Bolesław Prus

W Warszawie. Wybór z "Kronik"

Tom 3
Wybór: Samuel Sandler
Opracowanie i przypisy do tomu 3: Agnieszka Bąbel i Agata Grabowska-Kuniczuk
Fragment

WYKAZ SKRÓTÓW

a. – albo

ang. – angielski, języka angielskiego

BN – Biblioteka Narodowa

cm – centymetry

cyt. – cytat, cytować

cz. – część

dkg – dekagramy

Dn – księga Daniela (Stary Testament, Pismo św.)

dn. – dnia

dot. – dotyczy

dosł. – dosłownie

dr – doktor

dra – doktora

Dz. – Dzieje Apostolskie (Nowy Testament, Pismo św.)

franc. – francuski, z języka francuskiego

gr. – grecki, z języka greckiego

gr – grosze

gub. – gubernia

hr. – hrabia, hrabina

hebr. – hebrajski, z języka hebrajskiego

hiszp. – hiszpański, z języka hiszpańskiego

IBL PAN – Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk

im. – imienia

indiań. – indiański, języka indiańskiego

inż. – inżynier

itd. – i tak dalej

itp. – i tym podobne

J – Ewangelia według św. Jana (Nowy Testament, Pismo św.)

jap. – japoński, z języka japońskiego

Joel – księga Joela (Stary Testament, Pismo św.)

K – Kroniki

kg – kilogram

km – kilometr

kop. – kopiejka

Kor – listy do Koryntian – 1 i 2 (Nowy Testament, Pismo św.)

ks. – ksiądz, książę, księga

łac. – łaciński z języka łacińskiego

m – metr

m.in. – między innymi

mgra – magistra

niem. – niemiecki, z języka niemieckiego

np. – na przykład

nr – numer

n. s. – nowego stylu (według kalendarza gregoriańskiego)

Mt – Ewangelia według św. Mateusza (Nowy Testament, Pismo św.)

ok. – około

oprac. – opracowanie

p. – pan

P. – List św. Piotra Apostoła – 1 i 2 (Nowy Testament, Pismo św.)

p.n.e. – przed naszą erą

pl. – plac

poł. – połowa

por. – porównaj

portug. – portugalski, języka portugalskiego

pp. – panowie

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

prof. – profesor

przekł. – przekład

przen. – w przenośni, przenośnie

przest. – przestarzały

pseud. – pseudonim

pt. – pod tytułem

r. – rok

red. – redakcja, pod redakcją

ros. – rosyjski, z języka rosyjskiego

rs – rubel srebrny, rubli srebrem

rum. – rumuński, z języka rumuńskiego

rys. – rysownik, rysunek

ryt. – rytownik

s. – strona

SD – Socjaldemokracja Królestwa Polskiego

szw. – szwedzki, z języka szwedzkiego

św. – święty, święte

t. – tom

tj. – to jest

TOZ – Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami

tur. – turecki, z języka tureckiego

tzn. – to znaczy

tzw. – tak zwany

ul. – ulica

ukr. – ukraiński, z języka ukraińskiego

w. – wiek

wł. – włoski, z języka włoskiego

właśc. – właściwie

WTD – Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności

wyd. – wydanie, wydano

v. – voto

z. – zeszyt

zam. – zamiast, zamężna

z d. – z domu

zł – złoty

zm. – zmarł

zob. – zobacz

WYBÓR Z KRONIK

ZAMIŁOWANIE DO SZTUKI

[Wartość głowy. Wartość strzyżenia głowy]*

Więc powiadasz, hołdujący najnowszym zdobyczom wiedzy czytelniku – że głowa nie jest niczym więcej, jak tylko nadmiernie rozwiniętym kręgiem szyjowym? Utrzymujesz, że glisty ziemne żartują sobie z tego szlachetnego organu, bez którego człowiek czułby się nierównie swobodniejszym, byle mu pozwolono zachować erudycją i nosić ją gdzie indziej, np. w tylnej kieszeni tużurka?...[1] Mówiąc to starasz się nie wspominać o reprezentantach miejscowej prasy periodycznej i uśmiechasz się tryumfalnie?... Bardzo dobrze! Pozwól sobie jednak powiedzieć, że znamy się na złośliwych insynuacjach i że przeciw twoim opiniom potrafimy wynaleźć inne, nierównie bardziej przekonywające argumenta...

Otóż wyobraź sobie, że cel twych pragnień dosięgnięty, że pozbyłeś się głowy. Oczy razem z binoklami zmieściłeś w lewej kieszeni kamizelki, uszy wypuściłeś w dzierżawę Towarzystwu Muzycznemu[2], gębę powierzyłeś kucharce, język ofiarowałeś małżonce, włosy sprzedałeś tapicerom...

Aż dotąd wszystko bardzo dobrze. Porządek w domu utrzymany, pantofle bowiem pani zostały na zwykłym miejscu; straciłeś głowę, lecz ojciec twój jak dawniej, tak i obecnie znajduje cię podobnym do siebie, a małżonka twoja w sposób jak najbardziej przekonywający zapewnia cię, że miłość jej nie zmniejszyła się ani na jedną jotę. Słowem, jesteś lżejszy o kilka funtów[3] i najzupełniej zadowolony; ściskasz żonę, całujesz papę w rękaw od szlafroka i gwiżdżąc wesołą aryjkę wymykasz się za drzwi...

Za drzwi?... Z domu?... Hola, mój panie!... Vis à vis[4] twego lokalu mieszka malarz portrecista, człowiek, u którego pod krótką marynarką ukrywa się fanatyczna cześć dla sztuki; czy pan wyobrażasz sobie jego wzgardliwe spojrzenie i ironiczny uśmiech?... W podwórzu mieści się fotograf; czy pan przypuszczasz, że jego ludzie nie będą cię wytykać palcami? Czy myślisz, że twój sąsiad kapelusznik będzie ci się i nadal kłaniać tak przyjacielsko jak dawniej?... Czy łudzisz się nadzieją, że chłopcy od fryzjera z przeciwka nie wylecą za tobą jak za rarogiem?...[5] a może pochlebiasz sobie, że felczer[6], którego pozbawiłeś zarobku, nie zwymyśla cię na środku ulicy?...

Aha!... trafiliśