gratiarum actione, sed etiam 60beati in patria in gaudio et multis horum promoveantur affectuum, quid irrationabilitatis habet ista malorum permissio et latronum.

Et certe omnibus his consideratis mirabile videtur, quod homines tantum 65causantur de permissione malorum et defectuum spiritualium, quae solum accidentalia sunt, ex quo nihil causantur de permissione defectuum substantialium et corporalium malorum, immo laetanter acceptant, benedicunt Deum et gratias sibi agunt. Nemo enim causatur, quod Deus pro delectatione vel refectione unius ventris vel curatione infirmi corporis et breviter corrumpendi, tot nobilia animalia, species 70aromaticas, pretiosos lapides, herbas magnae virtutis et tot genera fructuum |24v| occidi, corrumpi permittit et destrui nedum accidentaliter, sed in substantia et essentialiter. Totum autem malum, quod in creaturis rationalibus[81] permittitur vel fit, sola accidentia destruit, substantiam vero in nullo diminuit. Ideoque videtur 75omnino conveniens, ut sicut Deus ad ostendendum bonitatem suam et se mirabilem in omnibus efficaciamque rerum, quas fecit, voluit, quod nullum corruptibile corrumperetur, quin aliud inde generaretur, quod sic etiam disponeret in spiritualibus, quae more suo accidentaliter destruuntur, quod videlicet 80nulla earum fieret vel esset mala, quin hoc veniret ad bonum alterius et quod nulla haberet poenam, quin alteri veniret ad delectationem, nec aliqua privaretur vel careret gaudio nisi cum gaudio alterius.

Ut igitur concludam, cum ita bene appareat bonitas Dei 85in malis et certe quodammodo mirabilior[82] appareat et mala sint ad utilitatem, sicut bona nonnumquam ad damnum, si rationabile fuit Deum bona facere, quae sibi nihil conferunt, quomodo non fuit rationabile mala permittere, quae sibi nil nocent.

CAPITULUM 9

QUOD NIHIL OBSTAT[83], SI MALA PER ACCIDENS ET ALITER QUAM BONA MINISTRANT AD BONUM

PATER: Unum videtur mihi obstare et magnam facere 5diversitatem, quod videlicet, quidquid boni fit vel elicitur, aut sequitur ex malis, hoc est valde per accidens, quasi impertinenter et extranee, sic autem non videtur de bonis, nam si quis humiliatur ex hoc, quia[84] prius graviter peccavit, ad hoc nihil videtur ministrare peccatum aut vita sua mala, quam duxit, quia haec magis 10reddunt eum indispositum. Quanto enim gravius peccavit, tanto magis vulnerata sunt naturalia et minus dispositus est ad bonum quodcumque. |24v| Gratia autem Dei virtutes, doctrinae[85] et exempla realiter ministrant ad bonum. Non igitur sic sunt mala ad utilitatem sicut bona.

15FILIUS: Ex quo malitia est privatio et malum privativum, nihil miri est, quod quantum est de se, non sic effective ministrat ad bonum, sicut ens positivum realiter et bonum. Sed debet sufficere, si modo, qui sibi possibilis est, ad bona deservit. Malum autem moris, de quo loquimur, non cognoscitur nisi 20per rationem, sicut etiam non est nisi in habente rationem. Ideo, quantum est ex parte sui, non nisi sicut est obiectum et repraesentatur intellectui, sic ministrat ad bona. Quia igitur omnia, in quibus Dei bonitas apparet, illam bonitatem non ostendunt nisi ut considerata et consideranti consideratioque 25peccati ipsam Dei bonitatem multipliciter facit apparere, sicut supra[86] dictum est, et mirabiliter multa bona suscitat in hominibus, ideo peccatum, quod est obiectum huiusmodi considerationis, non inconvenienter ad talia bona[87] dicitur ministrare. Quod autem dicis hoc esse per accidens, non obstat, quia entia 30etiam realia aliquando omnino per accidens ministrant ad bona spiritualia, sicut quando quis poenas subit, ut assuescat eas pati et non curare, et delectabilibus adest, ut discat ea contemnere, etiam praesentia, cum tamen, quantum est de natura et per se, poenalia sint ad fugiendum et delectabilia ad appetendum.

35Item, licet quantum est de natura iam data, aliquid conveniat rebus per se et aliquid per accidens, quantum tamen est ad Deum, nihil est sic per se cuicumque rei, quin Deus possit, et aliud, quod non est de per se, per eam facere et illud per se dimittere. Licet enim panis naturaliter nutriat corpus, non 40animam, ipse tamen facit, quod corpus |25r| suum sacratissimum nutrit animam et non corpus, saltem modo corporali. Et sicut quando contra vel praeter naturam in rebus aliquod miraculum fit, magis ostenditur divina virtus et mentes hominum amplius excitantur et sicut laudabilius est et magis magistrale maiorisque 45virtutis cum vili instrumento et quasi impertinenti magnum opus perficere quam cum electis et optimis instrumentis – quale est illud, quod Samson cum mandibula asini Philistaeos devicit[88] – sic in proposito quasi miraculosum et divinae virtutis ac magisterii laudabile opus est, quod ex pessimis peccatis elicit 50tantum bonum. Nec ceteris paribus minus valet bonum, quod per accidens venit, illo, quod de per se. Nam et calor per antiparistasim[89] veniens aliquando est ita magnus et bonus, sicut qui venit ab igne, nec minus, immo forsan magis gratum aut dulce debet esse acquirenti tale bonum, quod sic per accidens 55venit, quia signum est, ex quo non venit modo naturali, quod ex speciali gratia Dei veniat et intentione. Nihil enim est sibi praeter intentionem vel a casu.

CAPITULUM 10

QUOMODO MALI, LICET INHONORENT ET BLASPHEMENT DEUM, SINT AD LAUDEM DEI EIUSQUE BONITAS PER EORUM MALITIAM OSTENDATUR

5PATER: Adhuc unum habeo, quod me movet. Ex quo enim omnis creatura ad laudem Dei creata est, sicut hymnus puerorum in Daniele et ante penultimus Psalmus[90] indicant[91], sed praecipue rationalis creatura, quae omnia opera sua debet in gloriam Dei facere[92], ut dicit Apostolus, videtur inconveniens, 10quod[93] hoc permittitur verti in blasphemiam, |25v| quod ordinatum est in gloriam.

FILIUS: Nullo modo credendum est Deum aliquid creasse propter gloriam suam, honorem, delectationem aut commodum tamquam operis sui finem. Hoc enim esset contrarium bonitati 15summe gratuitae, cuius intentio semper est[94] pure gratis facere, quae facit sine omni recurvatione ad bonum proprium vel respectu[95]. Quod autem scriptum est: “in laudem et gloriam meam creavi eum”[96], potest intelligi, quod in hoc voluit bonum laudantis et non laudati, item, quod, quia creavit eum ex gratia 20talem, ut posset agnoscere Deum magnum et laudabilem, nimis consequens est, quod obligatus sit ad gratiarum actionem et laudem, licet creator illam non statuerit sibi pro fine. Sicut virtuosus homo pro bono opere laudari meretur, licet nullum respectum habeat ad laudem, sed solum, quomodo bene agat.

25PATER: Quare tunc Deus punit non laudantes se[97], quod non facit virtuosus?

FILIUS: Quia non laudans Deum facit iniuste, nec est alius a Deo, qui hoc habeat iudicare, maxime quoad occulta. Huius exemplum est in homine bono, qui nec honorem, nec utilitatem 30quaerens, pure propter salutem animarum curam assumit. Hic postea inhonorantes se vel debitam ei non exhibentes reverentiam iuste punit, licet propter hoc officium non assumpserit.

PATER: Ergo sicut praelatus, postquam assumit officium, vult se revereri, ita videtur Deus intendisse laudem suam. Illud 35enim, quod iam requirit, non de novo concepit, sed ab aeterno proposuit. Si |26r| igitur omnes homines ad laudem suam eadem intentione creavit et aliqui non solum non laudant, sed etiam blasphemant, videtur intentio Dei esse frustrata.

FILIUS: Deus creavit homines, ut possent et tenerentur eum[98] 40laudare, intendens habere laudem vel ab eis voluntariis, vel de eis, licet invitis. Ut enim ex supradictis[99] potest haberi, sicut de malis, hoc est malorum et malitiarum permissione Dei bonitas apparet in malis, sic ex hoc conformiter laudatur a bonis. Est etiam blasphemia et odium malorum aliquo modo laus Dei. 45Nam quod mali, qui se malos cognoscunt et ostendunt se impios et iniustos, sunt omnino contrarii et difformes voluntati divinae, hoc est signum, testimonium ac quaedam proclamatio bonitatis, iustitiae et pietatis Dei. Et hinc est, quod licet mali, quantum in ipsis est, conentur Deum blasphemare et inferre 50opprobrium, istud tamen sapientissima Dei ordinatione Deo cedit in laudem. Sequitur enim: ‘Diabolus non vult nisi malum et male, et Deus est sibi in hoc omnino contrarius, igitur Deus vult bonum et bene’. Itaque sicut non esset honor Dei, si ipse illis placeret, quibus non placent nisi mala, sic est ad laudem 55eius, quod ipse eis contrarius est et displicet, quibus nulla bona placent.

CAPITULUM 11

QUOD NON PROPTER HOC GAUDENDUM EST DE MALIS, QUIA SIC BONA ELICIUNTUR EX EIS, 5ET QUOMODO PERMISSIO MALORUM SIT BONA ET DE EA[100] GAUDERE QUIS POSSIT

PATER: In modico suadere potes, ut gau|27r| deam de permissione malorum et malis et credam non minus bonum mala permittere quam bona creare. Sed tamen habeo aliqua, quae me adhuc id credere non permittunt.

10FILIUS: De malis gaudere non debes, quia in ipsis, ut talibus, semper Deus inhonoratur, de quo nobis dolendum est, et a male agentibus ut sic numquam bona habetur intentio. De malorum autem permissione, habendo respectum ad bonam intentionem permittentis et ad bona, quae eliciuntur ex eis, potes non 15irrationabiliter quandoque gaudere, sed utrum operatio bonorum et malorum permissio sint aeque bonae, non est facile proprie[101] et simpliciter comparare, quia bonorum creatio habet reale subiectum, cui vere competit esse bonum et dici. Sic autem non est de permissione malorum, quae nihil bonitatis habet 20nisi ex intentione et ordinatione permittentis et bonis, quae eliciuntur ex eis. Et si quoad primum consideratur permissio, tunc plane aeque bene permisit Deus mala, sicut bona creavit. Si autem consideratur quoad bona inde elicita, tunc secundum magnitudinem boni eliciti ex malo permisso vel bono[102] creato 25pensandum est, quod eorum sit melius. Si autem permissio recipitur pro nuda non praeservatione, tunc sicut non potest definiri, quid sit, ita nec dici, quam bona sit. Nunc dicito, quid sit, quod te non permittit credere mala tam bene quoad intentionem permittentis esse permissa, sicut sunt bona creata.

CAPITULUM 12

QUOD NON EST CONTRA DICTA, SED MAGIS PRO EIS, ETIAMSI OMNES UTILITATES, QUAE ELICIUNTUR EX MALIS, POSSENT HABERI SINE EIS

5PATER: | Primum est, quia Deus poterat notitiam propriae fragilitatis et indigentiae nostrae humilitatemque et sui timorem infundere incitareque nos ad exercitium virtutum, ad invocandum eum, adhaerendum sibi et gratias agendum per dona spiritualia sine tantis malis et tot miseriis tam nobilium 10creaturarum, sine quibus etiam beati sufficiens gaudium haberent et tam creatorem in illa reverentia, quam ipsos congruisset stare contentos in eo gaudio, quod ex solis bonis sine aliorum malis et miseriis habuissent. Quare melius videretur fuisse, si sic creator omnipotens ordinasset?

15FILIUS: Non dubito, quin Deus potuisset sic facere, sed non est mihi certum, quod melius sic fuisset. Non enim sequitur: ‘Si res essent bonae et nulla esset malitia nec miseria, quod mundus esset melius factus, quam iam est’. Alias enim sequeretur, quod si solum duos angelos beatos creasset et nihil aliud, quod tunc 20melius esset factus mundus quam iam, quod mihi nullo modo videtur. Et esto, quod una medietas[103] rationabilium creaturarum sit bona et alia mala, tunc adhuc non esset melius illas solas esse, quae bonae sunt, sine malis, quia mali saltem nihil minuunt de bonitate bonorum, nisi de quanto ab eis ad mali consensum 25inducuntur, et quando hoc non fit, potius bonitatem eorum decorant et augent et ultra hoc, non obstante eorum malitia, habent mali multa naturalia bona, quae utique melius est esse quam non esse. Sed posito, quod melius esset tunc quam iam, ex hoc nihil haberetur contra me vel ea, quae dixi. | Non enim 30obstat, si illo modo melius esset factum, quin stet[104] conclusio, quam intendebam, videlicet quod si nulla essent mala permissa, multae res utiles et eorum[105] utilitates non essent. Immo hoc, quod obicis, videtur esse pro conclusione principali. Nam si tunc melius, ergo iam sunt omnia bene facta.

CAPITULUM 13

QUOD NON EST QUAERENDUM, QUARE DEUS NON FECERIT MELIORA HIS, QUAE FACTA SUNT, VEL EADEM MELIUS AUT MODO MELIORI

5PATER: Quare ergo summe bonus Deus[106], cum aeque faciliter potuisset, non fecit illud, quod iuxta admissum fuisset melius?

FILIUS: Si debuisset agere melius, quod potuisset, tunc numquam aliquam rem perpetue creasset vel in infinitum bonas et multas oportuisset eum facere et ultimum suae 10potentiae exercere. Hoc autem derogaret suae infinitae potentiae, quae videretur exhausta, si crearet aliquam rem, qua non posset facere meliorem, vel omnes res, quas ipsum possibile est creare. Quaeso igitur, ut tales quaestiones omittas, quae numquam evitarentur et semper restarent, qualitercumque Deus fecisset, et 15nullo modo finem possent habere. Nam si Deus sic[107] fecisset, sicut iam videbaris suadere, melius esse factum, de illo modo eadem quaestio restaret, quare non alio modo adhuc meliori fecisset. Numquam igitur esset finis. Tale est illud, quo quaeritur, quare istum elegit et illum reprobavit, quia eadem quaestio esset, si 20Esau elegisset et Iacob reprobasset[108].

Et forte propter hoc dixit beatus Augustinus: “Quare hunc trahat |28r| et illum non trahat[109], noli velle iudicare, si non vis errare”[110]. Nec enim[111] interrogando aut volendo habere rationem sive responsionem alius error est nisi ibi quaerendo, ubi 25responderi non potest. Talia sunt, si interogaretur, quare Deus istum vel tantum mundum creaverit et non alium vel maiorem, vel minorem? Quare tot homines creaverit, salvaverit et damnaverit? Quare non fecerit[112] eos magis virtuosos, scientes aut fortes? Quare non loco sancti Petri fecit unum alium, quem numquam 30fecit aut faciet et tamen facere potuisset? Nec videtur ratio posse reddi, sed est ibi sola Dei voluntas, quia enim decuit et rationabile fuit eum aliquos facere, ut superius concessum est, et utique non erat possibile eum facere omnes, quos potuit. Oportuit igitur aliquas[113] non creare et excepto solo hoc, quod voluit creare 35istas res, tunc respectu sui omnino fuisset indifferens, quos-cumque vel quotcumque creasset vel non creasset, nec respectu illorum erat aliqua ratio, quare magis crearet istos quam alios creari possibiles, quia utrique non erant et ad creationem nihil[114] iuris habebant. Nulla ergo ratio dari potest nec tamen alicui fit 40iniuria. Non enim illi, qui non creatur[115], quia ille sicut nihil est, nihil iuris habet et nullam patitur iniuriam, nec illi, qui creatur, quia ille consequitur bonum ex pura gratia sine ullo iure, quo sibi aliquid debeatur. Nec potest dici, quod sibi non bene[116] fiat in eo, quod creatur in hominem et non in angelum, tum quia 45nihil iuris habuit, ut fieret hoc vel illud, tum quia non esset |28v| illi homini melius, quod[117] fieret angelus. Ex quo enim non esset homo, nihil esset homini illi bonum.

CAPITULUM 14

QUARE[118] RATIONABILE FUERIT, UT DEUS NON OMNINO ET[119] SEMPER IMMEDIATE AC PER SE NOBIS GRATIAS, VIRTUTES ET SCIENTIAS INFUNDERET, SED UT ILLAS ACQUIREREMUS 5ET AUGEREMUS PER EXERCITIUM IN CREATURIS

Haec licet ideo dixerim, ut de huiusmodi interrogationibus supersedeas, ne super vacuis et numquam terminabilibus quaestionibus occupemur, verumtamen non sine magna ratione puto factum, quod Deus non voluit nobis simpliciter 10infundere sine omni studio et conatu nostro notitiam sui, nostri et aliarum rerum habitusque gratiarum et virtutum, sed magis voluit nos illa per creaturas et per exercitium in eis acquirere vel augere. Primum quidem, quia noluit[120] otio nos torpere, quo utique ceteris paribus vacassemus. Nam et iam, licet[121] prohibeat 15otium, labores indicat et experimentaliter saepe doceat, quod qui non laborat, non debeat manducare – quod non minus de manducatione spirituali quam corporali intelligendum videtur, de utroque enim pane dictum intelligitur: “In sudore vultus tui vesceris pane tuo”[122] – licet, inquam, sic laborare praecipiat, adhuc[123] 20tamen ex hoc solo, quod nihil boni possumus facere sine gratia, quae paratissima est omnibus, id, quod in se est, facientibus, laborare negligimus et per carentiam gratiae, quam nobis deesse conquerimur, negligentiam et pigritiam excusare conamur. Verum quidem saepe dicimus, sed male intendimus, quasi non in 25nobis deficiat, sed in Deo gratiam non donante. Quanto magis igitur hoc fecissemus, si sine labore debuissemus |29r| Dei donum et gratiam expectare. Quia igitur homo non ad otium, sed ad laborem factus et natus est, rationabile omnino fuit sibi dare indigentiam, quae laborare compelleret, et materiam utilem, 30circa quam occupatus otium declinaret. Quae autem est melior occupatio quam circa Dei notitiam, scientias et virtutes?

PATER: Quare ergo magnas notitias et gratias aliquibus dare voluit, qui nedum laboraverunt pro eis, sed in contrarium vehementer, sicut persequenti Paulo aut Matthaeo in telonio 35residenti?[124]

FILIUS: Necessarium omnino erat, ut cum aliquibus paucis sic ageret, quatenus per hoc quantumlibet magnis et diutinis peccatoribus occasionem sperandi daret, tolleret desperandi. Insuper, ut ostenderet se posse peccatorem de mediis 40peccatorum fluctibus subito[125] sine hominis dispositione praevia revocare nec non ut laborantibus daret intelligere, quod non indigeret eorum laboribus ad infusionem donorum suorum, sicque illi bona, quae consequerentur, non suis laboribus, sed Dei gratiae deputarent. Aeque autem necessarium erat, ut 45nequaquam illam gratiam omnibus aut communiter faceret, quia hoc fuisset negligentiarum et pigritiarum occasio et totale fomentum, propter quod dicit Dominus[126] per prophetam: “Non congregabo conventicula eorum de sanguinibus”[127]. Huius signum evidens habemus in corporalibus. Licet enim Deus aliqua 50delectabilia sine labore et sollicitudine nostra dederit, ut aliquos fructus terrae vel arborum in signum, quod dummodo velimus utilibus et necessariis intendere, ipse nolit nos sine delectabili consolatione dimittere, |29v| necessaria tamen utilia multum et solida, quantis voluerit elaborari sudoribus, in 55pane vel vino videmus, dum ad solum panem habendum oportet terram colere, vertere, fimare, semen iacere, metere, triturare, purgare, molere, cribrare, fermentare, pinsere, coquere et multipliciter laborare, quem quidem panem, si voluisset Deus, tam faciliter fecisset crescere statim 60comestibilem, sicut fructus[128] de arboribus aut granum e terra.

Alia ratio est, quare voluit nos Deus erudiri et exerceri per et circa creaturas, ut videlicet creaturae suae nec essent, nec reputarentur inutiles, sed necessariae et fructuosae. Et hoc non solum in parvis et transitoriis, cuiusmodi sunt temporalia et 65corporea, sed etiam ad spiritualia et aeterna, ut ad virtutes et ad cognitionem Dei simul ac nostri, quae sunt optima, quae in via possumus naturaliter acquirere et utilissima media ad consequendum aeterna, nosque ex hoc essemus plus humiles videntes tantam paupertatem nostram, quod quasi omnia, quibus 70indigemus, a creaturis nobis longe inferioribus mendicamus.

Insuper, postquam Deus pedem potentiae[129], sapientiae et huiusmodi proprietatum suarum, creaturis infixerat et vestigium suum impresserat, utpote eis, quas sibi cedere oportebat, quomodo potuit Deus in eis non esse investigabilis illis, qui 75essent cognitivi vestigii et vellent advertere. Erat autem hoc nobis nedum utile vel delectabile, ut Deum nostrum in omni re inveniremus – dicente Psalmista: “Delectasti me[130], |30r| Domine, in factura tua”[131], tu, inquit, delectasti non solum eam delectabilem faciendo, sed etiam te in ipsa repraesentando et donando – sed 80erat etiam valde necessarium. Nam si non repraesentarent creaturae Deum, tunc ex quo sunt delectabiles, mentes nostras faciliter ad se allicerent et apud se detinerent[132]. Ut igitur conversi ad creaturas non averteremur a Deo nec excusaremus nos per oblivionem, voluit nobis sufficiens memoriale et recordium sui 85donare in omnibus creaturis. Qui enim noscit et videt vestigium hominis, facillime potest, si vult advertere, hominis memorari, quae est autem res, in qua non divinae sapientiae, potentiae, pietatis aut iustitiae, sive dominii vestigium occurrere prompte possit.

CAPITULUM 15

QUA RATIONE DEUS PRIMAS ET NOBILISSIMAS CREATURAS TAM CITO CADERE ET PERIRE PERMISERIT

PATER: Etsi non videtur irrationabile fuisse, quod creaturae 5rationales[133] permitterentur depravari et perire, mirum videtur, quare nobilissimas et primas creaturarum suarum, videlicet supremum angelum, ut a plerisque creditur, et primum hominem tam cito labi permisit[134], cum adhuc vix primitias deliciarum innocentiae degustassent[135].

10FILIUS: Si non tam cito cecidissent, nonne similis quaestio restaret, quare post unum diem aut decem, centum aut[136] mille. Insuper, propter quascumque rationes rationabile fuit lapsum earum permittere, haec cito tam bene valuerunt, sicut postea valuissent. Demum, quia Deus posuerat in potestate eorum 15cadere, quando vellent et ipsi |30v| tunc vellent, non magis conveniens erat eorum voluntates tunc quam alias retrahere vel mutare. Amplius, ad hoc[137] congruum erat, quod cito permitterentur cadere, ut ostenderetur, quod[138] ab origine essent defectibiles. Alias enim potuisset aestimari, quod ex longitudine temporis, 20assuefactione vel aliquo huiusmodi defectum incurrerent et ista ratione congruebat primas et supremas de genere creaturarum permitti cadere, ne ex sublimitate naturalium et gradus perfectione stare vel persistere crederentur. Denique, quod inconveniens, si Deus mox, postquam ostenderat, quod rationabile erat 25bona creare, etiam voluit ostendere, quod bonum esset mala permittere, ut statim ab initio plena foret suae demonstratio bonitatis.

Postremo, experientia in principio docuit et docet cotidie, quam inclinatae sint ad excellentiam prae aliis et gloriationem 30creaturae rationales[139], sicut quasi in omnibus exercitiis et studiis tam iocosis, quam seriosis, conatibusque humanis apparet, qualiter quilibet desiderat prae aliis, quantum sibi possibile est, reputari, amari, timeri, posse, scire, facere vel habere et de opposito communiter deicitur et tristatur. Haec autem gloriatio, 35nisi fieret in Domino, erat, sicut et hodie est, ipsi creaturae rationali[140] morbus pestifer et letalis. Cuius quidem morbi, quae est melior via naturae medicina praeservativa vel curativa quam consideratio divinae potestatis, veritatis et iustitiae propriaeque respectu Dei nihilitatis, defectibilitatis et impotentiae? Ad 40hanc itaque considerationem habendum[141] et non gloriandum de se, sed humiliter sentiendum, sufficientem dederat Deus creaturae rationali[142] scientiam, |31r| qua quisquis, si uti debite studuisset, praeservatus fuisset a morbo. Postquam igitur angelus primus cum suis sequacibus et primi homines illa praedicta ex 45data scientia renuerunt vel neglexerunt advertere et in extollentiam[143] ac gloriationem potestatis et libertatis propriae ceciderunt, quid magis ordinationi divinae congruum, quid cadentibus, qui resurgere poterant, magis utile vel necessarium, quid daemonibus irreparabiliter cadentibus magis debitum, quid 50aliis praesentibus et futuris pro cautela magis proficuum, quam quod alii in ipsis et ipsimet in se experimentali notitia discerent et quasi compellerentur advertere id, quod ex naturali et data eis scientia considerare neglexerant, ut ipsi vel humiliarentur inviti, vel cognoscendo se viles redderentur voluntarie humiles 55et alii ex eorum periculo cautiores?

Sane rationabilissimum fuit, ut divina bonitas, quae universis morbis medicamenta propria dare dignata est, huic morbo gravissimo aeternam mortem inducenti magistralissimum adhiberet et promptissimum medicamen, sicut et fecit, 60dum hunc morbum monstravit vel apparere permisit. Quid enim magistralius excogitari, quid promptius adhiberi poterat quam quod, dum ipse morbus debite consideratus fuerit et periculum, quod ex eo sequitur, homoque secundum hanc considerationem dietam servaverit, morbum evadit. Sic est 65omnino in proposito. Quando enim homo vilitatem et periculum suum veraciter advertit et secundum |31v| hanc considerationem[144] in veritate se tenet, quod non fit nisi humiliter de se sentiendo habendoque se pro vili et tali, qualis est, tunc, inquam, gloriari non poterit nisi in Deo, a quo est, de quanto est, et sic 70morbus superbiae curatus est. Summe ergo necessaria erat cita morbi ostensio pro tam utili medicina.

CAPITULUM 16

QUA RATIONE NON SIT DECLARABILE AB HOMINE, QUARE DEUS TOT ET TAM MAGNA MALA PERMISERIT ET PER CONSEQUENS NEC IUDICABILE

5PATER: Quamquam ex praemissis aliquo modo declaretur, quod rationabile fuerit[145] mala permittere, valde tamen mirum videtur et nescio qua ratione suasibile, quare voluerit tot mala permittere et tot angelos ac homines creare iugiter miseros et blasphematores sui perpetuos, praesertim cum illae 10proprietates divinae bonitatis, quae monstratae sunt et apparent in malis, videlicet patientia, mansuetudo, iustitia et similes, sufficienter apparuissent in numero pauciori.

FILIUS: Ita[146] dicerem, quod ex quo proprietates divinae bonitatis, quae in bonis ostensae sunt, sufficienter apparuissent in 15minori numero bonorum, ideo etiam non esset rationabile tot bonos esse creatos.

PATER: Non est simile, quia quantumlibet multi sunt[147] boni, hoc non nocet nisi valde per accidens. Sed quod aliqui sunt mali, hoc ante omnia nocet ipsis malis et quandoque multis aliis. 20Multiplicatio ergo eorum non videtur admittenda sine magna ratione.

FILIUS: Mala quaecumque Deo nocere non possunt, ut constat, beatis, ut declaratum est, prosunt[148], bonis in via non nocent, nisi de quanto volunt, consentiunt vel sequuntur. Quod vero 25nocent malis, hoc omnino dignum et iustum est, aequum et rationabile, |32r| immo de natura rei necessarium. Nisi enim alicui nocerent, mala non essent et cui rationabilius nocent quam illis, in quibus sunt propter nocentiam? Ergo non potest irrationabilis argui malorum permissio. Item, si est aliqua ratio 30permissionis decem malorum et similis ratio de aliis decem, quare non possent et illa mala et illi mali permitti et ita de aliis viginti.

PATER: Tanta utique multitudo malorum non videtur[149] habere bonam rationem.

FILIUS: Ex quo supra suasum et concessum est 35rationabiliter mala permitti, ad quantum numerum putas hoc posse protendi?

PATER: Hoc ego determinare non possum.

FILIUS: Nec ego, nec aliquis homo sine revelatione divina. Et ratio huius est, quia nemo potest pensare circumstantias et 40condiciones bonorum vel malorum nec etiam intensionem bonitatis vel malitiae eorum et quantum boni tolerare possint de adversitate malorum, sic tamen, ut subsistant et non deiciantur, et quot[150] mali bonis pro exercitio et probatione sufficiant quantaque doctrina vel exemplo bonorum mali convertendi ad hoc, 45quod convertantur, indigeant, seu quantum obstinatis malis ad inexcusabilitatem sufficiat[151]. Hoc autem esset necessarium scire ad ostendendum, quot mali vel mala essent admittendi vel permittenda. Et ideo sicut medicus erraret dicendo herbam esse inutilem, qui nec virtutem herbae, nec morbum, cuius 50esset curativa, cognosceret, sic est de illo, qui vult rem, actum, omissionem vel permissionem irrationabilem, vel non bonam, indicare, cuius sibi utilitas vel ratio non apparet. Nemo enim est bonus iudex rei, quam nescit[152].

CAPITULUM 17

QUA RATIONE |32v| DEUS PERMISERIT PLURES ESSE MALOS, QUAM FECERIT BONOS

PATER: Satis intelligo, quod nullius certi numeri potest dari 5ratio, sed dicas ad minus, qua ratione Deus[153] in hoc mundo plures permiserit vel permittat malos, quam fecerit[154] aut faciat bonos, sicut experientia manifeste docere et Scriptura testari videtur. Scriptum est enim[155]: “stultorum infinitus est numerus”[156] et iterum: “Multi vocati, pauci[157] electi”[158].

10FILIUS: Quia rara est materia, quam exigis, et nescio, ubi unquam tractata[159], ideo oportet te stare contentum in ea responsione, quam dare possum. Una itaque ratio potest esse, ut conservatio ecclesiae et fidelium divina et miraculosa sit ac talis appareat. Et per hoc probetur, quod boni non solum communi 15modo, sed quodammodo et electione speciali sunt Dei, quos sic mirabiliter fovet et conservat, ut quantumcumque mali numero et potentia humana bonos excedant et saeviant contra eos conenturque ipsos nonnumquam exterminare, supprimere et delere, quod tamen numquam in hoc praevalent, ut 20ait propheta in persona Ecclesiae: “Saepe expugnaverunt me a iuventute mea, etenim non potuerunt mihi”[160], Glossa: “semel vel pluries praevalere”[161]. Et de filiis Israel dicitur: “Cum essent numero brevi, paucissimi et incolae eius et pertransierunt de gente in gentem, et non reliquit hominem nocere eis etc[162].”[163].

25Alia ratio est, ne boni nimium vel plus debito confiderent in defensione humana, ad quam valde inclinati sunt homines, ponerentque carnem brachium suum, minusque adhaererent Deo et sic dominicam maledictionem incurrerent, qua dicitur |33r| per prophetam: “Maledictus, qui confidit in homine et ponit 30carnem brachium suum”[164]. Insuper, ut qui boni sunt vel fieri volunt, minus suspecti sibi sint et aliis, quod trahantur ad fidem timore oppressionis vel contemptus tam multorum, vel spe aut fiducia maioris securitatis et defensionis, sicut aliquando mali plus de multitudine quam de veritate confidunt, sicque ipsi 35boni maius testimonium habeant, quod alliciantur desiderio spirituali et quod fiduciam suam ponant in Deum.

Amplius, ut detur intelligi bonos ex gratia Dei subsistere non ex natura, dum tam multi ad malitiam se convertunt. Si enim communior esset inter homines bonitas, posset credi ex 40natura provenire, non gratia, quia illud ‘naturale’ dicitur, quod communiter accidit.

Demum, quis miretur, si plures sint servi quam domini, cum oppositum videatur inconveniens. Nunc autem boni et electi secundum rei veritatem sunt domini, reprobi vero servi 45ipsorum iuxta illud: “maior serviet minori”[165], Glossa: “reprobatus electo”[166].

Denique, ut[167] natura humana prodiisse noscatur ex nihilo, quae tam communiter tendit in nihilum et defectum et vix in aliquibus subsistit aut redit cum divinae gratiae adiutorio 50speciali.

Postremo, cum Deus saepe neget gratiam aliquam diligentissime petentibus atque dignis, quia non vult vilescere dona sua, quid miri, si ex eadem ratione non voluit gratiam suam et bonitatem hominum esse tam communes, ut minus 55vilescerent in aestimatione hominum essentque magis preciosae, quod secundum communem consuetudinem non fieret, quando pro maiori parte et tam communiter haberentur. Solet enim omnis res quantumlibet bona, quae communiter |33v| et multum habetur, minus reputari apud homines, nisi forte alii desiderantes eam 60habentibus reddant caram. Et licet quando sic homines in aestimatione gratiae errarent, gratia esset aeque bona et salubris, hoc tamen noceret hominibus, quando minus quaererent et desiderarent eam habere et sic minus digni minus eam consequerentur vel servare curarent.

65PATER: Contra hanc rationem habeo dubium. Nam si ita est, quare ergo Deus vult, quod misericordia sua semper omnibus et ubique praesto sit, et hoc vult etiam praedicari, cum tamen multi ob hoc minus curent et diutius differant converti.

FILIUS: Respondeo, quod Deus sic detestatur desperationem, 70utpote peccatum vel vitium infinitae bonitatis suae privativum vel negativum, quod magis vult tolerare contemptum donorum suorum quam in occasionem qualemcumque desperationis clausum esse vel non praedicari apertum suae gremium pietatis.

75PATER: Vellem, ut diceres, ubi fundaretur, quod Deus propter rationes, quas assignasti, permiserit plures malos, quam fecerit bonos.

FILIUS: Illa, quae in rationibus assignata sunt, veniunt realiter et rationabiliter eliciuntur ex malis permissis vel eorum 80occasione. Et ideo frivolum est dicere, quod immensa Dei sapientia non intenderit[168] istas veritates ostendere utilitatesque venire bonis, quas rationabiliter ex operationibus et permissionibus eius eliciunt. Quidquid enim boni vel veri possumus ex rebus, operibus Dei vel permissionibus elicere, non est dubium Deum 85hoc dare et non iam excogitare de novo, sed in sua providentia aeternaliter intendisse.

CAPITULUM 18

QUOD RATIO PERMITTENDI PLURES |34r| MALOS, QUAM SINT BONI, NON EST MINOR VEL MINUS BONA, QUAM MALA PERMISSA SINT MALA, ET QUOD SI ITA ESSET, 5NON OBSTARET, QUIN RATIONES ESSENT BONAE

PATER: Non possum negare, quod dicis, sed quantum licet mihi dicere collative, salva per omnia rationabilissima ac irreprehensibili bonitate et iustitia divinorum operum, videtur, quod rationes illae minus idoneae et nimis parvae sint ad 10permissionem tantorum malorum, cum mala permissa videantur numero plura et intensione graviora utilitatibus illis, quae in rationibus includuntur. Nescio enim, quomodo sit rationabile magna mala permittere propter rationes modicum boni importantes. Siquidem perpauci considerant illam 15miraculosam conservationem bonorum inter tot malos vel ex multitudine malorum procreationem creaturarum ex nihilo, vel ex paucitate bonorum, subsistentiam eorum ex gratia, non natura, vel non confidentiam in homines. Et quia pauci dictas rationes et utilitates advertunt et forte non omnibus advertentibus ad 20utilitatem veniunt, videtur, quod raro ad effectum intentum ducantur[169] rationes antedictae, sicque[170] modica ex eis utilitas habeatur. Peccata vero tot hominum, quasi innumerabilium, sunt maxima mala, miseriae et damna grandisque inhonoratio Dei, hominibusque causa damnationis aeternae.

25FILIUS: Quam parvum bonum, quaeso, putas illud vere divinum et miraculosum opus conservationis bonorum inter tot malos, adversarios ipsorum mortales, ad quod ceteris paribus nulla potentia humana sufficeret, ostensioque in hoc potentiae |34v| et bonitatis divinae et fructus, quem boni habent ex hoc, ac 30laus, quam Deo proinde canunt et canent perpetue? Et quod pravum opus vel opera reputas ita mala, sicut ista sunt bona? Maxime cum nullum sit malum, ex quo Deus non eliciat maius[171] bonum, immo plura bona, quorum quodlibet magis[172] bonum est, quam illud sit malum, sicut ex octavo capitulo secundi 35tractatus apparet[173]. Et ideo, si istae rationes non plene sufficerent, illae adiunctae supplerent et ostenderent permissionem esse rationabilem, etiamsi mala permissa ad bona compararentur[174] elicita et in rationibus his implicita. Sed esto, quod nec bona ex malis elicita, nec etiam bona istis rationibus importata essent 40tantae bonitatis sicut mala, quae permittuntur, sunt malitiae, adhuc non concluderes, nisi permissio malorum esset tam mala, sicut sunt illa mala, quae permissa committuntur, vel etiamsi essent aliquo modo in se mala. Plane enim tunc nulla esset ratio permittendi tot mala.

45Quia vero permissio etiam quantumlibet magnorum malorum in se mala non est, sed licita illi, qui non ex aliqua lege, praecepto vel aliquo huiusmodi ea impedire tenetur, sicut de Deo manifestum est, qui ad creaturas nulla omnino obligatione constringitur, nisi quantum se misericorditer per 50promissiones vel aliquo tali modo ligare dignatur. Illud vero, quod quis licite potest non facere et omnino dimittere, non propter hoc tenetur facere[175], quod aliis esset utile, si faceret, et quod si non faceret, esset nocivum. Et hinc est, quod si ex sola libertate dimitteret aut per hoc libertatem suam vellet ostendere, 55irreprehensibilis esset ipsa permissio. Quanto magis ergo non solum irreprehensibiliter, sed etiam rationabiliter[176] dimittit, si facit hoc ex aliqua |35r| quantumlibet modica ratione. Verbi gratia, si quis intrando bellum et bellando multos salvaret, qui ipso non intrante peribunt, ipseque[177] omnino liber esset ad intrandum vel 60manendum, quae quidem libertatio Deo utique est possibilis. Hic igitur, qui ex libertate potest extra manere, si deliberaret hac ratione non intrare bellum, ut vincendi insufficientiam suam agnoscerent et ipsi vel alii diligentiores fierent ad providendum sibi de bono duce belli, nonne rationabiliter ageret, licet illi per 65negligentiam suam ex illo damno nec cautelam illam elicerent, nec timorem. Nec enim propter negligentiam eorum irrationabilis redditur illa provida mansio huius boni viri, cum sufficientem monitionem et occasionem illi negligentes habeant cautelae, providentiae vel timoris. “Vexatio” enim, si volunt 70advertere, “dabit intellectum auditui”[178], quod si nolunt, non propter hoc irrationabiliter egit, qui cum liber esset, ipsis[179] tantae eruditionis occasionem bonam dedit.

Nec obstat, si dicatur, quod strages hominum, quae facta est, sit magis mala quam utilitas, quae ex occasione sequitur, sit 75bona, quia ille liber fuisset stragem permittere, etiamsi nullam utilitatem intendisset, et nihilominus intendit tale bonum, quod posset impedire vel excludere multas strages hominum, si adhiberetur diligentia debita et condigna.

TRACTATUS TERTIUS

QUA RATIONE ET IUSTITIA DEUS IMPUTET MALIS PECCATA

CAPITULUM 1

5QUOD QUI SCIT VEL SCIRE DEBET SE OBLIGARI ET NON SOLVIT, SECUNDUM QUOD DEBET ET POTEST, IUSTE SIBI NON SOLUTIO IMPUTATUR

PATER: Sit iam ita, quod Deus possit licite quantumlibet multa vel magna mala permittere. Qua ratione et iustitia |35v| vult ea, 10quae libere et voluntarie permittit, committenti tam graviter imputare, cum nullo modo potuissent fieri nisi eo permittente, immo non possint vitari nisi eo iuvante, et si iuvisset aut iuvaret me peccantem tantum, sicut iuvit Iohannem Baptistam, ita modicum peccarem ut ille, et si sic traheret me sicut Paulum, 15converterer sicut ipse, et si daret mihi[1] talem voluntatem et tantam gratiam, tam multa bona facerem sicut unus eorum.

FILIUS: Qui scit vel scire debet se esse obligatum ad solvendum aliquid pro certo tempore, et pro eo non solvit iuxta hoc, quod commode potest, nonne sibi iuste non solutio imputatur.

20PATER: Non video aliud.

FILIUS: Debesne aliquid Domino Deo?

PATER: Ita dicitur communiter, sed vellem habere probatum. Quid enim debeo sibi solvere, cum omnia, quae habeo, sint sua, et quae possum vel facio, non nisi per ipsum possum aut[2] ago. 25Ideoque, si vult sibi esse solutum a me, operetur, ut solvam.

FILIUS: Debesne alicui homini quidquam?

PATER: Hoc non audeo negare, quia facerem iniuriam mutuantibus, ingratum me redderem benefactoribus, odiosum diligentibus et eorum benevolentia me privarem, si negarem me 30pro beneficiis vel mutuis obligari.

FILIUS: Habesne quidquam talium a Domino Deo?

PATER: Immo omnia, quae habeo ab aliis, principalius per ipsum habeo et ab ipso et ultra haec multa et maxima ab eo, sicut esse, vivere, intellectum, voluntatem et huiusmodi.

35FILIUS: Igitur summe et maxime debitor es eius et plus sibi debes quam alii vel aliis quibuscumque.

PATER: Fateor, si et in quantum possum.

FILIUS: Habes|36r| ne aliquod[3] posse?

PATER: Non plus, nisi quantum ipse donat.

40FILIUS: Deditne tibi vel dat iam aliquod[4] posse sic, quod illud habeas de praesenti?

PATER: Credo bene, quod aliquod[5], sed nescio quantum.

FILIUS: Ergo nisi coneris ad tantum, quantum potes, ipse tibi iuste imputabit.

CAPITULUM 2

QUOD NON EXCUSATUR QUIS DE NON SOLUTIONE, ETIAMSI INVINCIBILITER IGNORET[6], QUANTUM AD MAXIMUM POSSIT AUT DEBEAT

5PATER: Numquid non excusat me ignorantia, ut videtur, invincibilis, quia videlicet nescio, quantum possum?

FILIUS: Imaginandum est de Deo sicut de uno domino terreno, qui terram locans agricolis non requirit[7] extremum, quod de agris potest provenire, sed temperate, ut de censu sit eo securior 10et illi benignius et facilius censum dare valeant et se ipsos sustentare. Sic Deus censum laudis, gratitudinis, amoris et aliorum huiusmodi non ad[8] ultimum virium nostrarum exposcit a nobis, sed valde clementer, ut eo benevolentius persolvamus et diu in viribus maneamus. Si igitur facis diligentiam debitam in 15experiendo, quantum possis, et iuxta hoc sibi servis et solvis, ab his, quae ultra haec potes, multum per ignorantiam relevaris, alias vero minime.

PATER: Nec ego scio, nec possum scire, quae sit diligentia, quam habere debeo.

20FILIUS: Licet non possis ad plenum scire, multum tamen et satis ad propinquum potes conicere ex his, quae in aliis bene potes. Cum enim alios amatores tuos diligis, benefactoribus gratias agis, potentes times, superioribus reverentiam exhibes et oboedis, laboras in exterioribus et abstines, bene potes in |36v| 25his considerare tuam diligentiam, affectum et posse. Si ergo maiorem diligentiam, affectum, conatum et opus in his et aliis, quae Deo debentur, exhibes, sicut plus sibi teneris iuxta concessa superius[9], habes diligentiae debitae magnum signum. Si autem in aliis conari potes et facere et ad ea facienda multum afficeris, 30non poteris ad excusationem tuam impotentiam allegare.

CAPITULUM 3

QUOD NEC EFFECTUM EXTERIOREM, NEC AFFECTUM INTERIOREM OPORTET SENSIBILITER ESSE MAIOREM AD EA, QUAE SUNT DEI, QUAM ALIQUANDO FUIT AD ALIA, 5ET QUOMODO DEBEAT ESSE MAIOR

PATER: Aliquando in exterioribus occupationibus laboro vel abstineo a cibis et potibus quasi ad ultimum, quod possum. Quomodo ergo tunc Deo amplius exhibeo? Item, quandoque vehementer afficior in animo ad benefactorem aut[10] amicum aut 10bona exteriora et non mirum, quia corpus, quod corrumpitur in hoc, tanquam sibi complacente, me adiuvat, in spiritualibus vero de natura sua corrupta impedit et resistit. Quomodo ergo possum tantum affectum et maiorem in me experiri vel habere ad divina sicut humana?

15FILIUS: Licet malum signum sit et insufficiens per impotentiam excusatio, si putet homo vel dicat se non posse facere laborem illum in serviendo Deo, quem bene potest in aliis Apostolo dicente: “Sicut exhibuistis membra vestra servire iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra servire iustitiae 20in sanctificationem[11]”[12], non tamen requiritur, quod semper homo laboret plus ad extra in exercitio virtutum, quam fecit in vitiis, quia diabolus irrationabilia servitia desiderat, Deus non nisi rationabilia requirit. |37r| Sed in hoc plus faciat serviendo Deo quam in aliis, quod firmior sit et minus possit avelli a servitio 25Dei quam[13] a quacumque alia re vel actu, maxime contrario, et plus appretiet in mente sua, ut ea, quae potest agere, ad beneplacitum Dei faciat quam alia ratione quacumque. Nec etiam oportet, quod affectus ad placendum Deo sit sensibiliter ita fervens et tam intensus perceptibiliter, sicut aliquando fuit in 30aliis, licet hoc habere a Deo[14] foret magna perfectio et donum gratiae speciale. Sed hoc requiritur, quod affectus rationalis interior, sive voluntas, maior et intensior sit ad hoc quam ad aliud quodcumque, immo sic sit ad hoc, quod ab omni repug-nanti et contrario sit aversus et, si non specialiter et in actu, 35saltem habitualiter et radicaliter ac in communi.

CAPITULUM 4

QUA RATIONE DEUS REQUIRIT AB HOMINE VOLUNTATEM, QUAM DEUS NON DAT NEC VULT SIBI DARE ET HOMO SINE DONO DEI NON POTEST HABERE

5PATER: Talem affectum et voluntatem, nisi Deus det, non possum habere. Quando ergo ipse non dat, qua iustitia requirit a me huiusmodi voluntatem?

FILIUS: Quando aliquis homo bene fecit[15] tibi, qui nec dat, nec potest dare tibi voluntatem retribuendi, nihilominus teneris 10sibi gratias agere et retribuere iuxta posse[16] nec in aliquo, etiam minimo, excusaris, immo magis accusaris, si non habes voluntatem retribuendi, quam ad minus habere deberes, etiamsi posse non haberes.

PATER: Non video aliud, quin ad minus requiratur bona 15voluntas.

FILIUS: Postquam igitur Deus amplius fecit tibi quam aliquis alius et ultra hoc dedit posse retribuendi et posse volendi, quae alius dare non[17] |37v| potest, cur non aeque teneris sibi, etiamsi non dedit voluntatem, et si teneris, cur non iuste requirit?

20PATER: Quantumlibet habeam posse volendi retribuere, seu retribuendi, numquam tamen retribuam, nisi retribuendi habuero voluntatem plenam et efficacem, quam ex toto posse, quod dedit, habere non possum, nisi ultra haec omnia praedicta etiam ipse det eam. Cum igitur huiusmodi voluntatem efficacem 25Deus nulli habenti posse sufficiens det[18] nec dare velit, quem non retributurum praenovit, sicut planum est, quia, si Deus daret vel dare vellet voluntate vera, scilicet beneplaciti, ille consequeretur et secundum hoc ageret. Alias enim voluntas efficax non esset vel ipse posse sufficiens non haberet. Ideoque mirabile 30videtur, quod iustus Deus hoc requirit ab homine, quod non vult sibi dare et homo sine sua datione[19] non potest habere. Verbi gratia, Deus requisivit, quod Iudas post traditionem resurgereret, et imputat sibi, quod non resurrexit. Ipse vero resurgere non potuit, nisi Deus daret sibi efficax velle resurgendi, quod nec dedit sibi Deus, 35nec unquam dare proposuit.

FILIUS: Ad hoc, quod aliquis obligatus sit et ab eo iuste debitum exigatur, non plus requiritur, nisi quod fecerit iniuriam aut susceperit[20] mutuum vel beneficium, vel aliquod tale, quod retributionem exigit, et ipse solvere vel retribuere possit. Sic itaque 40omnes iudices iusti decernunt nec alicui debenti et non habenti solvere longiores dant indutias, quam quoadusque possit. Cum ergo homo illam voluntatem retribuendi efficacem, quam, ut dicis, sine Deo non |38r| potest habere, etiam per ipsum Deum bene possit habere, ipse sufficienter obligatur. Qui enim ab alio[21] 45potest habere ad solvendum, utique potest solvere.

PATER: Iste, de quo arguimus, retribuere sine Deo non potest et Deus non adiuvat ipsum, igitur simpliciter non potest.

FILIUS: Consequentia non valet, quia etsi non iuvat, potest iuvare. Etiam secunda pars antecedentis est falsa, quia, si non 50iuvaret, nihil posset.

PATER: Saltem non iuvat eum ad efficaciter retribuendum.

FILIUS: Hoc est verum, quamdiu iste non facit diligentiam et conatum. Nemo enim iuvatur, nisi qui et ipse aliquid agit. Sed bene iuvat eum tantum, quod potest efficaciter retribuere, et 55hoc sufficit ad obligationem.

PATER: Ista ambo volo negare, ut videam probationes.

FILIUS: Dic igitur, an quilibet utens ratione habeat a Deo aliquod posse[22] retribuendi sibi.

PATER: Non dubito, quin sic, alias enim nec retribuere 60teneretur.

FILIUS: Potestne quilibet talis agere secundum hoc posse, quod habet?

PATER: Potest omnino, nec enim posse esset, per quod nihil posset.

65FILIUS: Quando[23] autem quis ageret secundum hoc posse, quod habet etiam, quantumlibet parvum sit, nonne efficaciter retribueret?

PATER: Utique, immo et sufficienter, si ageret secundum totum posse, quod habet.

70FILIUS: Planum est ergo, quod quilibet utens ratione sufficienter iuvatur ad posse retribuere.

PATER: Non video, quid hic negem. Proba secundum[24], quod habere tale posse sufficiat ad obligationem.

FILIUS: Si tale posse non sufficeret, sed, ut supra[25] tetigisti, 75requireretur, quod huiusmodi potens etiam voluntatem ad retribuen- dum haberet, sequeretur, quod omnis malivolus et ingratus, quamdiu |38v| talis est, quod non vult solvere vel retribuere, tamdiu liber et solutus esset a retributione et sic de malivolentia sua magnum commodum reportaret. Item, sequitur, 80quod nullus homo possit hominem iudicare vel punire pro non solutione debiti vel etiam quacumque omissione, quia secundum hanc viam nullus obligatur, nisi habeat voluntatem. Nemo autem potest iudicare de actibus interioribus voluntatis. Quod, quia inconveniens esset, sequitur, quod non voluntas 85solvendi non sit ad excusationem, sed, ut dictum est, ad accusationem potentis solvere nec solventis. Sufficit igitur in debitore solvendi potestas.

CAPITULUM 5

QUOD QUIA QUILIBET HOMO, SIVE MULTUM, SIVE MODICUM HABEAT A DEO, SECUNDUM HOC SIBI TENETUR AD CENSUM. HINC CONCLUDITUR, QUOD QUIA NULLUS 5VEL RARISSIMUS EST, QUI IUXTA BONA SUMPTA CENSUET, CUILIBET IUSTE DEUS IMPUTARE POTEST ET POENAS INFERRE ET PER CONSEQUENS TOTUM IN MISERICORDIA DEI CONSISTIT

PATER: Velle realiter et efficaciter Deo gratias agere pro 10beneficiis aut satisfacere pro peccatis est venire ad Deum, ad quem nemo potest venire nisi tractus[26]. Per solum autem posse non videor trahi[27]. Ergo videtur, quod plus requiratur quam posse ad hoc, quod quis retribuere vel satisfacere teneatur, videlicet aliquod alliciens sive trahens.

15FILIUS: Quando es obligatus homini benefactori ad rependendas gratias, esne tractus ad hoc?

PATER: Credo, quod sufficienter ex hoc, quod per beneficium cognovi et benevolentiam et affectum suum ad me.

FILIUS: Cum ergo cognoscas, quod, ut de aliis donis taceam, 20Deus dederit tibi posse |39r| venire ad se, quod est bonum excellentius omnibus beneficiis[28] humanis, numquid non sufficienter per illud donum es tractus?

PATER: Hoc de cognoscente Deum suadere videtur, sed quid est de his, qui nihil sciunt de Deo et credunt se aliunde habere, 25quae habent? Qua iustitia exigit Deus ab eis eam, de qua dictum est, bonam voluntatem et, ut habeant fidem ac gratiam, de quibus penitus nihil sciunt nec umquam audiverunt et tam vehementer imputat eis, quod non habent, cum tamen ipsi non possint divinare de talibus, quae aliquo[29] modo sunt super 30rationem humanam?

FILIUS: Si quis dominus aut rex daret subditis bona sua et alicubi proclamaret in publico, alibi vero insinuaret in occulto, quantum de censu dare deberent, qui bona reciperent sub magnis poenis ablationis aut diminutionis bonorum aut aliis 35personae non solventi inferendis, nonne iustissime imputaret eis, qui recipiendo bona[30] mandatum huiusmodi proclamatum aut insinuatum audire vel auditum intelligere, seu advertere, vel intellectum implere contemnerent aut negligerent, sicque censum non solverent, quem tenentur[31]? Nonne etiam iure 40auferret eis vel diminueret bona inferretque poenas secundum magnitudinem irreverentiae, negligentiae vel contemptus?

PATER: Procede ulterius. Exemplum enim videtur satis consonum veritati.

FILIUS: Cum ergo omnes homines usum rationis habentes, de 45quibus praesens sermo est, bona a Deo receperint, licet inaequaliter, quilibet tamen pro modulo suo ad cotidianum censum gratitudinis, humilitatis, oboedientiae, obsequii, reverentiae et amoris |39v| et ceterorum huiusmodi obligetur, paganique vel alii infideles, si qui tales sunt, ad quos nulla devenit publica 50proclamatio veritatis, “ipsi sibi sint[32] lex”, ut ait Apostolus, “habentes ius legis scriptum in cordibus suis”[33] et ex naturali ratione, quod bonum est, discernentes aut discernere potentes, dummodo eam diligentiam fecerint, quam communiter faciunt in aliis aut commode facere possunt[34], et ultra hoc, sicut non oportet 55dubitari, multas speciales admonitiones habeant per creaturas, scripturas, saltem philosophorum, homines, angelos et varios casus eufortunii vel infortunii, nec non quandoque inspirationem divinam. Christianique et qui cum eis sunt vel non longe distant ab ipsis, ultra haec omnia manifestam 60proclamationem et publicam divinae habeant voluntatis, nullus tamen vel rarissimus ex omnibus est et, si quis est, rarissime talis est, qui secundum dona, intelligentiam et facultatem, a Deo suscepta[35] admonitionemque et requisitionem eius debitum censum solvat vel[36] etiam solas admonitiones et doctrinas capiat, 65rationem consulat et attendat, prout potest et debet.

Postquam autem quis, quantumlibet multum aut modicum de cognitione vel donis habeat, illud negligit, quod Deus ab ipso non excessive, sed secundum bona sibi collata piissime et rationabilissime cum sufficienti eruditione et admonitione 70requirit, tunc nisi Deus velit cum tali misericorditer agere et non imputare sibi negligentiam vel peccatum, sicut potens est remittere, cui et quando vult, tunc, inquam, ab isto delinquente aufert in parte vel in toto iuste, |40r| quod habet, et denegat, quae non habet, infertque poenas secundum mensuram negligentiae 75vel contemptus.

Et inde est, quod totum in misericordia Dei consistit, sicut ait Scriptura: “omnia conclusit sub peccato”[37], ut omnium misereatur, et “Beatus est”, secundum prophetam non, qui non fecit, sed “cui non imputavit Dominus peccatum”[38]. Iuxta hoc etiam[39] 80potest intelligi, quod “quem vult, indurat, et cui vult, miseretur[40]”[41]. Si enim homini, ut dictum est, delinquenti non solvendo censum debitum non miseretur indulgendo neglecta, sed aufert sibi bona et infert poenas nec iuvat eas patienter ferre, sed etiam dona iuvantia subtrahit, necesse est, ut homo amplius 85induretur, id est, fiat minus aptus. Nihil est enim huiusmodi Dei[42] induratio nisi minor ad bonum hominis aptitudo. Quando vero quis se plene exhiberet secundum ea, quae habet a Deo, tunc indubitanter impleretur verbum Apostoli, quod dicit: “Fidelis est Deus[43], negare se ipsum non potest”[44]. Sed hoc salvo meliori 90iudicio credo non fieri sine speciali Dei praeservatione. Alias enim res de se corruptibilis, adhuc[45] in statu corruptionis, in statu suo subsisteret et non tenderet ad defectum, quod statui corruptionis repugnare videtur, sicut scriptum est, et „numquam in eodem statu permanet”[46].

CAPITULUM 6

QUOD NON QUILIBET AEQUE BENE ET BONA FACERET CUM ALIO, ETIAMSI AEQUALEM GRATIAM HABERET

Quod autem addidisti, quia si Deus tantum iuvisset te sicut 5sanctum Iohannem, tam parum peccasses ut ipse et si tantum traxisset te vel tantam gratiam dedisset tibi sicut illi vel Paulo, tam multa bona fecisses ut ille, non bene infertur[47], cum |40v| aliqua gratia sufficiat ad trahendum unum a malis ad bona, quae non sufficeret ad trahendum alium magis rebellem vel radicatum in 10vitio. Actus enim activorum sunt in patiente disposito[48], quod quilibet in se ipso potest experiri. Uno namque tempore movet eum verbum sive monitio, quod vel quam alio tempore pro nihilo reputaret. An non putas, quod multi a profundissimis malitiis resipuerint per monitionem aut flagellationem Dei 15multo minorem, quam fuerant plagae pharaonis?[49] Immo multi legendo compunguntur, cum tamen ille sustinendo permanserit obstinatus. Insuper, si non tantum habes, non ad tantum obligaris, nisi forte per te stet, quod non habes. Nec enim plus imputat dominus servo infideli et pigro, nisi quod pecuniam 20suam[50], scilicet domini, quam sibi commiserat, sine lucro reportat[51], de ea autem, quam non dederat, non requirit.[52] Si autem velles per hoc, quod dicis: ‘sicut sanctum Iohannem’ etc. intelligere plenam conformitatem in omnibus naturalibus et accidentalibus, gratuitis et non gratuitis, corporalibus sive spiritualibus, tunc planum esset et quaestione non dignum. Si enim 25fecisset te omnino esse sicut illum, tunc tu[53] esses sicut ille.

TRACTATUS QUARTUS

DE RATIONE INFLICTIONIS POENARUM

CAPITULUM 1

QUAE SINT RATIONES PUNITIONIS MALORUM IN 5GENERALI

PATER: Postquam ergo Deus voluit talia mala permittere ad tam magnam ostensionem bonitatis suae et ad hoc, ut tot bona eliceret, tantum videlicet profectum bonorum tam in via, quam in patria, quare voluit eos tam gravibus et aeternis poenis 10affligere, |41r| qui sibi ad tot bona sunt utiles ac ministrant et sine quibus vel[1] similibus numquam talia provenissent.

FILIUS: Ut ad id primo respondeam, per quod quaestionem aggravare videris, quasi totum, quod allegas, est verum de ligno, ex quo facta est imago crucifixi, per quam Deus multam 15fidelium devotionem excitat et tamen nullum inconveniens est, postquam imago perit et lignum putruit, si proiciatur in ignem. Quanto magis ergo proiciendum esset, si per proiectionem in ignem ad illa bona esset utile et serviret.

PATER: Secus videtur de ligno, quod, quia insensibile est, 20dolorem non habet.

FILIUS: Sicut secus est de ligno in passione, quod eam non percipit, ita secus est in actione, quia non facit contra Deum nec intendit, sicut malus homo, per quem licet Deus voluntatem suam compleat, hoc tamen non est in eius intentione, sed 25ut frequenter oppositum vel saltem aliquid aliud et non illud, quod Deus intendit.

Sed ad principale propositum accedendo, sunt bene rationes, quae ex supra habitis possunt haberi, quia videlicet Deus voluit punire malos[2] ad ostendendum punibilitatem 30creaturarum[3] ac potentiam suam in praevalendo malis[4] et humiliando eos ac subiciendo, seu subiectos sibi ostendendo, licet invitos[5], sapientiam in discernendo peccata etiam occulta[6], iustitiam in nullum malum dimittendo impunitum[7], misericordiam in puniendo citra condignum[8], providentiam et pietatem in 35deterrendo multos per poenas a malis, quae facerent, si poena non esset[9], et procurandum solatium, quod boni et beati habent de tam immensa, rationabili |41v| et pia iustitia[10], insuper ad clariorem ostensionem perpetuitatis daemonum et hominum. Quod enim angeli et homines beati perpetui sunt, posset ascribi 40bonae vitae, quam habent. Hoc autem locum non habet, ex quo damnati in omni miseria perpetui[11] sunt. Hoc igitur est evidentissimum eorum perpetuitatis argumentum[12], nec non ad ostendendum, quod[13] amaram poenam sensus Deus possit sua dulcedine et caritate dulcorare in tantum, quod non curetur vel 45leviter feratur, sicut fecit in martyribus et haec omnia vel non essent vel non apparerent in effectu, si nulla poena fuisset illata. Et quamvis hae rationes praesenti proposito possent sufficere, sunt tamen adhuc aliae rationes inflictionis poenarum.

Prima quidem, quod, ex quo omnes creaturae serviunt Deo, 50inordinatum esset, quod nulla ex eis tantum Dei[14] contemptum et iniuriam vindicaret. Demum, qualis potentiae esset vel reputaretur Deus, si misera creatura posset delectationem vel consolationem habere Deum contemnendo et quasi contra eum, sicut luxuriosi habent vel alii delectabiliter peccantes, nulla poena 55comitante, et quando peccans nihil ex hoc mali reportaret vel damni, nisi quantum sibi ipsi faceret? Amplius, ex quo taedia, gravamina, labores[15], tribulationes et verecundiae, quas quis sustinet ob hoc, ut Deo vel homini faciat complacentiam, servitium aut honorem, numquam melius retribui possunt aut solvi quam per 60delectationes, commoda, solacia vel honores, quae contraria sunt poenis toleratis. Quid ergo rationabilius aut iustius potest illi retribui, qui non |42r| curat, sed parvipendit aut etiam gaudet Deum offendere, dummodo possit delectationem et voluntatem suam habere, quam dolor, miseria sive poena? Et cum primum 65omnes approbent[16] et acceptent, videlicet quod pro laboribus et poenis detur consolatio, ex mala utique et perversa radice procedit, quod causantur et conqueruntur pro malis consolationibus poenas dari. Nihil enim aliud videntur appetere nisi delectationes inordinatas sine poena. Insuper, si nulla 70perceptibilis poena fuisset secuta peccatum, angeli mali vel homines peccatum non reputassent aut reputarent esse malum, vel saltem non tam malum, sicut est. Dixissent enim: intra se peccavimus et nihil accidit nobis triste. Amplius, si nulla esset alia ratio poenarum, ista videretur sufficere, ut Deus suum amorem 75ostenderet et per hoc homines ad sui amorem provocaret.

PATER: Ego hactenus credidi, quod comminatio et inflictio poenarum timorem induceret. Quomodo vis hoc trahere ad amorem?

FILIUS: Nonne magni amoris indicium est, quod mater optat 80filium vagum[17], fugientem ab ea, fidelitatem eius et beneficia parvipendentem, quocumque devenerit, non bene recipi, sed undique durius tractari, quatenus non diu sit absens, sed cito ad matris redeat et permaneat pietatem. Quidquid autem est amoris indicium, hoc indubitanter etiam provocatio est ipsius. 85Hinc est, quod sancti homines pro magno amore et cum magna dulcedine recipiunt creationem et comminationem poenae infernalis, per quam, etiamsi nollent voluntarie et ex virtute, compellere voluit eos Deus, |42v| ut boni essent, ad beatitudinem tenderent ac venirent. Postremo, quomodo fuisset conveniens, 90iustum aut bonum et non magis repugnans divinae providentiae, bonitati, immo et misericordiae, quod non peius deberet malus habere quam bonus, reus quam innocens? Quae esset enim sapientia vel providentia[18] aut tam improvida misericordia inter res tam differentes non facere differentiam?

CAPITULUM 2

QUA RATIONE NON SUFFICIUNT POENAE ESSENTIALES PECCATA INSEPARABILITER COMITANTES

PATER: Numquam malus ita bene habet[19] ut bonus, quia sicut 5bonis ipsa virtus est praemium, sic perversitas supplicium est malorum. Et ideo, si etiam nulla esset poena sensibilis vel inflicta, poena tamen essentialis numquam deesset. An non satis habet homo de miseria, confusione vel poena in hoc, quod perdit[20] Deum et caret gratia eius adhaeretque diabolo vel alteri 10miserae creaturae, “diligit vanitatem et quaerit mendacium”[21], et “sub sentibus esse delicias computat”[22], velut fatuus et delirus?

FILIUS: Magna poena esset ei, qui adverteret, non advertenti autem nulla vel modica esse videtur. Ad experientiam enim videmus eos[23], qui habent magnos dolores, multo minus gravari et 15animo multipliciter relevari per hoc, quod conversi ad ludos vel alias deductiones miseriarum suarum obliviscuntur ad tempus. Quia ergo peccantes caecos vel lippos vel ad minus aversos habent rationis oculos a veris bonis et a se ipsis densamque nubem perversi affectus ipsos obumbrantem, ita ut non debite 20advertant vanitatem et miseriam rerum, ad quas se converterunt, damnumque bonorum spiritualium, quibus se privant |43r| et carent, maxime tunc, quando possunt in aliquo delectari et voluntatem suam habere, nisi, ut ait beatus Gregorius, “poena oculos aperiat[24], quos clauserat culpa”[25] – quando enim carnalium 25voluptatum amatores reputarent carentiam consolationum spiritualium esse poenam, quas, etiamsi offerentur, nollent habere, sed magis abicerent, utpote retractivas a delectatione carnali, quam omni spirituali praeponunt, nec tempore ebrietatis consolationum carnalium putant in spiritualibus esse solacium, sed 30miseriam atque luctum – nec mirum, cum nec primus angelus, quantumvis claro lumine scientiae fuerit illustratus, crederet superbiam suam esse poenam, sed gaudium, miseriam, sed felicitatem, deiectionem, sed exaltationem. Et forsan adhuc putat, quod superbia sua esset sibi felicitas, si non puniret eum Deus 35pro ea aestimatione sua, indebite, impie et iniuste.

CAPITULUM 3

QUA RATIONE NON SOLUM POENAE INTRINSECAE, SED ETIAM EXTERIORES ERANT INFLIGENDAE

PATER: Ex quo ergo voluit Deus vel debuit secundum rationem 5punire, nonne suffecisset peccatorem per interiorem vermem conscientiae cruciare, ita quod peccator cognovisset magnitudinem boni perditi et mali commissi et de hoc roderetur continue intra se Deusque non inflixisset tam graves poenas extrinsecas per ignem aut nivem, sulphur aut picem et similia?

10FILIUS: Sicut propter aversionem a Deo et eius contemptum intus commissum in anima dignum et iustum erat, ut peccator aliquam intrinsecam poenam perciperet et haberet, scilicet remorsum de perditione tanti boni, tam consolatorii, utilis et honesti, sic propter inordinatam conversionem | ad creaturam 15omnino conveniens et rationabile erat, ut in ipsa creatura aliquid contrarii inveniret illi delectationi, quam indebite in ea quaerebat, ne crederet creaturam aliquid boni vel iocundi posse conferre contra creatorem vel sine ipso, et ut cognosceret fidelitatem creaturarum ad Deum, dum, ut ait Sapiens: “Creatura 20creatori suo deserviens excandescit in tormentum adversus iniustos”[26]. Insuper, quis nesciat, quam utiles et per consequens quam rationabiles sint poenae corporales, quibus rudes et grossi, qui poenas interiores nec curant, nec cognoscunt, retrahuntur a multis malis, quae facerent, si non sensibiliter ad extra 25puniri timerent, per quas etiam mortificantur vitia et consueta dediscuntur, in quibus indurarentur et habituarentur homines, qui timore poenarum incipiunt fieri sapientes. Unde “timor Domini”[27] dicitur “initium sapientiae” nedum filialis, sed etiam aliquo modo servilis.

CAPITULUM 4

QUOD RATIONABILIS ET QUODAMMODO NECESSARIA ERAT POENARUM PERPETUARUM COMMINATIO
ET INFLICTIO

5PATER: Illas poenas nedum tolerabiles, sed laudabiles et salubres crederem, quae hominem corrigerent et sic finem haberent. Eas vero, quae perpetuo durant et sustinentem nihil emendant, sed forsan continue peiorem efficiunt, nescio, unde laudabiles esse probabo.

10FILIUS: Ex eodem fundamento, quo et praecedentes, quia videlicet multos retrahunt a malis, qui forsan propter omnes poenas temporales, quantumlibet longo tempore duraturas, dummodo solum essent habiturae[28] finem, numquam voluptates aut malitias suas desererent. Patet itaque necessitas comminationis et 15inflictionis poenae perpetuae, |44r| cum multi nec adhuc timeant et resipiscant a malis, qui etiam credunt eam esse futuram. Quid ergo facerent, si non essent infligendae? Si autem Deus vellet eas infligere et non comminaretur, possent homines causari contra ordinationem et iustitiam Dei ac se esse deceptos, 20quasi dicendo: ‘Si scivissemus, aliter egissemus’. Si autem Deus comminaretur et non infligeret, de falsitate notaretur et quasi verax non esset. Valet igitur: utilis et rationabilis est poenarum aeternarum[29] comminatio ad divini timoris excitationem, ad multorum a malo retractionem, ad Dei contra malos 25iustificationem et excusationem. Valet earum inflictio ad emendantium purgationem, ad rebellium suppressionem et humiliationem, ad veracis Dei et suae veritatis ostensionem. Utrumque autem, videlicet tam comminatio, quam inflictio, valent in bonis ad laudis et amoris Dei provocationem.

CAPITULUM 5

QUA RATIONE PRO TEMPORALI CULPA PERPETUA POENA INFLIGITUR ET QUOMODO PECCATUM ORDINATUR PER POENAM

5PATER: Quantumlibet magna poena malitiae hominum aut daemonum ad correctionem non sufficiat, Deus tamen nullam debet inferre nisi iusta, rationabilis, utilis sit et pia, sicut supra[30] de omnibus operibus Dei te velle ostendere praemisisti[31]. Unde vellem scire, qua iustitia vel ratione, utilitate vel pietate pro 10momentaneo vel alias brevi peccato infertur poena perpetua.

FILIUS: Si ostensio proprietatum Dei, videlicet iustitiae et aliarum, quae positae sunt in primo capitulo huius tractatus[32], utilitasve creaturarum est sufficiens et bona ratio permittendi mala et per consequens infligendi poenas ad tempus, quare non 15erit rationabile perpetuo |44v| mala permittere vel poenas infligere ad perpetuam ostensionem illarum proprietatum vel utilitatem istarum. Qua iustitia autem pro culpa temporali infligatur poena perpetua, multae convenientes rationes communiter assignantur. Inter quas hanc solam puto posse[33] sufficere. Dato 20enim, quod multa peccata transeant, contemptus tamen durat, nec aliqua fit emenda, quid ergo deberet iustus Deus perpetuis suis contemptoribus facere? Nam si non puniret, aliquod malum impunitum et inordinatum relinqueret, quod iustitiae suae nulla convenit ratione.

25PATER: Quaeso, quomodo per poenam ordinatur peccatum, cum peccatum sit ipsamet deordinatio, quae utique ordinis non est capax, nam si ordinem reciperet, deordinatio non maneret.

FILIUS: Non est propria locutio, quando peccatum dicitur ordinari, sicut nulla locutio pure affirmativa de peccato propria 30est, in quantum pro deformitate capitur. Sed ex hoc dicitur ordinari peccatum, quando peccator, qui peccando non vult subesse Deo per voluntatem, subest sibi et subesse ostenditur per poenam et quando libidini perversae voluntatis, qua peccator delectari vellet, tanta amaritudo miscetur, ut etiam quandoque 35libido sit poena. Item, quando boni vel beati ex consideratione mali bonum eliciunt, Deum laudant et gaudium ex hoc habent. Nec incongrue peccatum hoc modo ordinari dicitur, cum sic fiat aliquo modo medium ministrans aut serviens, saltem occasionaliter et obiective, ad illum finem, ad quem sunt omnia 40ordinata.

CAPITULUM 6

QUOD DEUS PIE FECIT ET INTENDIT BONUM EORUM DANDO PRAESCITIS TAM NOBILES NATURAM ET POTENTIAS, SINE QUIBUS |45r| TAMEN NON 5DAMNARENTUR, ET AD QUID SINT CREATI ET QUOD NON EST EIS MAGIS MALE QUAM BENE

PATER: Esto, quod iuxta prius concessa et dicta nec iniusta, nec inutilis, nec irrationabilis sit poenarum etiam perpetuarum inflictio. Non tamen video, qua ratione pia dicatur. An 10non magis pium fuisset, quod numquam creasset eum, quem praenovit tales et tam immensas poenas ac miserias perpetuo habiturum? An “non melius erat ei”, sicut dicit Veritas, “si natus non fuisset”?[34]

FILIUS: Nonne magna pietas est, quod Deus dedit damnandis 15tam sublime esse, nobilem videlicet naturam et potentias, ut[35] intellectum et voluntatem, eosque sua imagine insignivit?

PATER: Tu bene nosti, quod quanto melius et nobilius est vinum, tanto per corruptionem acerbius fit acetum. Et ergo nobilitas naturae, postquam degenerat[36], cedit damnatis in miseriam. Si 20enim non habuissent intellectum et voluntatem, numquam damnationem incurrissent, et si hodie non haberent cognitionem, nec poenam damnationis haberent. Ideoque videtur mihi, quod sicut ille, qui mihi daret pulchrum cultellum, sciens pro certo et indubitanter, quod ego cultro habito[37] amputabo 25mihi digitum, quem nequaquam amputarem cultello non habito, peius vel minus bene faceret mihi dando cultrum quam non dando. Sic damnato Deus minus bene fecisse videtur dando intellectum et voluntatem, sine quibus non damnaretur, quam si numquam[38] dedisset.

30FILIUS: Si dominus Deus ad hoc dedisset damnando liberum arbitrium, ut peccaret et damnaretur, iuste quis moveretur contra Deum. Sed quia |45v| non dedit ad hoc nec aliquo modo iuvat aut facit ad hoc, sed ipse ex sua libertate peccat et damnari meretur, ideo sibi imputet et non Deo.

35PATER: Pono similiter, quod ille dans cultellum non intendat amputationem digiti mei, sed incisionem panis ad edendum. Adhuc[39], melius esset mihi et magis optabile, quod nihil daret, quamvis adhuc non videam, quomodo realiter possit excusari intentio dantis illud, per quod scit malum mihi futurum. Si 40enim veraciter intenderet bonum meum et vellet malum meum excludere, ipse subtraheret vel ad minus non daret id, quo scit mihi venire malum, quod sine suo dono non veniret.

Insuper, libenter vellem scire, quid tamen Deus intenderit[40] in creatione praesciti et ad quid creaverit eum. Si enim ad 45salutem, tunc cum ipse non consequatur eam, videtur intentio Dei esse frustrata, quod omnino nephas est dicere. Si non ad salutem, cum ergo non sint nisi duae viae, ideo videtur, quod ad damnationem creaverit ipsum et tunc, sicut dixisti, damnandus iuste causatur.

50FILIUS: Quod Deus in creatione praesciti salutem eius aeternam intenderit maxime voluntate beneplaciti, non audeo dicere propter argumentum, quod facis, quamvis bene voluerit eam voluntate signi, nec etiam intendit eius damnationem, maxime prout et quia includit culpam, quam Deus non potest 55intendere sicut nec velle. Nec oportet, quia non sunt nisi duae viae, quod[41] ideo Deus unam intenderit. Nec sequitur, quod si Deus vult bonum alicuius et malum eius excludere, quod tunc subtraheret vel non daret illud, per quod scit malum |46r| sibi venturum, nisi omne malum eius vellet excludere. Hoc autem quasi de 60nullo homine voluit Deus. Nec sequitur: ‘Deus non voluit illud malum hominis excludere, igitur vult vel voluit sibi illud venire’, non enim habet Deus circa mala volitionem nec oportet ponere circa ea eius volitionem positivam. Quod autem quaeris, quid Deus intenderit in creando praescitum aliquem, dico, quod 65intendebat iuxta praedicta, sicut in aliis creaturis, ostendere bonitatem suam et eam sibi communicare et ut sibi bene esset. Planum autem est, quia in his nihil impietatis apparet, cum eorum quodlibet[42] sit valde pium.

PATER: Satis concipio pietatem et bonitatem Dei in quoque[43] 70damnando monstrari quoad aliquas proprietates, videlicet potentiam[44], iustitiam et similes. Sed quomodo sibi bene sit, non video, ex quo magis male habet quam bene, et denominatio debeat[45] fieri a maiori.

FILIUS: Non concessi nec concedo, quod damnato sit magis 75male quam bene. Hoc enim concesso fateor, quia nescirem, quid argumento tuo responderem. Nec sequitur per hoc: ‘Venit isti malum, igitur melius fieret sibi non dato eo quam dato, nisi maius malum veniret sibi ex eo quam bonum’. Sic autem non est in proposito.

CAPITULUM 7

QUOD OMNIS MALENS NON ESSE QUAM MISERE ESSE, DE QUANTO ILLUD MISERE ESSE RESPICIT INHONORATIONEM DEI, RATIONABILITER ELIGIT, SED HABENS RESPECTUM 5AD PROPRIAM MISERIAM IRRATIONABILITER

PATER: Nonne omnes magis optant non esse quam sic perpetue misere esse? Quis enim, ait quidam sapiens, non plus optet[46] „semel cadere |46v| quam semper pendere”?[47] Primum quidem damnati, de quibus videtur esse scriptum: “Quaerent mortem et non 10invenient”[48], quibus forsan, utpote miseriam illam expertis, credendum esset in illa materia. Verum, quia potes allegare, quod prae magnitudine miseriae non habent rectum iudicium, sed rationem absorptam, vellem scire, si aliquis rationalis non magis eligeret et secundum rationem eligere deberet non esse simpliciter quam 15sic perpetue miserabiliter puniri et nomen Domini blasphemare, cum sola Dei blasphemia vel quodcumque minimum peccatum[49] sit adeo detestandum a quolibet, quod magis debet homo se et totum mundum[50] velle annihilari vel non esse quam aliquod peccatum committere.

20FILIUS: Quisquis pura intentione hoc respectu principaliter non esse praeeligeret, ne Deum per peccatum inhonoraret, rationabiliter ageret atque sancte et quando damnati pure sic vellent, mali esse desinerent. Sed habendo respectum ad suam miseriam, tunc omnis voluntas et affectus est irrationabilis, qua 25quis magis vult non esse quam quantumlibet misere esse. Quod sic patet. Omnis enim res naturali appetitu et inclinatione in esse manere desiderat et quantumlibet affligatur, semper naturaliter fugit mortem. Hic autem appetitus, quia inditus est ab institutore superno, irrationabilis[51] vel rationi contrarius esse non 30potest. Igitur omnis appetitus illi contrarius irrationabilis est et ex corruptione procedit. Item, probatur idem per hoc, quod omnis talis appetitus est divinae rationi difformis et contrarius. Deus enim vult, quod damnati in esse permaneant ad gloriam suam, ipsi vero volunt |47r| contrarium. Et non est[52] incredibile, quod 35specialiter eo affectu moveantur damnati et desiderent non esse, quia dolent, quod Deus exercet in eis gloriam suam, iustitiam et potentiam, quas principaliter odire et horrere videntur.

CAPITULUM 8

QUOD LICET PECCATUM SIT INFINITE FUGIBILE, TAMEN ESSE IN PECCATO VEL IPSUM PECCATUM EST FINITE MALUM ET PERMISSIO EIUS NON EST MALA

5PATER: Si peccatum est tam malum, quod homo magis eligere debet se vel totum mundum non esse quam peccare vel peccatum habere, tunc videtur sequi, quod magis malum sit hominem esse in peccato quam non esse. Si enim peccatum est ita fugibile, sicut dicis, hoc non est nisi quia[53] malum. Nulli autem est tam 10malum, sicut illi, qui in peccato est. Sequitur igitur, quod etiam non habito respectu ad Deum vel eius honorem, sit sibi magis malum quam non esse, et quodammodo infinite malum, sicut est infinite fugibile. Nullius autem entis finiti non esse est infinite fugibile sive malum.

15FILIUS: Velle peccare, seu peccatum, est infinite fugibile cuilibet[54] creaturae rationali ad hunc sensum, quod in infinitum pro quantiscumque bonis consequendis vel malis effugiendis numquam debet eligi vel acceptari nec rationabiliter potest fieri vel committi. Et ideo hoc respectu omnia peccata sunt aeque 20fugibilia. Planum autem est, quod non omnia peccata sunt aeque mala seu gravia, quia mortale gravius est veniali. Item, peccatum[55] non est magis malum, quam opus virtutis illi contrariae est bonum, maxime quando cetera sunt paria: habitus, delectatio, conatus[56], fervor |47v| et cetera huiusmodi. Opus autem 25virtutis non est infinite bonum, sed finite, igitur et peccatum finite est malum.

Insuper, si peccatum est ita malum, sicut est fugibile, cum minimum peccatum veniale sit magis fugibile, quam totus mundus sit eligibilis, sequitur etiam, quod ipsum sit magis 30malum, quam totus mundus excepto Deo sit bonus. Et sic una levis vana cogitatio magis est mala, quam beata virgo et tota curia caelestis est bona, quod est absurdum etiam audire.

PATER: Numquid non aeque mirabiliter sonat, quod peccatum sit magis fugibile quam totus mundus eligibilis? Item, si melius 35est permittere[57] totum mundum perire vel annihilari quam peccare, tunc etiam melius esset nihil facere quam peccatum permittere et sic Deus magis debuisset res increatas dimittere quam peccatum permittere.

FILIUS: Peccare, vel peccatum habere, de se malum est et ideo non 40potest esse eligibile aliqua ratione. Permittere vero annihilationem mundi vel peccatum non est in se malum. Potest enim ad gloriam Dei convenienter utrumque permitti, sicut superius in secundo tractatu ostensum est, et ideo non sequitur hoc, quod infers.[58]

CAPITULUM 9

UNDE VENIAT INFINITA FUGIBILITAS PECCATO FINITE MALO

PATER: Mirabile est, unde veniat peccato illa[59] immensa 5fugibilitas, cum praecise[60] videatur ex hoc fugibile, quia malum, et non ex alio. Si ergo sola malitia facit ipsum fugibile, quomodo dat sibi maiorem fugibilitatem, quam ipsamet est?

FILIUS: Tam immensa fugibilitas peccati consurgit ex immensa |48r| honorabilitate Dei in et prae omnibus rebus et ex 10indispensabili debito nostro et obligatione ad eius honorem. Quia enim omne bonum principaliter ab eo est similiter et omnis praeservatio a malo, ideo si aliquid honorandum vel appretiandum est pro quocumque bono conservando vel acquirendo aut malo vitando vel effugiendo, ipse principaliter honorandus est actu 15vel habitu. Quando enim hoc non fit, tunc quasi facto videmur dicere vel innuere, quasi possimus consequi bonum vel praeservari a malo sine ipso principaliter operante, et sic, quantum in nobis est, honorem sibi debitum subtrahimus. Quia igitur hoc pro infinitis bonis consequendis vel malis amovendis facere 20non debemus, sed voluntatem radicatam habere hoc numquam faciendi pro quibuscumque et quantiscumque motivis, quibus omnibus ipse plus movet et movere debet, hinc est, quod quodammodo infinite honorabilis et honorandus est a nobis, peccatum quoque, quod est eius inhonoratio, infinite est fugibile.

25Malitia vero peccati attenditur penes habitum, intensionem voluntatis et contemptus delectationemque vel difficultatem et laborem, quem habemus in operibus, quibus Deus inhonoratur, quia secundum haec[61] spoliamur bonis, affligimur poenis et in naturalibus vulneramur aut laedimur. Ista siquidem 30iam dicta exclusa inhonoratione Dei vel non habito respectu ad eam nequaquam sunt modo praedicto infinite fugibilia, quia profecto posset tanta recompensatio promitti[62] vel fieri post diem, mensem aut annum, |48v| quod homo rationabiliter posset eligere interim carentiam bonorum, poenas et naturalium 35laesionem. Non est igitur concedendum, quod peccatum non sit ex alio fugibile nisi quia malum, cum sit etiam fugibile ex honorabilitate Dei et obligatione nostra ad eius honorem. Nec mirum, si aliquid est magis fugibile vel fugiendum, quam ipsum est malum, cum aliquid sit magis eligibile vel eligendum, quam 40ipsum est bonum, ex hoc solo, quia magis debitum. Quis enim dubitet, quin videre Deum clare “facie ad faciem”[63] sit melius quam fimum portare? Et tamen cui Deus portationem iniungeret, magis eligenda esset sibi, etiamsi oporteret interim intermittere visionem.

45PATER: Licet videre simpliciter sit melius, tamen portare pro tempore mandati videtur esse melius illi, quia peius esset sibi non oboedire.

FILIUS: Hoc non est ex re vel opere in se aut ex bonitate eius, sed ex debito vel obligatione ad ipsum. Sic in proposito peccatum 50est minus malum in se, quam sit fugibile propter debitum honorificentiae divinae et propter prohibitionem inhonorationis.

CAPITULUM 10

QUOD NEC PECCATUM, NEC POENA DAMNI, NEC SENSUS, NEC OMNIA SIMUL[64] SUNT MAGIS MALA DAMNATO QUAM NON ESSE

5PATER: Posset responderi, quod licet peccatum non sit magis malum in se, tamen ipsi damnato est magis malum esse in peccato quam non esse simpliciter, quia videlicet est in indignatione Dei, privatur maximis bonis gravissimeque punitur, sicut patet in simili. Honor hominis non est magis bonus, quam sit 10eius |49r| substantia, et tamen communiter dicitur, quod melius sit hominem honeste mori quam vivere sine honore.

FILIUS: Indignatio Dei non est aliquis motus, passio vel affectus in Deo et ideo in indignatione Dei esse non est nisi esse in poenis, vel in statu, pro quo vult vel solet Deus punire. Peccatum autem 15ultra malitiam propriam, qua denominat peccatorem malum, iniustum, impium et huiusmodi, non plus est malum aut nocet peccatori, nisi de quanto peccator per vel propter ipsum privatur bonis, et haec est poena damni, vel de quanto infliguntur sibi mala, et haec est poena sensus. Cum igitur malitia peccati non 20sit[65] magis mala quam non esse, quia vix est ita mala, sicut virtus vel[66] actus virtutis aeque intensus ceteris paribus est bona vel bonus, ut supra tactum est, nec poena damni[67], nec etiam poena sensus sit tam mala sicut non esse, sequitur, quod esse in peccato non est magis malum quam simpliciter non esse. Primum 25declaratum est in septimo capitulo praecedenti[68].

Secundum, quod[69] videlicet poena damni non est damnato magis mala quam non esse, immo nec tam mala, probatur sic. Quia per poenam damni solum privatur quis bene esse, ut videlicet esse beato vel gratuito, per non esse vero ultra haec privatur 30etiam esse naturae. Tanto autem maius[70] damnum est et poena damni maior, quanto pluribus bonis privat, dummodo bona sint aequalia vel maiora, igitur et cetera. Quod autem poena sensus nec aeque nec magis[71] mala sit eam sustinenti quam non esse, sic patet. Aliquae enim poenae sunt bonae et salubres 35sustinenti, ita quod melius est eas sibi inferri quam non inferri, sicut patet de abstinentiis et medicinis amaris, quae[72] |49v| aliquando curant non solum corporaliter, sed etiam spiritualiter. Similiter aliquae[73] sunt malae delectationes et noxiae, quas poenae sensus saepe impediunt, mortificant aut refrenant. Igitur manifestum 40est, quod poenae non sunt in se vel generaliter malae sufferentibus, sed aliquae multum bonae et secundum hoc etiam a paganis laudantur rationabiles, quod[74] homines saepe se ipsos poenis afficiunt et eos, quos diligunt toto corde.

Sequitur igitur, quod solum illae poenae sint malae et de 45tanto, quae et de quanto naturam impediunt in operationibus vel delectationibus suis naturalibus, convenientibus atque bonis inferuntque sibi quoad illas vel[75] quoad se aliquid contrarii aut eam debilitant vel corrumpunt. Quia ergo poenae sensus in inferno nullam naturam corrumpunt quoad esse substantiale nec 50in aliquo debilitant aut minuunt, manifestum est, quod non sunt nocivae vel malae nisi quoad accidentalia, quia videlicet aliquam delectationem auferunt, potentiam vel operationem impediunt vel inferunt aliquid contrarium et disconveniens, quod molestat et turbat. Si autem delectatio, quam auferunt poenae, vel operatio, 55quam impediunt, esset mala, planum esset, quia tunc poenae illae non essent malae, sed bonae, aut saltem plus haberent de bono quam de malo et magis essent eligibiles quam fugibiles. Si autem illa delectatio est bona, ipsa tamen sola non est ita bona, sicut ipsamet est una cum esse substantiali, quia duo bona finita 60eorum quolibet sunt sine |50r| dubio meliora. Et ideo poena, quae solam delectationem aufert vel operationem impedit, non est ita mala, sicut esset non esse, per quod non solum operatio aut delectatio, sed etiam tota substantia tolleretur. Similiter arguitur de contrario et disconvenienti, quod poena infert, quia[76] 65videlicet illud non est contrarium aut disconveniens naturae patienti quoad substantiam sic, quod substantiam minuat, corrumpat vel in esse impediat, sed solum quoad bene vel delectabile esse. Et ergo non est tam malum sicut non esse, per quod omnium simul destructio, tam accidentalium, quam substantiae sequeretur.

70PATER: Potest esse, ut suasisti, quod nec malum culpae, nec poenae damni, nec sensus sit ita malum sicut non esse, sed forsan omnia simul[77] sunt magis mala.

FILIUS: Istud bene sequeretur, si componeretur ex eis intensive unum malum. Nunc autem tantum distant ab invicem, quod 75non est[78] compositio inter ea. Et quia contra ista, quae dixi[79], videtur esse verbum Salvatoris allegatum superius, quo dicit: “Melius illi erat” etc., oportet illud dictum intelligi de nativitate[80] Iudae ex utero in fide vel ad apostolatum. Quacumque enim illarum nativitatum caruisset, minus male haberet ceteris paribus de poena 80damni vel sensus. Similitudo autem adducta, quod melius est honeste mori quam sine honore vivere, multum esset ad propositum et difficultatem faceret, si homo per mortem caderet in perpetuum non esse, sed quia hoc non est, ideo ad propositum non facit.

CAPITULUM 11

QUOD LICET HORRIBILE SIT NOBILEM CREATURAM |50v| DAMNARI ET DEUS, DE QUANTO PUNIT, NON PIE AGAT CUM PUNITO, HOC TAMEN NON EST MIRABILE 5CONSIDERATIS ALIIS OPERIBUS DEI VEL MUNDI

PATER: Persuade, sicut vis, quod minus malum sit perpetue esse miserum quam non esse, mihi tamen[81] semper tam horribile et horrendum est, quod nescio, quae sit pietas, quod Deus nobilem creaturam perpetuo sic punit ad imaginem suam factam.

10FILIUS: Non putes[82] me velle lenire poenas inferni vel suadere non horribiles, qui magis vellem his, qui non timent, earum horrorem imprimere, ut sic resipiscerent a peccatis. Nec putes me suadere, quod pie cum malis agatur in eo, quod puniuntur, sed magis iuste. Iustitia autem et pietas aliquo 15modo sibi obviant, sic tamen, quod se coniungi permittunt[83], immo et requirant. Unde et in hoc pie agitur cum impiis, quod puniuntur longe citra condignum. Quamvis autem non parvae auctoritatis reputetur, qui dicit et probare nititur “meliores esse reos iusta ultione punitos quam iniustae impunitati dimissos”[84], 20etiamsi desit emendationis ratio vel exempli, quia tamen hoc difficile est mihi probare. Non enim video, quid boni poena malis conferat, quae si non indurat vel acuit malitiam, tamen in nullo corrigit aut minuit. Ideo teneo ad praesens sine temeritate, quod Deus in puniendo malos non agit pie cum eis, valde 25pie tamen agit cum iustitia sua, providentia et ordine universi, contra quae omnia impie ageretur, si impii sine poena transirent. Et magis dignum |51r| est pro his Deum pie agere quam cum malis, sicut patet aliqualiter ex praedictis.

De eo autem, quod addis difficultando factum, quod 30videlicet nobilis creatura, ad imaginem Dei facta, perpetue sic punitur, dico, quod creatura rationabilis[85] respectu creaturarum nobilis est et ideo debet se sic tenere, ne a nobilitate degeneret. Postquam enim hoc facit, tanto vilior fit, quanto est ex natura nobilior. Et ideo nihil miri, si etiam viliter tunc tractetur[86]. Sed 35quaeso, quanta est nobilitas creaturarum rationabilium[87] in comparatione ad Deum. Nonne omnes, ut ait propheta, “quasi nihilum et inane reputatae sunt ei”[88], qui utique in aestimatione non errat. Si igitur pro conservanda vita vel honore vel tuenda gloria regis terreni transitoria centum vel mille rustici, immo 40etiam clientes et nobiles laborant et poenaliter gravantur ac gravissimis vitae periculis exponuntur, quid mirum vel inconveniens, si ad perpetuam ostensionem effectualem gloriae, potentiae, iustitiae vel huiusmodi proprietatum divinarum punitur creatura, quae in[89] infinitum minus comparabilis est Deo 45quam infimus rusticus regi dignissimo. Et quid miri, si Deus perpetue vult punire creaturam, qui vult iugem ab ea blasphemiam tolerare et creaturae sic blasphemanti semper adesse per essentiam, praesentiam et potentiam ac inesse. Quisquis igitur advertit, quod Deus pro ostensione bonitatis suae vel aliquarum 50creaturarum utilitate, voluit tot iniurias sustinere, minus mirabitur, si ex eadem ratione voluit puniri creaturam aut pati.

TRACTATUS QUINTUS

DE RATIONE ELECTIONIS ET REPROBATIONIS |51v| CREATURARUM RATIONABILIUM

CAPITULUM 1

5QUOD RATIONABILE ERAT ET CONVENIENS AD FINEM, AD QUEM RES CREATAE SUNT, UNUM ELIGERE, ALIUM NON, QUAMVIS NON SIT AUT FUERIT MAIOR RATIO ELIGENDI UNUM QUAM ALIUM

PATER: Non nihil rationis habere videtur, quod Deus aliquem 10pro meritis praemiat et punit pro demeritis etiam perpetuo, si hoc faceret sine[1] electione vel reprobatione praevia, sed quod[2] aliquem, antequam natus et conceptus fuit aut boni vel mali quid egit, reprobavit etiam ab aeterno, non video, quid[3] rationis habeat, et maxime, quomodo ille reprobatus possit aut debeat 15hoc rationabile et bene factum et non magis valde malum reputare et quomodo non habeat magnam causam quaerimoniae contra Deum praesertim, cum nullam rationem videatur habuisse Deus alium eligendi et istum reprobandi. Si enim unum reprobaret propter demerita sua vel aliquam aliam 20rationem haberet in homine vel ex eo[4], tunc videretur homini non Deo imputandum. Si autem nihil horum habet, quomodo potest hoc[5] iste reprobatus acceptare pro bono?

FILIUS: Decuitne Deum nescire ab aeterno ea, quae erant in tempore futura?

25PATER: Nullo modo, quia nec esset Deus, si hoc nesciret.

FILIUS: Decuit ipsum praevelle et intendere ita facere, sicut res erant faciendae?

PATER: Omnino. Immo et oportuit, ut libere faceret et non ex voluntate de novo concepta, alias enim[6] esset mutabilis.

30FILIUS: Fuissetne conveniens et rationabile, quod fecisset omnes res aequales et aeque bonas?

PATER: Non videtur |52r| mihi, quod ille fuisset ita bonus modus faciendi, sicut est iste, quo iam factus est mundus. Nec enim esset ordo, nec ministerium, nec regimen, nec proportio nisi aequalitatis, et earum utilitatum, quae iam ex creaturis habentur, paucae vel nullae essent aut saltem non sic apparerent, quia una creatura non plus indigeret alia, quam econtra.

FILIUS: Si ergo rationabile fuit, ut Deus uni creaturae melius faceret quam alteri et ut hoc praevie vellet, tunc sequitur, quod 40rationabile fuit unum alteri praeeligere. Hoc enim est electio. Et ideo, si omnes homines fuissent salvati, tunc quoad vitam aeternam non esset aliqua electio, sed magis una omnium generalis assumptio.

PATER: Videtur mihi valde tolerabile damnum, quod nullus 45homo esset electus, dummodo omnes essent salvati.

FILIUS: Quamvis non esset in se malum, si ita factum esset, tamen ad illum finem, ad quem iuxta praemissa res creatae sunt, nullatenus tantum valeret, quod omnes fuissent boni et salvandi, nisi aliqui alii mali[7] fuissent et damnandi, de quibus esset eadem 50quaestio, quae est de istis. Et ideo ad hunc finem, sicut expediens et rationabile erat aliquos creare, qui erant peccaturi, in peccatis morituri et perpetue puniendi, sic illo supposito necessarium erat eos non praeeligere, sed potius reprobare. Sola enim non electio creati est eius reprobatio.

55Sed quare magis unum quam alium elegerit aut reprobaverit, nulla potest ratio assignari nec ex parte Dei, nec ex parte creaturae – nam quoad Deum, quid magis esset |52v| sive istum, sive alium, sive nullum elegisset, nisi de quanto libere voluit eligere hunc vel illum sine ulla maiore ratione de isto quam alio – nec 60etiam ex parte creaturae, quia vel nulla, vel eadem ratio erat de omnibus. Quod enim non[8] est et est futurum, nullam rationem habet sui esse nisi in principio suo vel causa, in se enim nihil habet, quia nihil est. Totum autem principium creationis vel electionis rerum creandarum erat divina voluntas. Igitur non 65nisi[9] purae voluntati suae attribuendum est, quod hunc creavit vel elegit et alium non. Sicut in simili, si[10] per imaginationem Deus[11] a casu vel fortuna, vel per sortem unum reprobaret et alium eligeret, quando non expediret ambos simul eligere, cui vellet reprobandus imputare? Videtur enim, quod nulli 70rationabiliter posset. Non enim Deo, quia ille fuisset omnino indifferens. Cum ergo iam aeque indifferens fuerit, ita modicum imputandum est sibi nunc, sicut tunc.

PATER: Numquid non[12] rationabiliter fecit Deus eligendo Iacob et Esau reprobando?

75FILIUS: Absit, ut aliter quam rationabiliter.

PATER: Ergo erat aliqua ratio et hoc est[13], quod quaeritur.

FILIUS: Ubi inter duo expedit unum fieri et non ambo et nulla ratio[14] est, quare magis fiat unum quam aliud, ibi rationabile est non propter hoc nihil facere, quia non est maior ratio de uno 80quam de alio, sed libere se deflectere ad unum quodcumque ex eis. Cum ergo, sicut ex prius concessis credo non negandum, bonum erat Deum aliquos eligere ad aeternam beatitudinem et melius, quam si nullum elegisset, |53r| et impossibile erat, ut omnes, quos potuit eligere, eligeret, inconveniensque erat ad finem in 85rebus intentum omnes creandos eligere et salvare, necessarium quodammodo et per consequens non malum, sed secundum modum loquendi praesuppositum in undecimo capitulo primi tractatus etiam bonum erat aliquos non eligere[15], quos tamen poterat elegisse. Et cum nulla possit esse ratio, quare magis 90unum eligeret quam alium, bonum et[16] rationabile erat nullam rationem ibi quaerere vel advertere, ubi nulla poterat haberi, sed ex libertate hunc vel illum eligere, tot vel plures.

PATER: Si nulla est ratio, quare hunc vel tot elegit, quomodo est rationabile, quod hoc fecit, cum illud dicatur rationabiliter 95fieri, cuius est aliqua ratio faciendi?

FILIUS: Est bene ratio, quare hunc vel[17] tot elegit, ut videlicet secundum Apostolum in eo vel eis “ostendat divitias gloriae suae”[18], licet non sit maior ratio, quare hunc et non illum, tot et non plures elegerit, cum aeque in alio, sicut in isto, et in 00pluribus, sicut in tot, suae gloriae divitias ostendere potuisset. Itaque aliud est dicere, quod non sit aliqua ratio huius, aliud, quod non sit maior ratio huius quam illius. Potest etiam dici rationabile illud, quod sit a potentia libera et rationabili, quod nulli rationi obviat, nec aliquid irrationabilitatis continet 5pureque commissum est suae libertati sine aliqua obligatione, restrictione, consilio vel mandato. Verbi gratia, si quis deberet vel libere[19] omnino posset ad aliquod bonum faciendum ire per unam duarum viarum omnino aequalium, inter quas nulla esset, sive in substantialibus, sive in accidentalibus, |53v| nisi numeralis[20] 10differentia, electio autem inter eas esset sibi plene commissa, rationabiliter eligeret quamcumque ipsarum et minus rationabiliter ageret faciendo difficultatem, dilationem vel dubium in electione unius earum, quia frustra disputaret, ex quo non est possibilis ratio unam prae alia eligendi.

CAPITULUM 2

QUOD LICET SIT DIFFICILE, TAMEN UTILE VIDETUR MATERIAM HANC TRACTARE ET QUOD MIRABILE EST, QUOD HOMINES TANTUM CAUSANTUR 5DE REPROBATIONE DEI

PATER: Quamdiu tangitur in communi materia, facilius rationi consentio, quod non sit malum uno dimisso alium eligere. Sed quando descenderetur ad singularia et veniretur ad me, nescio, quomodo possim hoc bonum aestimare aut quas gratias 10debeam agere domino Deo, quod me reprobavit aut, postquam reprobaverat, creavit, nec in aliquo videtur esse minor causandi materia, quod[21] necessarium vel bonum fuit aliquos reprobare, cum praeter me in aliis innumerabilibus[22] potuit hoc explere.

FILIUS: Ex verbis tuis apparet, quod magis ex affectu et amore 15tui privato moveris quam ratione. Sed si tibi respondere debeo, inducis[23] me in laborintum quasi inextricabilem et in limum profundi. Ideo vide, ne pariter infigamur et non possimus exire.

PATER: Age, ut coepisti, et bona spes erit de exitu dicque saltem 20illud, quod pro directione aut consolatione dicturus esses[24] homini talem tentationem habenti, sicut bene posset[25] occurrere.

FILIUS: Immo et occurrit de facto. Dixit enim mihi quidam semel, quod in tanto dubio tantaeque damnationis |54r| periculo nesciret, unde gaudere vel gratias agere de hoc, quod esset 25creatus, et quia non minus vellet non esse creatus quam esse in isto periculo.

PATER: Tanto certius est, quia utile, immo necessarium, est circa hanc materiam occupari et videre, quid infirmis habentibus huiusmodi tentationem aut protervis sic obicientibus valeat 30responderi. Absit enim, ut aliquod periculum possit inducere malitia, cui non valeat adhibere remedium ratio vel Scriptura.

FILIUS: Mirabile est, quod homines tantum causantur de reprobatione Dei.

PATER: Videturne tibi parva res et non plurimum horrenda 35perpetua damnatio? Cum ergo reprobatio Dei origo videatur esse aeterna, qua posita ponitur et qua non posita non poneretur, quid miri, quod homines de reprobatione causantur.

FILIUS: Nihil miror, quod homines damnationem detestantur et horrent. Sed magis miror, quod non plus horrent eam, quam 40tantum deberent horrere, quod vere, realiter et perseveranter detestari deberent omne illud, pro quo solet venire damnatio. Et si ita facerent, tunc res bene staret. Et audacter affirmo: si hominibus sic agentibus reprobatio vel praescientia Dei esset causa vel origo damnationis, iusta esset querela adversus eam 45et etiam[26] reprobantem vel praescientem. Sed quia homines, qui aliquando valde videntur detestari damnationem, nonnum- quam voluntarie causam damnationis inductoriam amplex- antur, velut si quis febres vehementer exhorreat |54v| et ad pisces vel fructus sit avidus, qui eas inducunt, aut si quis se dicat 50immunditiam detestari luxuriae, qui tamen non vult eius delectatione carere, quam inseparabiliter foeditas comitatur, ac si quandoque homines damnationem detestantur ad tempus, in hoc tamen finaliter non perseverant, quin libere labantur in non displicentiam, immo et voluntariam acceptationem illius, 55pro quo quis iuste damnatur, et postea volunt hoc retorquere in praescientiam vel reprobationem Dei, vel Deum reprobantem vel praescientem, cum tamen nec reprobatio, nec praescientia, nec Deus per hoc, quod praescivit vel reprobavit, sit aliquo modo causa damnationis. Hinc est, quia[27] miror, quod dimittimus 60causari contra nos ipsos, qui damnationis nostrae meritum non detestamur[28], uti deberemus, sed libere complectimur. Et postea volumus causari de Deo et talibus operibus eius, quae, si stantibus rebus, ut nunc stant, non ageret, Deus non esset. Qualis enim esset Deus, qui circa futura, praevolitionem non haberet, 65aut qui non sciret, quae essent futura vel non futura?

CAPITULUM 3

QUARE REPROBATIO PROPRIE CAPTA NON SIT CAUSA DAMNATIONIS MALORUM, CUM ELECTIO SIT CAUSA SALVATIONIS BONORUM

5PATER: Cum electio vel praedestinatio sit causa salvationis bonorum, cur non etiam reprobatio dicenda est causa damnationis reproborum?

FILIUS: Huius ratio plana[29] est. Si reprobatio proprie accipitur, ut privative opposita electionis vel praedestinationis, |55r| ita ut 10dicatur, quod sicut praedestinatio est gratiae[30] et gloriae praeparatio, sic reprobatio sit non praeparatio gratiae vel gloriae. Tunc enim electio[31] merito dicitur causa salvationis, quia est voluntas vel volitio Dei ad salvandum aliquem prae certis[32] aliis vel alio. Deus autem omnia, quaecumque vult, facit. Et congrue electio 15Dei, quae est quaedam actio, dicitur causa illius rei, quae ex ea sequitur et per eam fit. Reprobatio autem, dicto modo capta, nihil ponit in Deo nec est aliquid, sicut nec illa nescientia, de qua dicitur in Evangelio: “Nescio vos”[33]. Sed Deus per hoc aliquem reprobare dicitur vel nescire, quod non vult salvationem eius. 20Non eligere itaque vel non velle salvationem alicuius, quia nihil[34] de se ponit, nec in Deo, nec in creatura, ideo non est causa alicuius. Et idem videtur dicendum de reprobatione per omnia, nisi quod in hoc est differentia, quae tamen ad propositum nihil facit, quod reprobatio eo, quod relative dicitur ad reprobum[35], 25praesupponit suum correlativum praesens esse vel futurum.

PATER: Ex quo nauta per absentiam suam et non gubernationem navis dicitur esse causa submersionis eius, quamvis absentia sui ut sic nihil ponat quoad[36] navim nisi existentiam ipsius nautae alibi, cur non et Deus dicitur causa submersionis nostrae in 30peccatum vel damnationem per non volitionem salvationis nostrae vel non dationis gratiae, quae quidem non[37] volitio vel non datio gratiae est quaedam spiritualis et talis Dei absentia, qualis sibi est possibilis, qui per essentiam ubique est praesens, maxime, cum nedum |55v| non salvationem nostram procurare, sed 35etiam nihil[38] omnino possimus facere sine Deo et multo minus sine ipso[39] salvari quam navis sine nauta.

FILIUS: Credo, quod philosophi, qui dixerunt absentiam nautae vel nautam per absentiam esse causam submersionis navis, intelligendi sint de nauta, ad quem pertinet navem 40periclitantem gubernare. Istud enim aliquid rationis habet, ut dicatur esse in causa, quia per hoc est in culpa et iuste sibi imputatur, quod ibi abest, ubi praesens esse et operam suam adhibere deberet. Quia igitur, ut supra habitum[40] est[41], nullius creaturae salvatio vel a quocumque malo praeservatio pertinet 45ad Deum, nisi de quanto ipse ex pura gratia et libertate voluerit, manifestum est, quod causa defectionis illius rei dici non poterit, quam non voluerit praeservare. Non enim plus pertinet ad ipsum eius praeservatio, nisi quantum assumere voluerit.

50Et certe inconveniens videtur, si aliter intelligatur illud dictum philosophicum. Sequitur[42] enim, quod nauta, qui esset in Graecia et gubernaret optime navem sibi commissam, esset causa periclitationis navis pereuntis in Hispania, quam si adesset, salvare[43] industria sua posset. Insuper, omnis nauta, 55immo universa creatura angelica, humana vel alia quae-cumque, esset causa periclitationis cuiuscumque navis, cui non subventione sibi possibili contraveniret. Et quod amplius est, creator omnium esset causa omnis defectus, privationis, peccati, non entis et mali, quod magis impie sonat, quam 60si illud dictum philosophicum exponatur aut etiam negetur omnino.

CAPITULUM 4

QUOMODO REPROBATIO NON PURE PRIVATIVE CAPTA SIT CAUSA DAMNATIONIS, NEC TAMEN |56r| DE HOC POSSINT DAMNANDI CAUSARI RATIONABILITER

5FILIUS: Sed quia nonnulli doctores etiam sancti sonare videntur, quod reprobatio non pure privative capiatur, sed includat aliquid[44] positivum, videlicet volitionem puniendi aut poenae praeparationem, et ex hoc reprobatio Dei vel Deus reprobans videtur esse causa damnationis, saltem quoad poenam, etiam 10aeternam – non enim de novo concepit, sed ab aeterno voluit malos et damnandos punire – ideo advertendum, quod reus non potest iure causari contra omne illud, quod est causa suae punitionis seu deputationis[45] ad poenam, et per consequens nec contra illud, quod est causa damnationis, prout ad eam refertur. 15Alias enim haberet quis causari de igne, gladio vel patibulo, quae faciunt opus, officium vel debitum suum naturale in sibi applicatis. Cum ergo magis proprium sit Deo mala punire quam igni calefacere, tam modicum istud[46] imputandum est sibi, sicut illud igni. Similiter nec reus potest rationabiliter causari contra 20iudicem iuste iudicantem nec tortorem sententiam bene exsequentem, sed contra causam vel demeritum, pro qua vel propter quod damnatur.

Licet ergo Deus voluit et ab aeterno praevoluit hanc damnationem quoad poenam et eadem volitio iam est causa 25punitionis suae, non tamen propter hoc, quod Deus praevoluit eum puniri, punitur, sed quia peccavit. Nec illa praevolitio mala fuit vel iniusta, licet protunc ille non peccaverat, quia, sicut velle damnare actu peccantes non est malum, sed iustum et bonum, sic etiam praevelle punire peccaturos. Item, si punire 30|56v| peccatores non est iniquum, sed iustum et bonum, tunc nec malum, sed iustum fuit ab aeterno talem voluntatem habere ad eos, quos praescivit peccaturos, immo non habere talem voluntatem esset iniustitiae et imperfectionis. Et ideo non est imputabile Deo, quod habuit talem voluntatem ab aeterno, sed 35esset imputabile, si non habuisset.

Insuper, quia, sicut patet ex dictis in tractatu praecedenti[47], Deus per[48] comminationem poenarum multos retrahit a peccato et omnibus advertentibus sufficientem dedit causam retrahendi, magis est dignum gratiarum actione quam 40imputatione, quod Deus praevoluit punire peccatores. Amplius, cum nullus neget, quin bonum fuerit Deum ab aeterno praedisponere praemia, quae daturus est bonis ea promerentibus, et eos per horum promissionem ad virtutes provocare, et utique tam digne debentur malis supplicia, sicut iustis praemia, quomodo 45non fuit rationabile ad deterrendum eos cogitare de suppliciis et ea comminari? Postremo, ponatur[49] per imaginationem, quod sicut prius est saltem natura creare et posterius permittere peccare et demum punire, quod ita successive Deus haec in mente sua conceperit et intenderit unum post aliud tempore 50isto modo, quod primo cogitasset creare hominem et, postquam creaverat, cogitasset: ‘permittas eum libere facere, quod vult’, deinde cogitasset: ‘si peccaverit, vel quando hoc fecerit, quod vellet punire’, tunc utique iuxta ea, quae moves, Deo nihil posset imputari. Cum ergo nunc non plus, sed omnino idem effectus 55sequatur, qua ratione plus causantur homines, si omnia simul concepta sunt propter aeternitatem Dei et simultatem |57r| divinae comprehensionis?

CAPITULUM 5

MOVET, QUOD ETIAMSI REPROBATIO NON SIT CAUSA DAMNATIONIS, VIDETUR TAMEN SUFFICERE AD CAUSANDUM DE EA, QUIA EST ANTECEDENS, QUO POSITO 5SEQUITUR DAMNATIO, ET QUOD BONUM ESSET INVENIRE VIAM EVADENDI PERICULA HUIUS MATERIAE, QUIA VALDE COMMUNIS EST

PATER: Multum videris verbis inniti, sed quid est mihi inde relevaminis, si reprobatio non est causa meae damnationis, cum 10tamen sit tale antecedens, quod in voluntate Dei consistit, quo posito necessario[50] sequitur mea damnatio. Sequitur enim infallibiliter: ‘Iste est reprobatus vel praescitus, ergo damnabitur’. Ex quo ergo per eum stat antecedens infallibile meae damnationis, per eum etiam stat consequens, quod ex illo necessario sequitur 15et per consequens adhuc videtur esse causa meae damnationis, vel etiam si non sit causa, sufficientem tamen videor habere causandi materiam contra eum, maxime cum eius aeterna infallibilisque praescientia et reprobatio immutabilis magno mihi esse gravamini et a multis bonis retrahere videatur. Sequitur 20enim: ‘Iste est praescitus vel reprobatus, igitur qualitercumque operabitur, sive bene, sive male, ipse damnabitur’. Eodem modo sequitur de praedestinato, quod salvabitur. Item sequitur: ‘Iste est praescitus, ergo quantumlibet multa bona fecerit, inaniter laborabit pro vita aeterna’. Similiter sequitur: ‘Iste est 25praedestinatus, igitur quantumlibet mala faciat, indubitanter consequetur vitam aeternam’.

Quis per hoc non deterretur et retrahitur a bonis et quodammodo provocatur ad mala, maxime fragilis homo et ad carnem |57v| inclinatus, qui tamen pro aeterna vita consequenda 30vel evadenda poena perpetua libenter abstineret a carnalibus, quando certus esset, quod non perderet laborem? Sed videns, quod antecedens infallibiliter et immutabiliter determinatum est, ex quo beatificatio vel damnatio perpetua consequitur, videns etiam, quod si est praescitus, omnis diligentia eius ad 35virtutes non potest immutare illud antecedens, constitutusque in illo dubio, quo nescit, ad quid prosint vel obsint opera sua bona vel mala, ad bona opera magis tardus et ad mala redditur magis pronus. Quapropter, ut concludam, ista aeterna electio et reprobatio Dei hominibus retractio a bonis et ad mala inductio 40esse videtur et per consequens minus bene facta.

FILIUS: Bonam fortunam vel, ut verius loquar, magnam Dei gratiam habebimus, si maris huius magni, quod multos demergit in profundum errorum[51], saltem vadum invenire ac transvadare[52] aliisque viam evadendi, ne pereant, demonstrare poterimus, 45quia profecto non est ubique pertransibilis haec[53] abyssus. Verum quidem felix esset, quem huius materiae pelagus numquam tentando contingeret, vel si quando appropinquaret, assumptis pennis, ut aquilae, sine immersionis periculo transvolaret. Sed quia nimis multi hanc abyssum saepe profundius intrant, quam 50expedit, utile foret ad evadendum submersionis periculum pedibus humanis pertransibilem vadum scire. Quia vero non recolo me vidisse, quod doctores et tractatores sacrarum litterarum |58r| hanc materiam sic nude et expresse moverint, superponerem ori meo digitum et omnino tacerem, nisi nossem aperte 55morbum esse tam generalem, quod non oportet ipsum celare, sed magis ostendere, si forte possit remedium inveniri.

Nec est verisimile, quod bonus Deus, qui de pietate sua nullum morbum irremediabilem esse voluit, nos sine tanti morbi medela reliquerit, dummodo studiosi fuerimus ad quaerendum. 60Et si quis obiceret, quia periculosum est hanc materiam profundius intrare, respondeo, quod etiam cum multorum periculo vires herbarum et medicinarum examinatae sunt, priusquam ars medicinae tam magistraliter est inventa. Verumtamen ex medicaminibus, quae de sui natura curativa sunt, nemo periit, 65nisi qui eis debite uti nescivit aut neglexit. Sic in proposito, si veritatem, quae est curativa errorum, eo[54] modo, quo curativa est, proposuero et illa quispiam vel non uti vel aliter, quam debet, uti voluerit, imputet sibi, non scripturae, quod perit.

CAPITULUM 6

QUOD IN NULLO PLUS EST CAUSANDUM DE REPROBATIONE, QUIA EST ANTECEDENS, QUO POSITO SEQUITUR DAMNATIO

5FILIUS: Ut autem per ordinem ad proposita, prout queo[55], respondeam, dico primo, quod si per hoc, quod reprobatio non est causa tuae damnationis, tu non es relevatus, saltem Deus est per hoc a tua obiectione excusatus. Non enim potes causari, quod Deus te damnandum esse praescivit, si tibi per aut 10propter illam praescientiam nihil mali venit. Nec obstat, quod reprobatio vel praescientia Dei est |58v| antecedens in voluntate Dei consistens, quo posito sequitur te damnari, quia propria tua vel perpetua tua mala voluntas, vel vita tua mala finalis est antecedens in voluntate tua consistens, quo posito sequitur te esse 15reprobatum vel praescitum a Deo. Sequitur enim: ‘Ille finaliter male vivet vel perpetue habebit malam voluntatem, ergo est praescitus’. Et ideo Deus ita bene poterit causari contra te de tuo antecedente, sicut tu de suo.

PATER: Non est simile, quia praescientia Dei magis est origo vel 20causa futurorum, quam econtra futura sint causa[56] praescientiae Dei, cum praescientia Dei praecedat et ista sequantur[57].

FILIUS: Nequaquam praescientia Dei ut sic est causa futurorum, quia si per imaginationem Deus esset solum sciens et nihil volens, nihil causaret nec praecessio praescientiae Dei 25aliquid facit ad argumentum, quia licet ad Sortem praecedere Platonem sequatur Platonem sequi Sortem ita bene, sicut econtra, tamen in certo casu praecessio Sortis tam modicum est causa vel origo sequelae Platonis, sicut econtra, posito videlicet, quod quilibet de se iret nullum habendo respectum ad alium. 30Item, si essent duo, quorum unus esset praescius alicuius futuri et non factivus et alius esset causa eius effectiva, cui, quaeso, velles ascribere factum illud, praescienti vel efficienti?

PATER: Certe facienti.

FILIUS: Igitur cum Deus sit praescius peccatorum et tu 35commissor, ascribas tibi facienti et non Deo praescienti. Ex quo enim visio praesentialis rei realiter praesentis non est causa eius rei, quae videtur, alias quilibet videns rem esset causa eius, |59r| igitur nec visio aut praevisio futuri. Et ideo, cum Deus per hoc, quod iam scit me peccare, non sit causa peccati mei nec per hoc, 40quod praevidit me peccaturum, erit causa eius. Insuper, si vis de quolibet antecedente causari, ex quo sequitur te damnari, multas occupationes habebis et frustra. Sequitur enim: ‘Iste naturaliter fatuus dicit te esse damnandum ex phantasia sua et mania et in hoc non dicit falsum, ergo tu damnaberis’. Item sequitur: ‘Ille 45credit te damnandum et in hoc non decipitur, ergo damnaberis’. Similiter sequitur: ‘Boni dolebunt, quod tu non eris cum eis in caelo’, vel: ‘tu post mortem magis voles esse cum diabolis quam sanctis’, vel: ‘ignis inferni perpetue cruciabit te, ergo tu damnaberis’. Et hoc modo multa sunt antecedentia, ex quibus illud 50consequens potest inferri, quorum tamen suppositis non potest tua damnatio imputari. Quod autem infers Deum esse causam tuae damnationis, non est probatum. Non enim omne antecedens est causa sui consequentis nisi quoad illationem, si tamen potest hoc modo dici causa. Alias siquidem omnis bona 55consequentia aequivaleret verae causali, quod manifeste est falsum. Quod autem obicis te materiam habere causandi praescientiamque vel reprobationem Dei infallibilem tibi esse gravamini, non procedit. Si enim per imaginationem Deus esset agens pure naturale non cognitivum et esset te aeque per omnia 60damnaturus propter malam finaliter vitam tuam, essetne per hoc in aliquo damnatio tua tibi levior, licet nulla praecessisset reprobatio vel praescientia?

PATER: Non video, in quo relevarer, si aequaliter damnandus essem, nisi forte, quod non |59v| reputarem tam certum, quando 65non esset tam infallibiliter praescitum.

FILIUS: Ergo, si non esset praescitum, esset tamen aeque infallibiliter futurum, in nullo esses relevatus.

PATER: Non video, in quo.

FILIUS: Igitur non praescientia ut sic, sed certitudo de futura 70tua damnatione te gravat et quia illa certitudo non esset minor, si damnandus esses per agens naturale non cognitivum, quia hoc minus potest suspendere vel differre actionem suam aut ab ea cessare ceteris paribus quam cognitivum et liberum. Amplius, si a casu et[58] fortuna nullo simpliciter praesciente veniret tibi 75omnino eadem damnatio, quam iam Deus praescit futuram, numquam[59] propter hoc immortalis ille vermis conscientiae minus roderet vel ignis inferni minus adureret, planum est autem, quod non. Non igitur esses relevatus per illud non praescire Dei, verum multo magis gravatus, quia miser esses 80habendo Deum tam ignarum, qui nesciret, quid tecum aut cum aliis esset acturus. Et spero, quod non velles tibi talem Deum optare, cum apud huiusmodi nulla esset spes de misericordia vel aliqua pietate.

CAPITULUM 7

DECLARAT, QUANTUM ARGUMENTA IN QUINTO CAPITULO PRAECEDENTI POSITA VALEANT VEL AD PROPOSITUM FACIANT

5Quid[60] autem dicis te per infallibilitatem divinae praescientiae a multis bonis retrahi? Et adducis argumenta, quae sollertes faciliter inveniunt, sed raro solvunt, et ea[61] tantum reputant, quod de eorum solutione quandoque desperant. Sed quia periculosa est desperatio, bonum est advertere, quantum huiusmodi 10argumenta valeant et ad propositum |60r| faciant.

Primo siquidem ponamus, quod omnia illa consequentia concederentur, quid tamen haberent sic arguentes ex hoc vel quid vellent ulterius inferre. Essentne eo magis excusati de peccatis vel essent eis peccata minus nociva, vel possent minus ea vitare, vel 15essent minus obligati ad bona facienda aut minus redarguendi de malis? Et quia planum est consideranti, quod nullum istorum sequitur ex illis consequentibus, vane et inutiliter “ad excusandas excusationes in peccatis”[62], sicut fieri solet, communiter adducuntur. Verumtamen, ne per hoc videar fugere 20difficultatem, respondendo dico, quod primam consequentiam credo non valere, hanc videlicet: ‘Iste est praedestinatus, igitur qualitercumque operabitur, salvabitur’. Hoc enim consequens est una qualitativa propositio, quae non videtur aliter intelligenda nisi hoc modo: ‘qualitercumque operabitur, taliter[63] salvabitur’. 25Sicut in simili, quando dicitur: ‘Quantumcumque datur isti, comedit’, subintelligitur: ‘tantum’; et ‘Qualitercumque feceris aliis, fiet tibi’, subintelligitur: ‘taliter’. Hoc modo autem intelligendo manifestum est, quod de praedestinato, qui per tempus male vivet et operabitur, antecedens est verum et consequens 30falsum. Aliqualiter enim operabitur, videlicet male, iniuste et impie, nec tamen taliter salvabitur, sed potius bene, iuste et pie. Si autem arguitur sic: ‘Iste est praedestinatus, igitur sive bene, sive male operetur, salvabitur’, dico, quod nondum video, cuius speciei de hypotheticis sit ista propositio, et ergo non oporteret 35concedi consequentiam, donec conveniretur, quomodo debeat intelligi et in qua specie propositionis poni, |60v| quo viso posset facilius inveniri responsio. Verumtamen iuxta sensum, quem videtur praetendere, ista videtur esse eius contradictoria: ‘Nisi bene operetur, non salvabitur’, et ista est utique vera de 40quocumque demonstrato usum[64] rationis habente. Ideo eius opposita quocumque tali demonstrato est falsa.

Eodem modo dicitur de illa consequentia: ‘Iste est praescitus vel reprobatus, igitur qualitercumque operabitur, sive bene, sive male, ipse damnabitur’. Iste enim videtur esse sensus 45eius: ‘Licet non nisi bene operetur vel quantumlibet bene, vel quantumcumque diu[65] bene operetur, damnabitur’. Et quodlibet illorum patet esse falsum, quia si per totam vitam suam bene operaretur, nullatenus damnaretur.

Et hoc modo potest responderi communiter ad huiusmodi 50argumenta, praeter quam ad illam consequentiam: ‘Iste est praescitus, ergo faciendo quantumlibet multa bona inaniter laborabit pro vita aeterna’. Sed quia consequens est multiplex, ideo non potest simpliciter ad ipsum responderi. Ista enim gerundia aliquando exponuntur condicionaliter, ut sit sensus: ‘Si fecerit 55quantumlibet multa bona, inaniter laborabit etc.’. Et manifestum est, quod illa condicionalis non est necessaria et per consequens falsa. Aliquando recipiuntur temporaliter et planum est, quod nullus pro tunc, quando facit bona et bene, damnatur, sed quando male. Verum quia communior et argumentorum 60huiusmodi et arguentium mens esse videtur convenientiorque intentioni eorum expressio per expletivas isto modo arguendo: ‘Iste est praedestinatus, igitur licet multa mala faciat et quasi ad extremum male |61r| vivat, tamen utique[66] salvabitur’, similiter: ‘Iste est praescitus, igitur, licet ad ultimum punctum vitae bene vivat 65exclusive, nihilominus damnabitur’, ideo advertendum, quod si ad veritatem huiusmodi expletivarum requiritur non solum compossibilitas partium, sed etiam earum veritas, tunc manifestum est, quod consequens est falsum de multis praescitis, qui numquam bene vivunt vel victuri sunt, et etiam de multis 70praedestinatis, qui numquam actuali[67] opere male vivunt et per consequens hoc modo intelligendo consequentia nihil valet. Si autem ad veritatem huiusmodi propositionum expletivarum sufficit compossibilitas partium, ut sit sensus, quod non repugnat, sed stat simul, quod iste quasi usque ad[68] extremum vitae exclusive 75bene vivat et tamen damnetur, tunc hoc consequens est verum quocumque demonstrato, sive praedestinato, sive praescito, et secundum fidem quodammodo necessarium. Et sine omni periculo conceditur consequentia, quae etiam non addita praedestinatione in antecedente non minus bene valeret. Etenim si 80per imaginationem nulla esset praescientia, adhuc bene sequeretur: ‘Iste salvabitur, igitur licet multa mala et diu committat, tamen salvabitur’.

CAPITULUM 8

OSTENDIT BONAM ET RATIONABILEM ESSE ORDINATIONEM DEI, QUOD BONI HABENT TIMERE DE DAMNATIONE ET MALI SPERARE DE SALVATIONE, 5LICET ISTI ALIQUANDO[69] EO LIBERIUS PECCENT ET ILLI EO TEPIDIUS AGANT BONA

PATER: Istud videtur sufficere ad propositum meum. Quomodo enim malus non eo liberius peccabit et sequetur vanitates, voluptates ac huius mundi[70] solatia quasi per totam vitam suam, 10ex quo ita bene potest |61v| sperare, quod salvabitur in extremo puncto vitae, sicut ille, qui in gravissima poenitentia semper vixit, et quomodo bonus non cum minori affectione et maiori taedio per poenitentiam se affliget videns, quod ipse ita bene habet dubitare de damnatione sua in extremo vitae, sicut ille, 15qui numquam curavit facere bonum opus?

FILIUS: Videturne tibi mala esse ista Dei dispositio, quod quantumvis bonus habet timere et dubitare de damnatione, ut communiter, et quantumlibet malus potest de salute sperare, vellesque tu aliter esse dispositum aut posses modum magis 20rationabilem invenire?

PATER: Nihil horum mihi videtur, sed tu iuxta praemissa[71] declara, quomodo ista dispositio sit bona, per quam, ut videtur, malus liberius peccat et bonus minus gaudenter bonis insistit[72].

FILIUS: Debet quidem omnis homo valde sperare de 25misericordia Dei, etiam peccator, qui non per hoc absolvitur a debito spei in Deum habendae, quia malus est, licet donec malus est, de communi lege non possit ita bene sperare sicut bonus. Non enim capit ratio, quod malus, qui Deo incessanter adversatur et a quo continue tanto amplius derelinquitur, quanto plus 30delinquit, tantam de ipso spem gerat, sicut bonus, qui sibi placere studet ex corde et eius ad se frequentius benevolentiam percipit, pietatem et gratiam; nec malus dicitur vere spem de Deo, sed magis praesumptionem habere. Et ideo posset negari, quod assumis. Verum quia multi cogitantes misericordiam latroni 35factam, Paulo vel aliis, non desperant finaliter, sed valde se consolantur, quod[73] adhuc Deus revocabit |62r| eos a peccatis ad gratiam et dabit eis veram spem, de qua habent iam[74] debilem praesumptionem ex hoc, quod possibile est eos converti ad bonum et quia sentiunt in se aliquando displicentiam ad mala vel 40compunctionem ac aliquam inclinationem ad bona, et sic aliquo modo large vel improprie eo, quod non desperant, sperare dicuntur. Et nonnulli talium videntes, quod Deus peccatores diu expectatos tandem tamen convertit, ex hoc diutius manent in peccatis et audacius peccant, sicut dicit Sapiens: “quia non profertur cito 45contra malos sententia, absque ullo timore filii hominum perpetrant mala”[75]. Nec tamen propter hoc, quod mali illa bonitate Dei abutuntur, malum est, quod Deus illam bonitatem exhibet, quia etiam quacumque alia bonitate Dei mali possunt abuti et, heu, nimis communiter abutuntur. Si enim Deus deberet omnia bona 50dimittere, quibus abutuntur mali, pauca faceret bona bonis.

Non igitur malum, sed bonum est, quod Deus bonitatem suam communiter demonstrat et exhibet non obstante malorum abusu. Non enim decet Deum dimittere, quod ad ipsum pertinet, propter malos. Cum ergo necessarium sit, 55quod aperta sit venia, quamdiu homines sunt in via, alias enim quodammodo essent in termino et non in via, ideo omnino sic fieri ratio exposcebat. Insuper, malis erat hoc melius. Nam, si Deus non dedisset illam spei materiam et occasionem, non minus, sed magis mali ceteris paribus extitissent. Et ergo, si 60bonitas Dei eos ab aliis malis non retrahit, |62v| saltem bonum est, quod occasionem desperationi subtraxit.

Considerandum est etiam in hoc, quod quidquid Deus agit, non est occasio mali data, sed accepta. Si enim quis tibi bonitatem, misericordiam[76], patientiam etc. huiusmodi exhibet 65et tu propter hoc eum odis, ille bene tibi dedit amoris, tu vero odii occasionem assumis.

Eodem modo solvitur, quod obicitur de bono. Nec enim expedit homini habere securitatem in via ut communiter, vel[77] de lege communi, quod addo propter aliquos sanctos in hac gratia 70privilegiatos. Sed bonum est homini “cum timore et tremore”[78] salutem suam operari ad tollendam[79] superbiam, inertiam, negligentiam, praesumptionem, parvipensionem et contemptum peccatorum.

CAPITULUM 9

QUOD DETERMINATIO FUTURORUM IN MENTE DIVINA NEC MAGIS DUBIUM REDDIT HOMINEM, NEC ALIQUO MODO RETRAHIT A BONIS

5FILIUS: Quod autem obiecisti superius de carnali homine, qui libenter poeniteret et affligeret se, quando certus esset, quod hoc sibi prodesset ad vitam aeternam, sed postquam iam determinatum est, quid futurum sit, et ipse est in dubio constitutus, minus pronus est, dic, quaeso, in quo esset magis certus ceteris 10paribus, si per imaginationem nec Deus, nec aliquis praesciret, quid de eo futurum esset. Nonne adhuc esset[80] aeque dubius et incertus, cum utique maneret adhuc aeque mutabilis, instabilis et flexibilis de bono ad malum aut econtra, nec ullam certitudinem haberet, qualis esset futurus in mortis articulo?

15PATER: Non video, quomodo |63r| id negem imaginatione supposita, sed nunc immutabilitas divinae praescientiae videtur aliquo modo factum limitare.

FILIUS: Certe in nullo, quia si ego, qui sum deceptibilis et mutabilis in scientia, praescirem aliquod futurum et non Deus, 20aeque necessaria esset consequentia. Non enim propter hoc magis valet consequentia, quia est scientia Dei, quam si esset alterius. Solum enim hoc facit valere consequentiam, quia non est, nec potest esse[81] scientia falsi vel de falso. Amplius, nonne in aliis laboras et provides tibi de cibo, potu vel veste, de quibus 25omnino dubius es, an unquam ad utilitatem tuam proveniant, quia nescis, an cras victurus sis? Cum ergo magis[82] certum sit perseverantem in bona vita adepturum vitam aeternam quam laborantem pro cibo usurum eo, quantumlibet etiam perseveraverit in labore, cur plus retrahuntur homines a labore per 30incertitudinem in illo quam in isto? Aut si in utroque retrahuntur, dupliciter errant, quia Deus posuit nos in dubium ut communiter de futuris et nihilominus voluit nos in illo dubio pro utilibus laborare ex rationibus supratactis. Ut autem videas eos, qui se per praescientiam Dei putant a bonis retrahi, solas 35quaerere excusationes in peccatis, considera, an non sit aeque certum et determinatum te victurum per decem annos, sicut te salvandum posito, quod Deus utrumque praesciverit et praevoluerit ab aeterno.

PATER: Est omnino.

40FILIUS: Cum ergo ita bene sequatur: ‘Deus praescivit istum victurum ad decem annos, ergo licet rarissime comedat, nihilominus vivet[83] |63r| tantum’, sicut sequitur: ‘Iste est praedestinatus, igitur licet paucissima bona faciat, salvabitur’, quis unquam nisi phantasticus occasione divinae praescientiae retractus est vel 45conquestus se retrahi a comestione, quando indiget, desiderat sumere habetque, quod sumat, sicut multi fingunt se retrahi a bonis operibus etiam tunc, quando habent posse, nosse, vires, locum et tempus bona faciendi?

PATER: Posset dici, quod cibi sunt delectabiles et medium, per 50quod necessario, naturaliter vel saltem melius, quam sine ipso vita conservatur.

FILIUS: Sic dico, quod observatio mandatorum et operationes virtuosae sunt delectabiles et medium, per quod quis necessario vel saltem melius iuxta communem ordinationem vitam 55ingreditur, dicente Salvatore: “Si vis ad[84] vitam ingredi, serva mandata”[85]. Et si quis habens usum rationis salvatus est sine praeviis multis bonis operibus, plures etiam sine cibis corporalibus sunt in vita longo tempore conservati.

Amplius, cum bene sequatur[86]: ‘Iste est praedestinatus usum 60rationis habiturus aut habens, igitur per bona opera salvabitur’, sequatur[87] etiam: ‘Iste est praescitus habiturus usum rationis aut habens, igitur committendo minora et pauciora[88] peccata minus punietur’. Cur non ita bene trahuntur homines per huiusmodi praescientiam ad bona facienda vel mala vitanda, sicut ad 65opposita? Et est mirabile, quod tam praescientia, quam[89] praedestinatio dicuntur vel putantur homines trahere ad mala, cum tamen sint contrariae, et ergo si una retraheret a bonis, alia deberet attrahere ad eadem. |64r|

TRACTATUS SEXTUS

DE RATIONE CREATIONIS RERUM, QUAE VIDENTUR INDUCERE AD PECCATUM

CAPITULUM 1

5QUOD BONUM ET RATIONABILE ERAT CREARE RES NON OBSTANTE, QUOD HOMINES EX EIS HABENT OCCASIONES ET INCITAMENTA PECCANDI

PATER: Si iuxta praedicta Deus potuit rationabiliter permittere mala, iuste imputare committentibus et punire pro eis ac 10propter suam omniscientiam talia praescire debuit praeordinareque bonis praemia, malis supplicia, ad minus videtur, quod non potuit convenienter res ministrare, quae essent occasiones et incitamenta tot et tantorum malorum. Quis enim peccatum effugiet[1], existente tanta subtilitate et potestate daemonum 15instigantium, tanta delectabilitate rerum allicientium, tanta fragilitate hominum ad huiusmodi inclinatorum, tanta gravitate et multitudine praeceptorum? Et ideo, si Deus voluit homines peccata vitare, congruum fuisset, ut videtur, eis occasiones peccatorum subtrahere et ad minus non dare.

20FILIUS: Numquam datur occasio peccati nisi per dictum vel factum minus rectum. Cum ergo nihil talium fecerit aut dixerit Deus, planum est, quod nullam occasionem peccato dedit. Res vero, quae sunt occasiones peccati, non debuit Deus subtrahere, quia necessariae sunt et magis malum esset eis carere, quam 25sit abusus earum malus, et quia non sunt facta[2] propter incitationem ad peccatum, sed alia de causa, et si sunt occasio peccati, illa magis est accepta quam data. Si autem Deus |64v| debuisset omnia talia vitare vel dimittere, ex quibus mali sumunt occasionem peccandi, nihil omnino creasset. Quae est enim res, ex 30qua mali aliquando non sumant occasionem peccandi, qui de bonis aut prosperis extolluntur et vane gloriantur, in adversis autem poenis murmurant et deiciuntur? Quod[3] autem adducis de potestate daemonum, delectabilitate rerum, fragilitate hominum et praeceptorum gravitate, omnium horum una 35ratio est, ut “militia esset vita hominum super terram”[4], quae quidem militia nulla esset, si homo nihil adversitatis et difficultatis haberet. Insuper, ut hominibus tanto magis dulcescerent praemia, quanto pro eis laboriosius decertarent, nec non ut appareret magna in cordibus hominum Dei dilectio, pro quo 40vel cuius amore tam delectabilia contemnuntur et tam terribilia parvipenduntur et vincuntur.

CAPITULUM 2

QUA RATIONE DAEMONES SUNT TAM POTENTES ET SUBTILES

PATER: Vellem, ut de quolibet speciales rationes assignares.

5FILIUS: Quod Deus in principio creavit angelos ratione subtiles, virtute potentes, de hoc nullum puto causari, quin rationabiliter et bene sit factum. Quia vero creavit eos perpetuos, non potuerunt ea, quae sunt essentialia, amittere per quaecumque peccata, quin videlicet essent ratiocinativi et volitivi. Hoc 10autem, quod videlicet illae potentiae, ratio scilicet et voluntas, non essent eis ablatae, apparere non poterat, nisi haberent usum earum. Licet autem illas potentias non |65r| habeant integras, sed vulneratas in signum peccati, habent tamen aliquem usum earum in signum eiusdem essentiae et perpetuitatis et ut eisdem 15puniantur. Nisi enim haberent usum rationis, multas poenas non haberent, nequaquam enim haberent vermem conscientiae, stridorem impatientiae, fletum tristitiae et similia. Postquam ergo habent usum earum naturaliter liberum, convertunt eum pro inclinatione sua ad malum. De potestate autem ipsorum 20non est, quod homo causetur, nam quantumlibet subtiles et potentes[5] sint, nullum tamen hominem possunt vincere nisi voluntarium, et[6] ideo magna potentia ipsorum in tentando ostendit magnam potentiam hominum in resistendo. Nec etiam, ut communiter, maiorem vim et difficultatem ingerunt 25daemones quam exteriora et corporalia. Nihil enim, ut communiter, ab intra faciunt, nisi quod praesentant species vel quod gravant aut infirmant organa sensuum interiorum vel exteriorum. Ab extra vero inferunt molestias, damna vel poenas et haec omnia etiam sine diabolis fiunt vel fieri possunt per 30exteriora. Et hinc est, quod daemones exteriora frequentissime in subsidium recipiunt. Interiores vero tentationes raro intentant, nisi ubi desunt exteriora vel ubi vident se non posse per ea proficere, sicut apud solitarios et abstractos.

CAPITULUM 3

QUA RATIONE RES CORPORALES SINT[7] FACTAE TAM DELECTABILES

Quod autem adducis de tanta rerum delectabilitate, mirum est, 5si miraris Deum res fecisse delectabiles. |65v| Nemo enim vellet nec congruisset, quod Deus non fecisset res, quae essent rebus sen- sitivis et animatis convenientes, vel quod postquam factae sunt, eis numquam applicatae fuissent. Applicatio autem convenientis ad rem perceptivam naturali necessitate causat 10delectationem. Insuper, si delectabilitas Dei infinita in creaturis investigari debuit, necessarium erat aliquas delectabiles res creari.

PATER: Omnes delectationes essent tollerabiles, dummodo non esset tam improbus ardor vilis et immundae delectationis venereae, quam pulchritudo mulierum, species et amabilitas 15multum auget. Et ipsa delectatio tam vehemens est, ut etiam usum absorbeat tam nobilis potentiae, scilicet rationis, quae omnia tanquam domina regere deberet in homine, quod illa quodammodo vincitur et succumbit.

FILIUS: Si nullae essent delectationes neque in carne, neque 20in spiritu, non puto, ut dictum est, quod laudares, et minus, si essent in carne et non[8] in spiritu. Si autem essent in spiritu et non in carne, caro, quae alias multo vilior est spiritu et in eius comparatione vilescit, esset omnino contempta et minime foveretur. Quis enim maxime carnalium et qui sunt sine Dei timore, 25curaret tantopere cibum acquirere, potum et vestem, generare prolem et educare[9], quae tantam curam exigunt, miseriam et laborem, si non esset delectabile uti talibus et poenale carere, et ita minus curarent homines conservare vitam tam in individuo, quam in specie, de qua etiam nonnulli iam habent |66r| 30taedium propter curas huiusmodi et labores. Exigebat itaque ratio magnam esse delectationem carnis, tum ut illud taedium vinceret et laborem, tum, ut magnum esset exercitium, probatio, victoria et corona spiritus reluctantis, tum etiam ut ex magnitudine delectationis in carne convinceretur magna delectatio 35spiritus, quae difficulter creditur, quia raro et[10] debiliter percipitur et ex illius delectationis vilitate melius suadetur. Si enim in vili, foedo et pudendo ac per hoc poenali opere carnis est tanta delectatio, quomodo non ex nobilissimo opere, videlicet[11] spiritus coniunctione cum Deo, qui est summe bonus et 40delectabilis, incomparabiliter maior delectatio esse credetur[12]. Insuper, ut spiritus et caro utpote quidam coniuges indicarentur[13] ad paria in hoc, quod ex quo[14] spiritus aliquando sic elevatur, abstrahitur et alienatur a carne, quod eam quodammodo non sensificat vel ad minus per eam non sentire videtur, sic etiam sit[15] aliqua 45operatio carnis, quae usum abstrahat rationis. Postquam autem congruebat esse tantam delectationem in carne, necessarium valde erat, ut non esset nisi in turpi opere, ne si opus nobile esset, homines nimium allicerentur et postposita ratione fierent bestiales. Et ideo expediebat ita disponi, ut, quantum alliceret 50delectatio, tantum retraheret pudor, foeditas et operis turpitudo, nec non vel cura, quae est in matrimonio, vel infamia ac[16] periculum honoris, corporis aut animae, quae sequi solent fornicantes. Ac per hoc non habeant homines incusare |66v| Deum, sicut nihilominus faciunt, licet minus iuste, cum tantum vel amplius 55retractivum habeant[17], si volunt advertere, sicut vel quam habent aliquod attractivum.

CAPITULUM 4

QUA RATIONE MULIERES PULCHRAE FACTAE SINT[18] AMABILES ET ALLECTIVAE

Nec movere debet quempiam pulchritudo, amabilitas vel 5allectivitas mulierum, quae non solum est rationabilis, utilis aut bona, sed etiam quodammodo necessaria, dummodo ipsaemet his bene et rationabiliter uterentur. Primum quidem valet ad abstrahendum mentes humanas ab abominationibus, ad quas, heu, diabolus homines contra naturam nimis inclinat[19], deinde 10ad consolationem sexui muliebri, qui aliis miseriis ita gravatus est, quod nimis despiceretur a viris et in se ipso deiceretur, si non esset huiusmodi praerogativa dotatus, insuper ad defensionem earum contra virorum potentiam, commotionem et insultum. Cum enim viri communiter et naturaliter viribus et 15potestate praeemineant, necessarium erat eis dari aliquid, per quod possent aliquo modo resistere refringereque violentias atque iram mulcere, ne vel viri nimis superbirent contra eas aut insurgerent et feminae forent nimis oppressae. Si autem mulieres essent factae potentes potuissentque per potentiam 20resistere, postquam tam multae sunt occasiones et materiae commotionum, continua fuisset pugna et vapulatio inter ipsos, nec mulier voluisset magis viro subici, quam econtra, quod quia non fuisset expediens, |67r| congruebat, ut essent placibiles et lenitate mollire possent et sic aliquo modo praevalere.

25Est etiam alia ratio, quare teneritate et mollitie et non fortitudine potentiae dotari debebant. Quia enim necessarium erat humano generi quoad pueros et infirmos, ut molliter ac leniter tractarentur et multa opera fierent subtilia, parva et mollia, circa quae fortes et potentes taedium haberent et rudes 30ac grossi ad eadem apti non essent, rationabile erat, ut aliqui ad talia apti fierent et inclinati, sicut alii ad grandia et fortia. Amplius, si debuit amor vel amabilitas Dei in corporalibus et per ea monstrari, magis conveniens fuit facere hominem, qui nobilior est inter corporalia, amabilem et amativum quam aliam 35creaturam, ut per hoc etiam daretur intelligi magis nobilia esse magis amanda.

PATER: Totum esset tolerabile, dummodo non esset amor ille tam excessivus, improbus et insanus.

FILIUS: Amor ille, si tamen vere amor dici potest, necessarius 40est, de quanto est res, et rationabiliter permittitur, de quanto est vitiosus vel peccatum, ut ex hoc possit elici, quantus ad Deum debeat amor haberi, ex quo ad vilem rem tantus affectus habetur, et ne deliri reputentur, qui prae divino amore rapiuntur in extasim, sicut etiam nunc saepe reputantur non obstante tam 45manifesto in exterioribus exemplo. Sed hoc tunc omnino fieret, si nihil simile contingeret in amore carnali. Insuper, |67v| quis posset humano modo vel per verba declarare aut quis inexpertus posset vel parum erudiri et intelligere de illo excessu divini amoris nisi per verba in exterioribus usitata?

CAPITULUM 5

QUARE ET QUOMODO HOMINES SINT FRAGILES

De fragilitate autem hominum non est, unde mireris. Si enim homines exercitium habere debebant in creaturis, oportebat 5omnino, ut vel illae essent tam potentes, quod[20] possent istos aliquo modo movere, vel isti tam fragiles, ut moveri possent ab illis. Alias enim nullum exercitium esset. Quod enim fortis rei infirmae resistit vel quod quis contemnit aut non curat rem non delectabilem et inutilem, sicut nulla difficultas, sic nihil 10exercitii est.

Insuper, si angelorum statum, in quo creati sunt, et lapsum advertis, minus miraberis. Nam si illi fuerunt fragiles, qui in tanta sublimitate potentiarum, donorum ac perfectionum naturalium creati sunt, aut si fortes, potentes et[21] intelligentes 15fuerunt, et tamen falsae dominationis aut vanae gloriationis apparenti pulchritudine decepti et delectatione illecti voluntarie ceciderunt, nihil est, quod mirandum sit de hominibus carnis corruptione gravatis, sive dicantur fragiles, sive fortes. Unum est, quod indubitanter tenendum est, quod “fidelis Deus 20nullum hominem aut angelum patitur tentari super id, quod potest”[22], et quod ita fortem facit eum, quod, ut dictum est, a nullo vinci poterat nisi volens vel ad malum induci, quodque omnis appetitus delectabilium nec non |68r| omnis horror terribilium subter nos est et quod ratio nostra et libertas praeeminet 25universis iuxta illud Psalmi: “Omnia subiecisti sub pedibus eius”[23] etc.

CAPITULUM 6

QUA RATIONE TAM NOBILIS CREATURA, SCILICET ANIMA, UNITA SIT VILI LIMO CARNIS

PATER: Istud videtur satis mirum, quare Deus voluit tam 5nobilem creaturam, animam dico rationalem, tam vili agglutinare et immergere limo carnis eamque tanta mole gravare, cum sine carne satis habuisset agere, quod staret, sicut de angelis declarasti[24].

FILIUS: Rationabilissima videtur animae cum carne 10coniunctio, primo quidem ad ostendendum divinum magisterium, quod videlicet posset tam diversa coniungere. Quis enim credidisset, quod inter tam disparia et[25] distantia ab invicem tanta esse posset[26] unio, quod una substantia ex eis fieret et persona. Insuper, rationabile erat, postquam Deus creare voluit 15substantias, quod omne genus substantiarum faceret, spiritualem videlicet[27], corporalem et compositam ex his[28]. Amplius, ut creatura spiritualis, licet nobilis, vitet[29] superbiam discatque humiliari et non contemnere, sed regere ac fovere etiam infimas creaturas videns se eis tanta unione, affectione et foedere posse coniungi 20et tantam posse paupertatem incurrere, quod ipsis indigeat ad multa bona, illas quoque tantum posse dignificari fierique apud ipsum spiritum tam potentes, quod valeant ipsum etiam ad res miseras reddere inclinatum. Nec solum rationabilis erat illa coniunctio, sed etiam, ut[30] videtur, tam necessaria, quod sine |68r| ea, 25quasi sine ordine et sine foedere fuissent corporales et spirituales creaturae et sic minus perfectus fuisset ordo universi.

Quae esset enim connexio vel confoederatio earum ad invicem aut quid pertineret ad angelos et omnes spirituales creaturas tota massa creaturarum corporalium, quibus in nullo 30indigent, quae eis nihil utilitatis conferunt, nec eos[31] in aliquo iuvare possunt ad laudem Dei, ad quam ordinata est tota vita et desiderium caelestium spirituum, ad quam quidem laudem proprie loquendo corporalia non pertingunt. Nam etsi angeli in et de creaturis corporalibus laudant Deum, hoc magis est 35opus angelorum quam illarum et illae solum passive materia laudis sunt et non active ad hoc aliquid facientes. Corporalia etiam non indigent administratione vel regimine angelorum, quia nec angelis, nec corporalibus noceret, etiamsi ipsa corporalia a daemonibus regerentur.

40Et ideo si angeli boni debent ministrare creaturae corporali, ad hoc nulla affectio ex parte corporalium trahere eos potest, sed sola complacentia divinae voluntatis vel praecepti, maxime cum corporalia, quantum ex ipsis est, substantiis separatis magis sint materia occupationis quam utilitatis vel 45consolationis. Sed postquam homo factus est, qui est quasi quaedam acies et lapis angularis ac combinatio corporalium et spiritualium, sicut Christus Iudaeorum et gentium, qui quidem homo ex una parte potest supplere et ad hoc ordinatus est, ut impleat ruinam angelicam, potestque laudare Deum sicut 50angeli, congaudere |69r| eis ac caritate coniungi ipsorumque gaudio communicare, simul et addere. Et ex alia parte ad hoc, quod illa omnia faciat, quae Deo et angelis amabilia, delectabilia sunt et placent, per omnia et multipliciter indiget corporalibus creaturis, ita quod sine illis secundum viam naturae non posset 55subsistere et ea complere, postquam, inquam, ita est, quod corporalia non solum sunt materia vel occasio laudandi Deum, sed etiam adminicula necessaria et realiter promotiva, ut homo laudet Deum et perveniat ad beatitudinem angelorum. Immo etiam ipsa corpora laudant Deum in voce humana suntque quasi 60consortes angelorum, ex hoc angeli in ipsis, utpote utilibus et gaudium eorum active promoventibus, delectationem habent et gaudium, eisque quodam affectionis glutino foederantur ac per hoc delectabiliter administrant ea, seu regunt.

CAPITULUM 7

QUA RATIONE ANIMA ET CORPUS UNITA SINT CUM TANTA DISSENSIONE ET DISCORDIA

PATER: Sicut dicis, magistrale opus est tam diversorum tam 5mira coniunctio, si pacifice simul starent et non esset in eis tanta dissensio, lis et bellum, carne videlicet concupiscente adversus spiritum et spiritu contra carnem. Cum ergo creator noster sit Deus non dissensionis, sed pacis, quare unire voluit tam discordes?

10FILIUS: Non est creatus homo cum illa discordia. In statu enim innocentiae spiritus et caro fuissent bene concordes et sine difficultate potuisset spiritus regere carnem. |69v| Abutendo autem vel non debite utendo potestate et auctoritate sua et sequendo inclinationem carnis, ubi non debuit, videlicet contra mandatum 15Dei, meruit illa auctoritate in toto privari vel saltem eam in parte remitti. Qui enim in dignitate constitutus non debite commissum exequitur officium, destitui promeretur maxime, si in iniuriam abutitur conferentis.

PATER: Non nego, quin sic post et per peccatum puniri potuit 20et meruit, sed vellem, quod spiritus non fuisset inclinabilis[32], maxime tam faciliter, ad ea, quae sunt carnis, sed permansisset in inclinatione sua naturali ad spiritualia, ita quod istas delectationes carnales, sicut iam faciunt angeli, nil curasset.

FILIUS: Velles etiam, quod corpus non esset inclinabile et 25inducibile ad meliora, quam secundum nudam naturam suam inclinatum est?

PATER: Hoc forte non valeret, quia tunc non caperet per redundantiam a spiritu delectationes caelestium et spiritualium gaudiorum.

30FILIUS: Si ergo rationabile fuit carnem fieri inclinabilem ad spiritualia et debebat esse unio conformis et aequa, tunc non fuit irrationabile spiritum fieri inclinabilem ad corporalia. Unde sicut illud fuit conveniens ad ostendendam perfectibilitatem carnis, sic istud ad defectibilitatem spiritus 35demonstrandam. Amplius, manifestum est spiritualem et corporalem creaturam, quae tam distantes sunt, quod vix in summo et ultimo genere conveniunt, nullo modo secundum naturam easdem inclinationes habere, cum |70r| sint tam disparium naturarum, sed corpus ad corporalia, spiritum ad spiritualia esse 40naturaliter inclinatum. Si ergo debebat inter ea fieri et apparere vera unio, oportebat, ut manerent distincta[33] et aliquo modo in inclinatione sua naturali. Alias enim magis viderentur unum facta quam unita. Haec autem distinctio qualis esset vel quomodo appareret, si ipsa unita in nullo discreparent? Quis enim crederet naturali via 45spiritum esse in corpore humano magis quam in bruto, si solum corporalis operatio vel affectio perciperetur et nulla spiritualis, carni quasi extranea et repugnans, cum etiam iam non obstante tam manifesta et evidenter perceptibili contrarietate et lite multi insani animas vel spiritus esse in homine dubitent, sive negent.

50Si vero discreparent in omnibus et nulla esset inter ea condependentia vel adhaesio mutua, quomodo probarentur unita? Quae enim sic coniuncta sunt, quod in nullo trahuntur ab[34] invicem, sed unum sine difficultate pro libitu proprio vel alieno se convertit, quo vult, sine alio et separatur ab eo, dici possunt 55iuxta se posita, non unita, sicut patet in lapidibus cumulum facientibus. Et ideo spiritus bonus aut malus non dicitur sibi unire corpus, sed assumere, nec Spiritus Sanctus fuit unitus columbae, sicut Verbum humanae naturae. Unita vero apte[35] dicuntur, quae sic sibi cohaerent, quod ex naturali vel alias indita 60sibi proprietate vel libera et voluntaria affectione unum trahitur ab alio etiam ad hoc, quod |70v| sibi alias et de per se minus placet aut convenit[36]. Et quia sic est inter corpus et animam, evidenter apparet unio inter ea. Quod ergo unum eorum est trahibile et inclinabile ab alio, probat unionem ipsorum, diversitas vero 65et contrarietas inclinationum distinctionem eorum et naturarum[37] diversitatem ostendit. Insuper, postquam peccavit homo secundum rationem in eo, quod secundum eam non debite rexit, et secundum carnem, quod eius delectationi consensit, merito debuit in utraque puniri et per utramque. Et quomodo 70potuit hoc melius fieri, nisi quod sic se traherent, distraherent et essent sibi invicem repugnantes, nec solum una contra aliam, immo etiam quaelibet in se ipsa litem haberet, quia[38] pacem sibi praestitam non servabat[39]?

TRACTATUS SEPTIMUS
UNICUM HABENS CAPITULUM DE RATIONE REPARATIONIS HUMANAE[1]

.

PATER: Non video iam restare de dubiis superius motis, nisi 5quare Deus voluerit reparare genus humanum, quod voluntarie sic perire permiserat?

FILIUS: Videtur aliquo modo responsum esse superius, ut videlicet appareret reparabilitas creaturae et potentia Dei, qua posset, sapientia, qua sciret, et pietas, qua vellet reparare 10destructa, et hoc magna ratio exigebat. Sicut enim non decebat divinam iustitiam peccatum impunitum relinquere, sic nullo modo decuit, immo impossibile fuit, divinam misericordiam implacabilem esse. Si autem esset placabilis et non appareret esse placabilis, frustra esset quoad peccatorem illa placabilitas. |71r| 15Quando enim nulla daretur peccatori spei materia, quid restaret misero nisi desperationis occasionem sumere et desperare et in hoc homo vel minus, vel omnino nihil esset culpabilis, si non haberet spem vel desperaret, quando nulla sibi esset data spei materia. Humano autem modo quae poterat esse melior causa 20spei, quod[2] evidentius divinae placabilitatis indicium quam placationis effectus et ipsa placatio? Decuit ergo omnino Deum, qui se permisit malitia peccatoris offendi, de sua bonitate esse placabilem et placari. Sic conformiter congruebat, ut homo[3], cuius avertibilitas a Deo per effectum aversionis apparuit, 25monstraretur etiam reconvertibilis ad Deum per ipsam conversionem et conversionis effectum. Si autem placaretur Deus sine omni placationis et satisfactionis opere, hoc esset peccatoribus fomentum tepiditatis et redderet eos negligentes ad placandum sibi Deum. Dicerent enim: ‘Quando Deus voluerit, placabitur 30nobis’. Oportuit igitur, ut aliquid fieret Deo ad reverentiam et honorem pro contemptu et irreverentia, quae sibi exhibita est peccando, et quod in aliquo tali staret de bonitate sua contentus quodque homini doctrina daretur et modus, quo Deum placare deberet et occasio vitandi eius offensam. Ista autem fieri non 35poterant tam convenienter modo humano, nisi homo haberet aliquam difficultatem, laborem aut poenam.

PATER: Totum bene concedo, quod dicis. Sed istud videtur mihi mirabile, quare cum |71v| tantis iniuriis suis et poenis unici et dilecti filii sui voluit hominem reparare, cum id bene potuerit 40alio modo sine talibus efficere.

FILIUS: Iste modus fuit humano generi magis conveniens, lapsis et lapsui congruentissimus.

PATER: Istud communiter dicitur, sed vellem habere declaratum.

45FILIUS: Postquam tot doctores, tam sancti, quam scholastici, de hoc tam copiose scripserunt, nescio, quid possim sententiae vel dilucidationis dictis eorum addere. Et ideo nec ad praesens me de hoc intromittere volo praesertim, cum ista quaestio quasi specialem tractatum exposcat et ad propositum nostrum 50sufficiat reparationem humani generis fuisse et esse rationabilem, et ego me superius exoneraverim[4] de reddenda ratione in simili, quare videlicet convenientius fuerit isto modo quam alio facere et ordinare creata.

Videtur etiam mihi, quod praedicta multum sufficiant pro 55uno examine pauca scientis. In quibus, si bene vel saltem probabiliter dictum est, pio lectori satis est, ut acceptet, si minus bene dictum est aut minus pie, recipitur pro reiectione scribentis, nimis est et superfluit excessive. Verumtamen, si cui interrogationes et responsiones istas legere placuerit, meminerit, quia patri 60quaerenti responsum est a filio et ideo quaestiones et instantias filiali, responsiones vero paterna dignetur recipere pietate[5].

BIBLIOGRAPHIA

FONTES

Acta Clementis PP VI, ed. ALOYSIUS L. TÂUTU, (Codex Iuris Canonici Orientalis, Fontes, t. III, 9) Vaticano 1960.

ARISTOTELES, Opera omnia, ed. IMMANUEL BEKKER, Berolini 1831–1870.

ARISTOTELES LATINUS, Ethica Nicomachea, ed. RENÉ A. GAU-THIER, (AL XXXVI, 1.3) Turnholti 1973.

Meteorologica, ed. GUDRUN VUILLEMIN-DIEM, (AL X, 2. 1-2) Turnholti 2008.

Les Auctoritates Aristotelis. Un florilège médiéval, Étude historique et édition critique, ed. JACQUELINE HAMESSE, (Philosophes Médiévaux, vol. 17) Louvain-Paris 1974.

AUGUSTINUS HIPPONENSIS, De diversis quaestionibus ad Simplicianum, ed. ALMUT MUTZENBECHER, (CCSL 44) Turnholti 1975.

Enarrationes in Psalmos, ed. ELIGIUS DEKKER, JOHANNES FRAIPONT, (CCSL 38-40) Turnholti 1956.

In Iohannis Euangelium tractatus, ed. RADBODUS WILLEMS, (CCSL 36) Turnholti 1954.

BERNARDUS CLARAEVALLENSIS, Sermones super Cantica Canticorum, ed. JEAN LECLERCQ, CHARLES H. TALBOT, HENRI ROCHAIS, (Opera, t. 1-2) Paris 1957-1958.

Biblia (Vulgata Sixto-Clementina), https://unbound.biola/edu

BOETHIUS, Philosophiae consolatio, ed. LUDWIG BIELER, (CCSL 94) Turnholti 1958.

Glossa ordinaria, Argentorati 1480-1481.

GREGORIUS MAGNUS, Moralia in Iob, ed. MARC ADRIAEN, (CCSL 143) Turnholti 1979–1981.

GUILLELMUS PERALDUS, Summa de virtutibus et vitiis, Basileae 1467.

HEINRICHS VON LANGENSTEIN Unterscheidung der Geister, lat. und deut., ed. THOMAS HOHMANN, Texte und Untersuchungen zu Litteratur des Übersetzungskultur aus der Wiener Schule, (Münchener Texte und Untersuchungen zur deutschen Mittel-alter, Bd. 68) München 1977.

MATEUSZA Z KRAKOWA Opuscula theologica dotyczące spowiedzi i komunii, ed. WŁADYSŁAW SEŃKO, ADAM L. SZAFRAŃSKI, (Textus et Studia historiam theologiae in Polonia excultae spectantia, t. 2/1) Warszawa 1974.

MATTHAEI DE CRACOVIA Rationale operum divinorum (theodicea), ed. VITOLDUS RUBCZYńSKI, (Polska Akademia Umiejętności. Archiwum Komisji do Badania Historji Filozofji w Polsce, t. III), Kraków 1930.

MATTHAEUS DE CRACOVIA, ‘Ich sundeger mensche bekenne’, ed. LANGE MONIKA, “Mediaevalia Philosophica Polonorum” 24(1979), pp. 61-71.

PETRARCA FRANCESCO, Colloquium de secreto conflictu curarum suarum, in: Opere latine, vol. 1, ed. ANTONIETTA BUFANO, BASILE ANACRI, CLARA KRAUS REGGIANI, (Classici italiani) Torino 1975.

PETRARCH’S Confessional Psalms, ed. ALLAN H. GILBERT, “Romanic Rewiev” 2(1911), pp. 431-435.

PETRARQUE, Les psaumes pénitentiaux publiés d’après le manuscript de la Bibliothèque de Lucerne, ed. HENRY COCHIN, Paris 1929, pp. 36-80.

PSEUDO-AUGUSTINUS, Sermo 293: De indigna familiaritate extranearum mulierum, PL 39, 2301-2303.

PSEUDO-BERNARDUS CLARAEVALLENSIS, Libellus meditationum, PL 184, 485-508.

PSEUDO-THOMAS DE AQUINO, De humanitate Iesu Christi Domini nostri, in: THOMAS DE AQUINO, Opera omnia, ed. ROBERTO BUSA, Stuttgart-Bad Canstatt 1980, t. 7, pp. 687-688.

SENECA, Ad Lucilium epistulae morales, ed. LEIGHTON D. REYNOLDS, (Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis) Oxonii 1965.

Vita beate Virginis Marie et Salvatoris rhythmica, ed. ADOLF VÖGTLIN (Bibliothek des litterarischen Vereins in Stuttgart, Bd. 180) Tübingen 1888.

WALAFRIDUS STRABO, Liber Psalmorum, PL 113, 841-1079.

STUDIA

AUTENRIETH JOHANNES, FIALA VIRGIL ERNST, IRTENKANT WOLFGANG, Die Handschriften der Württembergischer Landesbibliothek Stuttgart, Zweite Reihe: Die Handschriften der ehemaligen königlichen Hofbibliothek, Bd. I: Codices ascetici, Wiesbaden 1968.

CARDELLE DE HARTMANN CARMEN, Lateinische Dialoge 1200-1400: Literaturhistorische Studie und Repertorium, (Mittellateinische Studien und Texte, Bd. 37) Leiden 2007.

DANYS MIROSLAV, Matthew of Cracow, Warszawa 1997.

GOEBER WILHELM, Katalog rękopisów dawnej Biblioteki Uniwersyteckiej, vol. XIV, http://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication?id=10035&from=&dirids=1&tab=1&Ip=1&QI=CBC9B8C3FEE545CD3976CDB145F31B13-1

HAYE THOMAS, Zynische Empfehlungen für einen Besuch der Päpstlichen Kurie: Der Dialog De quattuor saccis Romanam Curiam deportandis und die Briefe des Petrus Damiani, “Classica et Mediaevalia” 65(2014), pp. 238-320.

HOFFMANN JOSEF, HANKE HERMANN, Die Handschriften der Stiftsbibliothek und Stiftskirche zu Aschaffenburg, (Veröffentlichungen des Geschichts- und Kunstvereins Aschaffenburg, Bd. 16) Aschaffenburg 1978.

KAŁUŻA ZENON, Metateologia Mateusza z Krakowa. Rozważania wstępne nad „Rationale operum divinorum”, “Studia Mediewistyczne” 20/1(1980), pp. 19-90.

KELLER KARL HEINZ, Katalog der lateinischen Handschriften der Staatlichen Bibliothek (Schloßbibliothek) Ansbach, Bd. 1: Ms. lat. 1 – Ms. lat. 93, Wiesbaden 1994.

KRZYŻANIAKOWA JADWIGA, Mateusz z Krakowa. Działalność w Pradze w latach 1355-1394, “Roczniki Historyczne” 29(1963), pp. 9-57.

LIST GERHARD, POWITZ GERHARD, Die Handschriften der Stadtbibliothek Mainz, Bd. I: Hs I 1 – Hs I 150, Wiesbaden 1990.

MOHAN GAUDENS F., Initia operum franciscalium (XIII-XIV), “Franciscan Studies” 37(1977), pp. 228-426.

MONE FRANZ-JOSEPH, Hymni Latini Medii Aevi, t. I, Freiburg 1853.

NUDING MATTHIAS, Matthäus von Krakau. Theologe, Politiker, Kirchenreformer, (Spätmittelalter und Reformation, Neue Reihe, Bd. 38) Tübingen 2007.

PIEKOSIŃSKI FRANCISZEK, Średniowieczne znaki wodne zebrane z rękopisów przechowywanych w Archiwach i Bibliotekach polskich, głównie krakowskich, Kraków 1893.

POPOWSKI HENRYK, Badania nad Mateuszem z Krakowa. W 600. rocznicę śmierci Mateusza z Krakowa, “Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Seria Filozofia” 7(2010), pp. 67-92.

RUBCZYŃSKI WITOLD, Metody i wyniki badań nad filiacją rękopisów teodyceji Mateusza z Krakowa, “Sprawozdania z Czynności Posiedzeń PAU” 31/3(1926), pp. 15-17.

Mateusz z Krakowa, Rationale operum divinorum (teodycea), “Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydział Historyczno-Filozoficzny”, 15(1910), pp. 127-129.

Methoden und Ergebnisse der Untersuchungen hinsichtlich der Filiation der Handschriften der Theodicee des Matthäus von Krakau, “Bulletin International de l’Academie Polonaise des Sciences et des Lettres. Classe de Philologie, Classe d’Histoire et de Philosophie” 1926, pp. 130-132.

SEŃKO WŁADYSŁAW, SZAFRAŃSKI ADAM L., Mateusz z Krakowa i jego dzieło, in: MATEUSZA Z KRAKOWA Opuscula theologica dotyczące spowiedzi i komunii, pp. 5-232.

SOPKO JÚLIUS, Stredoveké latinské kódexy v slovenských knižniciach, Matica slovenskà 1981.

SZAFRAŃSKI ADAM L., Mateusz z Krakowa. Wstęp do badań nad życiem i twórczością naukową, “Materiały i Studia Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej” 8(1967), pp. 25-92.

TŘIŠKA JOSEF, Literární činnost předhusitské university. Sbírka pramenů a příruček k déjinám University Karlovy, Praha 1967.

WELTSCH RUBEN ERNST, Archbishop John of Jenstein (1348-1400). Papalism, Humanism and Reform in the Pre-Hussite Prague, La Haye – Paris 1968.

INDEX BIBLICUS

TESTAMENTUM VETUS

Genesis

1, 4: 30

1, 10: 30

1, 12: 30

1, 18: 30

1, 21: 30

1, 25: 30

1, 31: 29-30

3, 19: 62

25, 23: 71

25-27: 60

Exodus

17-20: 87

Deuteronomium

26, 19: 56

Iudices

15, 15-17: 55

Iob

7, 1: 136

14, 2: 86

30, 7: 91

Psalmi

4, 2: 91

8, 8: 142

15(16), 4: 63

18(19), 10-11: 16

31(32), 2: 85

57(58), 1: 50

89(90), 15: 50

91(92), 5: 64

104(105), 12-14: 70

105(106), 8: 38

110(111), 10: 93

113B(115), 11: 25

128(129), 2: 70

140(141), 4: 126

148, 1-14: 56

Proverbia

16, 4: 35

Canticum Canticorum

3, 6: 4

Liber Sapientiae

1, 13: 26

13, 5: 37

16, 20: 37

16, 21: 37

16, 24: 93

Ecclesiastes

1, 15: 70

8, 11: 130

8, 17: 28

Isaias

28, 19: 75

40, 17: 108

43, 7: 56

Ieremias

17, 5: 70

Daniel

3, 52-90: 56

TESTAMENTUM NOVUM

Matthaeus

7, 16: 16

7, 17: 14

7, 18: 14

9, 9: 63

17, 4: 13

19, 17: 133

20, 15: 14

22, 14: 70

22, 32: 26

25, 12: 117

25, 25-26: 117

22, 24: 31, 96, 106

Marcus

7, 37: 13

9, 4: 13

12, 27: 26

Lucas

6, 43: 14

9, 33: 13

13, 25: 87

13, 27: 117

Ioannes

2, 11: 38

6, 44: 83

9, 1-7: 38

11, 1-15: 38

11, 38-44: 38

13, 7: 13

Acta apostolorum

8, 3: 63

9, 1-4: 63

Ad Romanos

1, 20-21: 37

2, 14-15: 84

6, 19: 79

9, 18: 85

9, 22-23: 38

9, 23: 113

Prima ad Corinthios

10, 13: 56, 142

10, 31: 56

13, 12: 103

Secunda ad Corinthios

7, 15: 131

Ad Galatos

3, 22: 85

Ad Ephesios

6, 5: 131

Secunda ad Timotheum

2, 13: 86

Prima Petri

3, 15: 28

Secunda Petri

2, 8: 48

Apocalipsis

9, 6: 99

FOOTNOTES

INTRODUCTION

[1] MATTHAEI DE CRACOVIA Rationale operum divinorum (theodicea), ed. VITOLDUS RUBCZYŃSKI, (Polska Akademia Umiejętności. Archiwum Komisji do Badania Historji Filozofji w Polsce, t. III) Kraków 1930.

[2] The information that the manuscript was destroyed during the war is quoted after: CARMEN CARDELLE DE HARTMANN, Lateinische Dialoge 1200-1400: Literaturhistorische Studie und Repertorium, (Mittellateinische Studien und Texte, Bd. 37) Leiden 2007, p. 687.

[3] As noted by Rubczyński, this manuscript had originally belonged to the library of the Płock Cathedral, and then to the Załuski Library, where it acquired the shelf mark Θ. 38 (which Rubczyński erroneously read as Q.38). In the collection of the Imperial Public Library it was marked with the signature Lat. Q. v. I. 79, and not Latinskaya 47, as suggested by the editor of the Rationale. The corrections of the signature numbers and the information on the later fate of this manuscript was provided by Sławomir Szyller from the Department of Manuscripts of the National Library in Warsaw.

[4] WITOLD RUBCZYŃSKI, Metody i wyniki badań nad filiacją rękopisów teodyceji Mateusza z Krakowa, “Sprawozdania z Czynności Posiedzeń PAU” 31/3(1926), pp. 15-17 (the same work in German: Methoden und Ergebnisse der Untersuchungen hinsichtlich der Filiation der Handschriften der Theodicee des Matthäus von Krakau, “Bulletin International de l’Academie Polonaise des Sciences et des Lettres. Classe de Philologie, Classe d’Histoire et de Philosophie” 1926, pp. 130-132); Praefatio for Rubczyński’s edition of the Rationale, pp. LVI-LVIII. For a more detailed description of Rubczyński’s work on the edition of the Rationale see HENRYK POPOWSKI, Badania nad Mateuszem z Krakowa. W 600. rocznicę śmierci Mateusza z Krakowa, “Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Seria Filozofia” 7(2010), pp. 70-82.

In fact, Rubczyński’s interest in editing the Rationale occurred earlier, as the report on his lecture held in Akademia Umiejętności testifies: Mateusz z Krakowa, Rationale operum divinorum (teodycea), “Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydział Historyczno-Filozoficzny”, 15(1910), pp. 127-129. In 1910 Rubczyński planned to base his edition on the manuscripts conserved in the Jagiellonian Library but later, when he actually started the work, he abandoned this idea.

[5] KARL HEINZ KELLER, Katalog der lateinischen Handschriften der Staatlichen Bibliothek (Schloßbibliothek) Ansbach, Bd. 1: Ms. lat. 1 – Ms. lat. 93, Wiesbaden 1994, pp. 70-74.

[6] JOSEF HOFFMANN, HERMANN HANKE, Die Handschriften der Stiftsbibliothek und Stiftskirche zu Aschaffenburg, (Veröffentlichungen des Geschichts- und Kunstvereins Aschaffenburg, Bd. 16) Aschaffenburg 1978, pp. 134-137.

[7] JÚLIUS SOPKO, Stredoveké latinské kódexy v slovenských knižniciach, Matica slovenskà 1981, pp. 171-172.

[8] GERHARD LIST, GERHARD POWITZ, Die Handschriften der Stadtbibliothek Mainz, Bd. I: Hs I 1 – Hs I 150, Wiesbaden 1990, pp. 279-282.

[9] Ibidem, pp. 45-46.

[10] JOHANNES AUTENRIETH, VIRGIL ERNST FIALA, WOLFGANG IRTEN-KANT, Die Handschriften der Württembergischer Landesbibliothek Stuttgart, Zweite Reihe: Die Handschriften der ehemaligen königlichen Hofbibliothek, Bd. I: Codices ascetici, Wiesbaden 1968, pp. 36-38.

[11] I was informed of the existence of this manuscript by professor Władysław Seńko, who was involved in editing other works by Matthew of Cracow and worked on the catalogue of his manuscripts in the 1970s. The manuscript used to belong to the Cathedral Basilica of St. John the Baptist and St. John the Evangelist in Toruń and was microfilmed (no N-CCLXXIV) by the Scientific Society in Toruń, whose microfilm collection wended their way to the State Archives in Toruń. The current whereabouts of the manuscript are unknown; it is neither in the cathedral collection, nor in the diocesan archives.

[12] WILHELM GOEBER, Katalog rękopisów dawnej Biblioteki Uniwersyteckiej, vol. XIV, fol. 141r-142v, published on the website of the Wrocław University Library: http://www.bibliotekacyfrowa.pl/​dlibra/​publication?id=10035&from=&dirids=1&tab=1&Ip=1&QI=CBC9B8C3FEE545CD3976CDB145F31B13-1 (retrieved on: 13 November 2013). The manuscript itself available as an open access item. This copy of the Rationale was also mentioned by JOSEF TŘIŠKA, Literární činnost předhusitské university. Sbírka pramenů a přiruček k déjinam university Karlovy, Praha 1967, p. 119.

[13] Cf. RUBEN ERNST WELTSCH, Archbishop John of Jenstein (1348-1400). Papalism, Humanism and Reform in the Pre-Hussite Prague, La Haye – Paris 1968, CARMEN CARDELLE DE HARTMANNN, Lateinische Dialoge 1200-1400, pp. 648-649, and THOMAS HAYE, Zynische Empfehlungen für einen Besuch der Päpstlichen Kurie: Der Dialog De quattuor saccis Romanam Curiam deportandis und die Briefe des Petrus Damiani, “Classica et Medi-aevalia” 65(2014), pp. 238-320.

[14] For more detailed analysis see below, pp. XX-XXIV.

[15] See below: descriptions of the Wrocław and Toruń manuscripts, pp. XXIX-XLIX, and notes on the Košice testimony, pp. XXIII-XXIV.

[16] WITOLD RUBCZYŃSKI, Praefatio editoris, pp. VIII-IX.

[17] JADWIGA KRZYŻANIAKOWA, Mateusz z Krakowa. Działalność w Pradze w latach 1355-1394, “Roczniki Historyczne” 29(1963), p. 45; ADAM L. SZAFRAŃSKI, Mateusz z Krakowa. Wstęp do badań nad życiem i twórczością naukową, “Materiały i Studia Zakładu Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej” 8(1967), p. 31; WŁADYSŁAW SEŃKO, ADAM L. SZAFRAŃSKI, Mateusz z Krakowa i jego dzieło, in: MATEUSZA Z KRAKOWA Opuscula theologica dotyczące spowiedzi i komunii, ed. WŁADYSŁAW SEŃKO, ADAM L. SZAFRAŃSKI, (Textus et Studia historiam theologiae in Polonia excultae spectantia, 2/1) Warszawa 1974, p. 25.

[18] ZENON KAŁUŻA, Metateologia Mateusza z Krakowa. Rozważania wstępne nad „Rationale operum divinorum”, “Studia Mediewistyczne” 20/1(1980), pp. 28-35.

[19] MATTHIAS NUDING, Matthäus von Krakau. Theologe, Politiker, Kirchenreformer, (Spätmittelalter und Reformation, Neue Reihe, Bd. 38) Tübingen 2007, pp. 46-47.

[20] Cf. JADWIGA KRZYŻANIAKOWA, Mateusz z Krakowa, pp. 47-48; ADAM L. SZAFRAŃSKI, Mateusz z Krakowa, p. 32; WŁADYSŁAW SEŃKO, ADAM L. SZAFRAŃSKI, Mateusz z Krakowa i jego dzieło, pp. 26-27; MIROSLAV DANYS, Matthew of Cracow, Warszawa 1997, p. 28; MATTHIAS NUDING, Matthäus von Krakau, pp. 114-116.

[21] Košice, Biskupska Knižnica, Dd IV 54, fol. 56v. A slightly shorter version of the same information written by the same hand also appears in the incipit, fol. 4v: “Incipit liber quidam, qui communiter dicitur Racionale divinorum operum editus per Magistrum Matheum de Cracovia Sacre Theologie professorem in universitate Studii pragensis promotum. Et primo incipit prohemium libri cum distinccione libri in tractatus et tractatuum in capitula. Sequitur in Nomine Benedicte Trinitatis”.

[22] PIEKOSIŃSKI FRANCISZEK, Średniowieczne znaki wodne zebrane z rękopisów przechowywanych w Archiwach i Bibliotekach polskich, głównie krakowskich, Kraków 1893, tab. 14.

[23] This is the attribution mentioned by GAUDENS F. MOHAN, Initia operum franciscalium (XIII-XIV), “Franciscan Studies” 37(1977), p. 375. It may be a fragment, as is the next text, of De naturalibus exemplis by Servasanto.

RATIONALE DIVINORUM OPERUM

Epistula dedicatoria

[1] aliis ... vestrae] cf. supra Introductio, p. 10-11

[2] censebitur] ceu scribitur GdK

[3] quod] tot add. CMaTr

[4] possint] possent CuN

[5] pudor] negligentiae add. MaV

[6] stimulo] stimulum CCuGdMaN

[7] movere] moveri MaV

[8] et] om. W

[9] Cf. Cant 3, 6: “virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris”.

Registrum tractatuum et capitulorum

[1] non] supersc. W  quid] quod W

[2] 8:] Obicit add. GdTr

[3] quod ... permittit] in marg. W

[4] permittit] permittat GdTr

[5] Capitulum 1] inver. post irrationabilis corr. in marg. W

[6] Quare] Quam W Quod GdTr, cf. infra, p. 62, 2.

[7] sint] et add. GdTr mala] om. W

[8] ignoret] ignorat W

[9] malorum] om. CGdTrW

[10] rationabilis] rationalis GdTr

[11] licet] in marg. W

[12] creatae] in marg. W

[13] posita] in marg. W

[14] sint] sunt iter. W

[15] humanae] sic finis. Explicit registrum tractatuum et capitulorum add. W  et sic est finis C sic finis huius add. Gd et sic est finis registri add. Tr

Tractatus primus

[1] esse] om. CuN

[2] omnia] iter. W

[3] Mc 7, 37.

[4] aut ... fieri] in marg. W hom.

[5] Mt 17, 4; Mc 9, 4; Lc 9, 33.

[6] eructaverunt] eructarent CKN

[7] Io 13, 7.

[8] Mt 20, 15: “An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum”.

[9] hoc etiam] inver. W

[10] Mt 7, 18: “Non potest arbor bona fructus malos facere”; cf. etiam Mt 7, 17; Lc 6, 43.

[11] Deum] om. W

[12] bene] bona AsGd

[13] Mt 7, 16: “Numquid colligunt de spinis uvas aut de tribulis ficus”.

[14] vera] in marg. W

[15] Ps 18 (19), 10-11.

[16] non] om. W

[17] affectu] in marg. W

[18] placabiles] placibiles AsCKMa

[19] cognoscat] agnoscat W  consideret] considerat MaV

[20] summe] summum AsGdTr

[21] ad puritatem] in marg. W

[22] ei] supersc. W

[23] infirmatis] informatis CTrV

[24] aut] et CuN vel Gd om. W

[25] affirment] affirmant TrW

[26] ex₂] in marg. W

[27] Cf. supra, I, 1 (p. 12, 11-13).

[28] congrue] conclusive GdTr

[29] eum] enim GdTrV

[30] habere] om. W

[31] materiae] corr. in marg. ex verbo illigibili W

[32] suadere videris] inver. GdTr

[33] immutabiliter] om. CuV

[34] vel non conservare] in marg. W hom.

[35] et] per consequens add. AsCGdNTr

[36] fuisse] corr. in marg. ex esse W

[37] rationabili] rationali CuMaN

[38] ea] eam CuKMaNTrV

[39] alia] aliqua W

[40] est] supersc. W

[41] semper] supersc. W

[42] Ps 113B (115), 11.

[43] Mt 22, 32; cf. Mc 12, 27.

[44] Sap1, 13.

[45] eum] Deum CuKV

[46] et] supersc. W

[47] et] om. W

[48] satisfacit] satisfecit CuN

[49] placet] placeret W

[50] possit] posset W

[51] Eccle 8, 17: “intellexi, quod omnium operum Dei nullam possit homo invenire rationem”.

[52] vobis] nobis CMaN

[53] 1 P 3, 15: “parati semper ad satisfactionem omni poscenti vos rationem de ea, quae in nobis est, spe”.

[54] demonstrent] demonstrant W

[55] quod] quid W

[56] AUGUSTINUS HIPPONENSIS, De diversis quaestionibus ad Simplicianum, I, 2, 10 (CCSL 44, p. 34, 278 - 35, 279): “nemo potest credere nisi velit”; In Iohannis euangelium tractatus, 26, 2 (CCSL 36, p. 260, 14): “credere non potest nisi volens”.

[57] credet] credit AsCuGdTr

[58] valenti] volenti CuMaNTr

[59] in] om. W

[60] Gen 1, 31.

[61] Cf. Gen 1, 4; 10; 12; 18; 21; 25

[62] simul] similiter W

[63] Gen 1, 31: “Viditque Deus cuncta, quae fecit et erant valde bona”.

[64] ita] tam W

[65] vel] corr. in marg. ex et W

[66] iam] est add. W

[67] rationabili] rationali CuV

[68] et] supersc. W

[69] Cf. Mt 26, 24: “Bonum erat ei, si natus non fuisset homo ille”.

[70] velut] volunt CGd voluit Tr

[71] placibiles] placabiles MaV

[72] in] om. GdTr

Tractatus secundus

[1] haec] hoc MaN

[2] irrationabiliter] rationabiliter W

[3] aliud] aliquid MaV

[4] Prov 16, 4: “Universa propter semet ipsum operatus est Dominus”.

[5] se] met add. KMaNV

[6] perire] periri KMaN

[7] Cf. supra, I, 1 (p. 13, 52 - 14, 58; p. 12, 70-72).

[8] Cf. supra, II, 1 (p. 32, 19 - 33, 28).

[9] quia] corr. supersc. ex quod W

[10] manifestata] manifesta MaV

[11] sempiterna] corr. in marg. ex superna W

[12] Rom 1, 20-21.

[13] Sap 13, 5.

[14] illis] eis W

[15] Sap 16, 20.

[16] Sap 16, 21: “Substantia enim tua dulcedinem tuam, quam in filios habes, ostendebat”.

[17] Cf. Io 9, 1-7.

[18] Cf. Io 11, 1-15, 38-44.

[19] Io 2, 11.

[20] Ps 105 (106), 8.

[21] Rom 9, 22-23.

[22] siquidem sibi] inver. W

[23] Auctoritates Aristotelis, p. 164 (60); cf. ARISTOTELES, De caelo et mundo, II, 6, 287a 7-8.

[24] apparet] appareret CV

[25] aut] nec AsCGdTr

[26] luculenter] corr. in marg. ex loculenter W

[27] rationabilibus] rationalibus W

[28] ut essent] in marg. W

[29] maxime] mox MaV

[30] non ex se, non ex natura] in marg. W

[31] apparuisset] apparuissent W

[32] appareret] apparet GdKTr

[33] impassionabilitas] impassibilitas W

[34] ac] om. GdTr

[35] puniat] punit MaV quomodo] non GdTr

[36] ostensum] ostensa AsCCuGdTr

[37] eo] ipso W

[38] in] ad CuMaV

[39] adhuc] ad hoc CCuV

[40] in via] om. GdTr

[41] etiam ... invitis] de ... invitis etiam ... dicunt inver. W

[42] et ... apparet] apparet et ... inver. W

[43] suae] om. W

[44] vel] ad add. CuGdTr

[45] et] ut GdTr

[46] bonae] bene W

[47] haberi] in marg. W

[48] facientis] facientes W

[49] reddentis] reddentes W

[50] Attende] Prima ratio nota in marg. W

[51] ac] et W

[52] et] om. GdTr

[53] vilescat] vilescit GdTr agnoscat] cognoscat MaNV

[54] Amplius] Secunda ratio nota in marg. W

[55] ad₂ ] om. CCuGdTrV

[56] Amplius] Tertia ratio nota in marg. W

[57] in] om. CuNV

[58] quoque] que MaV

[59] alii] aliquando GdTr

[60] 2 P 2, 8: “animam iustam iniquis operibus cruciabant”.

[61] quando] quandoque GdTr

[62] Amplius] Quarta ratio nota in marg. W

[63] haec] supersc. W

[64] semper paribus] inver. W

[65] Amplius] Quinta ratio nota in marg. W

[66] Amplius] Sexta ratio nota in marg. W

[67] sufferentia] inferentia GdTr

[68] et₁] vel W  enim] om. GdTr

[69] Amplius] Septima ratio nota in marg. W  elicitio] electio KN elicio CuTr

[70] possint] possent W

[71] et] de add. W

[72] Ps 57 (58), 11.

[73] fuere] in marg. W fuerunt CuNV

[74] Ps 89 (90), 15: “Laetati sumus pro diebus, quibus nos humiliasti, annis, quibus vidimus mala”.

[75] BERNARDUS CLARAEVALLENSIS, Sermones super Cantica Canticorum 36-38, 68, 5 (Opera omnia, t. 2, p. 199, 23-24, 25-29).

[76] non] om. CV

[77] excitentur] excitantur AsCCuGdNTr promoveantur] promoventur AsCCuGdNTr

[78] aliquod] aliquid CCuGdNTr

[79] Cf. infra, II, 13sqq. (p. 60, 15sqq.).

[80] damnari] damnare CuN

[81] rationalibus] rationabilibus AsGdKNV

[82] quodammodo mirabilior] inver. KW

[83] obstat] ostat W

[84] quia] quod CuKMa

[85] doctrinae] supersc. W

[86] Cf. supra, II, 7 (p. 45, 5sqq.).

[87] bona] om. W

[88] Cf. Iud 15, 15-17.

[89] antiparistasim] cod. rectius antiperistasim, cf. ARISTOTELES, Meteorologica, I, 12, 348b 2-7 (AL X, 2.2, p. 32, 632-636).

[90] Cf. Dn 3, 52-90, Ps 148, 1-14.

[91] indicant] et dicant Gd etiam dicant Tr

[92] Cf. 1 Cor 10, 31: “omnia in gloriam Dei facite”.

[93] quod₂] quidem Gd add. Tr

[94] est] supersc. W

[95] respectu] respectum MaN

[96] Is 43, 7: “in gloriam meam creavi eum”; Deut 26, 19: “te excelsiorem cunctis gentibus, quas creavit in laudem et nomen et gloriam suam”.

[97] se] supersc. W

[98] eum] ipsum AsCCuGdMaNTrV

[99] Cf. supra, II, 4 (p. 38, 8sqq.).

[100] ea] eis W

[101] proprie] om. W

[102] vel bono] om. GdTr

[103] medietas ... creaturarum] rationabilium ... medietas inver. W  rationabilium] rationalium CuMa

[104] stet] stat W

[105] eorum] earum CuN

[106] Deus] om. GdTr

[107] sic] om. GdTr

[108] Cf. Gen 25-27.

[109] trahat] trahit W

[110] AUGUSTINUS HIPPONENSIS, In Iohannis euangelium tractatus, 26, 2 (CCSL 36, p. 260, 7-8): “Quem trahat et quem non trahat, quare illum trahat et illum non trahat, noli velle iudicare, si non vis errare”.

[111] enim] in add. AsK

[112] fecerit] fecit CV

[113] aliquas] aliquos CMa

[114] nihil iuris] inver. W

[115] creatur] creantur W

[116] bene] om. W  fiat] fecit GdTr

[117] quod] quia GdTr

[118] Quare] Quam KMaN omnino] omnia AsCGdN

[119] ac] et W

[120] noluit] voluit AsK torpere] turpere AsGd

[121] licet] in marg. W

[122] Gen 3, 19.

[123] adhuc] ad hoc CMa

[124] Cf. Mt 9, 9; Act 8, 3; 9, 1-4.

[125] subito] in marg. W

[126] Dominus] Deus CuV

[127] Ps 15 (16), 4.

[128] fructus de arboribus] de ... fructus inver. W

[129] potentiae, sapientiae] inver. W

[130] me] in add. W

[131] Ps 91 (92), 5.

[132] detinerent] repraesentando add. GdTr

[133] rationales] rationabiles KTr depravari] damnari Gd add. Tr

[134] permisit] permiserit KTr

[135] degustassent] degustasset GdTr

[136] aut₂] om. GdTr

[137] ad hoc] adhuc GdMaNTr

[138] quod] quid CuGdNTr corr. in marg. ex quam W

[139] rationales] rationabiles CuTr

[140] rationali] rationabili TrW

[141] habendum] habendam MaNV

[142] rationali] rationabili TrW

[143] extollentiam] excellentiam CuV

[144] considerationem] suam add. NV

[145] fuerit] fuit W

[146] Ita] Item W

[147] sunt] sint AsCuMaTrV

[148] Cf. supra, II, 8 (p. 51, 14sqq.).

[149] videtur] videretur CN

[150] quot] quod CGdV

[151] sufficiat] sufficiant MaV

[152] Cf. ARISTOTELES, Ethica Nicomachea, I, 3, 1094b 27-28 (AL XXVI, 1-3, 3, p. 143, 13-14 1: “Unusquisque autem iudicat bene que cognoscit, et horum est bonus iudex”.

[153] Deus] in marg. W

[154] faciat] faciet TrW

[155] enim] quod add. As quia add. CCuGdMaNV

[156] Eccle 1, 15.

[157] pauci] vero add. AsMaTrV

[158] Mt 22, 14: “Multi enim sunt vocati, pauci vero electi”.

[159] tractata] et add. W

[160] Ps 128(129), 2.

[161] Glossa ordinaria, ad Ps 128, 2, t. II, f. 314va: “scilicet praevalere ut me traherent in consensum peccati”; cf. WALAFRIDUS STRABO, Liber Psalmorum, Ps 128, 2 (PL 113, 1048D) sententia ex AUGUSTINO, Enarrationes in Psalmos, 128, 4 (CCSL 40, p. 1883, 1-6).

[162] etc.] om. MaTr

[163] Ps 104 (105), 12-14.

[164] Ier 17, 5.

[165] Gen 25, 23.

[166] in Glossa non inveni. Ad sensum cf. AUGUSTINUS HIPPONENSIS, Ennarationes in Psalmos, 46, 6 (CCSL 38, p. 532, 3-7): “Duo fratres erant Esau et Iacob; ... et ibi cum duo essent, electus est minor, et praepositus est maiori, et dictum est: duo populi sunt in utero tuo, et maior seruiet minori”.

[167] ut] et GdTr

[168] intederit] intendit CuGdTr

[169] ad ... ducantur] ducantur ad inver. W

[170] sicque] sic quod GdTr

[171] maius] magis CuMaNTrV

[172] magis] maius CuN

[173] Cf. supra, II, 8 (p. 47, 4 - 51, 13).

[174] comparerentur] comparentur NV

[175] facere] iter. W

[176] rationabiliter] rationaliter MaV

[177] ipseque] ipse quia GdV

[178] Is 28, 19.

[179] ipsis] nihilominus add. AsN

Tractatus tertius

[1] mihi] modo W

[2] aut] vel W

[3] aliquod] aliquid KMaTrV

[4] aliquod] aliquid CuNTr

[5] aliquod] aliquid CuMaNTr

[6] ignoret] ignorat CVN

[7] requirit] quaerit GdTr

[8] ad] om. GdTr

[9] concessa superius] inver. W

[10] aut₁] om. KW

[11] sanctificationem] iustificationem CuMaNV

[12] Rom 6, 19.

[13] quam] in marg. W

[14] sicut ... Deo] in marg. W

[15] fecit] facit W

[16] posse] tuum voluntarium add. in marg. W

[17] non₃] supersc. W

[18] det] dat W

[19] datione] donatione MaV

[20] susceperit] suscepit KTr

[21] alio] illo GdTr

[22] posse] in marg. W

[23] Quando] Cum NV

[24] secundum] scilicet add. MaV

[25] Cf. supra, III, 4 (p. 80, 20-24).

[26] Cf. Io 6, 44: “Nemo potuit venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum”.

[27] trahi] retrahi MaV requiratur] plus add. in marg. W

[28] beneficiis] bene add. in marg. W

[29] aliquo modo] aliquando W

[30] bona] bonum CuNV

[31] tenentur] tenerentur CMaNV

[32] sint] sunt MaN

[33] Rom 2, 14-15: “ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis”.

[34] possunt] possint W possit Gd

[35] suscepta] susceptam CuMaTrV

[36] vel] et MaV

[37] Cf. Gal 3, 22.

[38] Cf. Ps 31(32), 2.

[39] etiam] om. W

[40] miseretur] misereretur W

[41] Rom 9, 18: “Ergo cuius vult, miseretur, et quem vult indurat”.

[42] Dei] dura W

[43] Deus] Dominus W

[44] 2 Tim 2, 13.

[45] adhuc] ad hoc CuN

[46] Iob 14, 2.

[47] infertur] inferatur GdTr

[48] Auctoritates Aristotelis, p. 179 (55); cf. ARISTOTELES, De anima, II, 2, 414a 11-12.

[49] Cf. Ex 17-20.

[50] suam] om. W

[51] reportat] reportet MaV

[52] Cf. Mt 25, 25-26.

[53] tu] om. CKV

Tractatus quartus

[1] vel] et CuMaNV

[2] malos] 1 in marg. W

[3] creaturarum] 2 in marg. W

[4] alis] 3 in marg. W

[5] invitos] 4 in marg. W

[6] occulta] 5 in marg. W

[7] impunitum]6 in marg. W

[8] condignum] 7 in marg. W

[9] esset] 8 in marg. W

[10] iustitia] 9 in marg. W

[11] perpetui] in marg. W

[12] argumentum] 10 in marg. W

[13] quod] quam GdTr

[14] Dei] supersc. W

[15] labores] et add. MaN

[16] approbent] approbant CuMaV

[17] vagum] et add. KW

[18] providentia] prudentia CTr

[19] habet] agat MaV

[20] perdit] perdet MaV

[21] Ps 4, 2: “diligitis vanitatem et quaeritis mendacium”.

[22] Iob 30, 7: “et esse sub sentibus delicias computabant”.

[23] eos] om. GdTr

[24] aperiat] aperit GdTr

[25] GREGORIUS MAGNUS, Moralia in Iob, 25, 5 (CCSL 143, p. 1233, 24-25): “Tunc in poena sua oculos aperit, quos diu tenuit clausos in culpa”.

[26] : Sap 16, 24.

[27] Ps 110 (111), 10.

[28] habiturae] corr. in marg. verbum difficile lectu W

[29] aeternarum] etiam add. GdKTr

[30] Cf. supra, I, 1 (p. 13, 52 - 15, 91).

[31] praemisisti] promisisti CuV

[32] Cf. supra, IV, 1 (p. 89, 27 - 91, 95).

[33] posse] om. GdTr

[34] Mt 26, 24.

[35] ut] in marg. W

[36] degenerat] degenerant AsCCuGd corr. in marg. ex denegerat W

[37] habito] habente GdTr

[38] numquam] non MaV

[39] adhuc] ad hoc CV

[40] intenderit] in marg. W

[41] quod₂] quia GdTr

[42] quodlibet] corr. in marg. ex quoddam W

[43] quoque] quolibet MaV

[44] potentiam] patientiam GdTr

[45] debeat] debet CuMaV

[46] optet] optat AsCuMa

[47] Cf. SENECA, Ad Lucilium epistulae morales, III, 22, 3 (t. I, p. 60, 21-22): “Nemo tam timidus est, ut malit semper pendere quam semel cadere”.

[48] Apoc 9, 6: “Quaerent mortem homines et non invenient”.

[49] peccatum] in marg. W

[50] et totum mundum] a toto mundo MaV

[51] irrationabilis] irrationalis AsCMaNTr

[52] est] om. GdTr

[53] quia] om. W

[54] cuilibet] om. GdTr in] om. GdTrV supersc. W

[55] peccatum] in marg. W

[56] conatus] et add. CV

[57] permittere] om. AsW

[58] Cf. supra, II, passim (p. 34sqq.).

[59] illa] illo AsCGd

[60] praecise] praecipue AsCuGdMaNTr

[61] haec] in marg. W  bonis] donis AsGdCCuNTr

[62] promitti] permitti CCuGdMaNTrV

[63] Cf. 1 Cor 13, 12: “Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem”.

[64] simul] om. MaV

[65] sit] est CuN

[66] vel₁] supersc. W

[67] Cf. supra, IV, 8 (p. 101, 21-25).

[68] Cf. supra, IV, 7 (p. 100, 20-37).

[69] quod] quia W

[70] maius] magis AsKTrV

[71] magis] in marg. W

[72] quae] iter. W

[73] aliquae] aeque MaV

[74] quod] quae W

[75] vel] aut W

[76] quia] quod W

[77] simul ... magis] sunt ... simul inver. W

[78] est] supersc. W

[79] Cf. supra, I, 12 (p. 31, 9-10); IV, 6 (p. 96, 13-14).

[80] de nativitate] om. W

[81] tamen semper] corr in marg. ex tam W

[82] putes] putas AsTrMa velle] in marg. W

[83] permittunt] permittant CuV

[84] Cf. BOETHIUS, Consolatio philosophiae, IV, 4, 24 (CCSL 94, p. 75, 75-77): “miseriores esse improbos iniusta impunitate dimissos quam iusta ultione punitos”.

[85] rationabilis] rationalis CKMaNTr

[86] tractetur] tracteretur GdTrW

[87] rationabilium] rationalium AsMaV

[88] Is 40, 17.

[89] in] supersc. W

Tractatus quintus

[1] sine] in marg. W

[2] quod] om. GdTr

[3] quid₂] quod W

[4] vel ex eo] in marg. W

[5] hoc] om. GdTr

[6] enim] om. GdTr

[7] mali] om. CuGdNTrV

[8] non] supersc. W

[9] nisi] supersc. W

[10] si] supersc. W

[11] Deus] iter. W

[12] non] om. MaV

[13] est] supersc. W

[14] ratio] supersc. W

[15] Cf. supra, I, 11 (p. 28, 3sqq.).

[16] et] om. CK

[17] vel] in add. AsCuV

[18] Rom 9, 23: “ostenderet divitias gloriae suae”.

[19] libere] in marg. W

[20] numeralis] corr. in marg. ex naturalibus W

[21] quod] quam W

[22] innumerabilibus] in naturalibus MaV

[23] inducis] induces AsKMaV induceres C

[24] esses] es MaV

[25] posset] possit MaV

[26] etiam] om. GdTr

[27] quia] quod CCuMaN

[28] detestamur] detestantur W

[29] plana] plena W

[30] gratiae] in marg. W

[31] electio] om. W

[32] certis] ceteris AsK

[33] Mt 25, 12; Lc 13, 25; 27.

[34] nihil] est add. GdTr

[35] reprobum] reprobandum MaV

[36] quoad] ad MaV

[37] non₁] om. GdTr dationis] dationem NV

[38] nihil] in marg. W  possimus] possemus MaNV

[39] sine ipso] om. W

[40] habitum est] om. W

[41] Cf. supra, V, 3 (p. 113, 12sqq.).

[42] Sequitur] CuV Sequetur C

[43] salvare] salvari MaV

[44] aliquid] aliquod CuV

[45] deputationis] damnationis CuKV

[46] istud] om. KTr

[47] Cf. supra, IV, 1 (p. 89, 34-36); 3 (p. 93, 21-29).

[48] per] talem add. MaV

[49] ponatur] ponitur MaV

[50] necessario] necessarie MaV

[51] errorum] erroris CuV

[52] transvadare] transvadere CCuN

[53] haec] om. CCuGdTr

[54] eo] eodem CuMaV

[55] queo] quaero K quaeris Ma quaestio V

[56] causa] sint iter. W

[57] sequantur] sequatur MaV 47 quam] cum add. W

[58] et] aut W

[59] numquam] numquid CKMa

[60] Quid] Quod AsCCuGdKMaNV

[61] ea] om. W

[62] Ps 140(141), 4.

[63] taliter] in marg. W

[64] usum] iter. W

[65] diu] in marg. W

[66] utique] in marg. W

[67] actuali] actualiter AsCuGdNTr

[68] ad] supersc. W

[69] aliquando eo liberius] liberius aliquando W

[70] mundi] modi W

[71] praemissa] promissa CuW

[72] insistit] insistat MaV

[73] quod] quia MaV

[74] habent iam] inver. W

[75] Eccle 8, 11.

[76] misericordiam] et add. W

[77] vel] om. MaV

[78] 2 Cor 7, 15; Eph 6, 5.

[79] tollendam] tollendum MaV

[80] esset] om. W

[81] potest esse] inver. W

[82] magis] om. W

[83] vivet] vivat MaW

[84] ad] om. AsMaNV

[85] Mt 19, 17.

[86] sequatur] sequitur CuKMaV

[87] sequatur] sequitur CuKMaV

[88] pauciora] paucissima W

[89] quam] sicut W

Tractatus sextus

[1] effugiet] effugiat KMaTrV

[2] facta] factae CuN

[3] Quod] Quae MaV

[4] Iob 7, 1.

[5] subtiles et potentes] potentes et subtiles NW

[6] et] om. W

[7] sint] sunt MaNV

[8] non] om. AsGd in₂] om. CV

[9] educare] in marg. W

[10] et] supersc. W

[11] videlicet] scilicet W

[12] credetur] creditur AsCuMa

[13] indicarentur] et add. CCuNV

[14] ex quo] om. W

[15] sit] supersc. W

[16] ac] aut W

[17] habent] habeant GdKMaNVTr

[18] sint] sunt CMa

[19] inclinat] maculat MaV

[20] quod] ut MaV

[21] et] om. W

[22] Cf. 1 Cor 10, 13: “fidelis autem Deus est, qui non patietur vos tentari super id quod potestis”.

[23] Ps 8, 8.

[24] Cf. supra, I, 7 (p. 23, 7sqq.).

[25] et] om. MaV

[26] posset] possit W  una substantia] om. W

[27] videlicet] et add. NV

[28] his] eis W

[29] vitet] vitat MaW

[30] ut] supersc. W

[31] eos] eas CuN

[32] inclinabilis] inclinatus AsK

[33] distincta] indistincta W

[34] ab] ad CuNV

[35] apte] aperte MaNV

[36] aut convenit] om. W

[37] naturarum] naturalem CuV

[38] quia] et MaV

[39] servabat] servabit W

Tractatus septimus

[1] humanae] et sic finis huius add. Gd

[2] quod] quid MaV

[3] ut homo] hominem GdTr

[4] exoneraverim] exhonoraverim CuK

[5] pietate] Laus tibi sit Christae, quoniam explicit liber iste etc. add. W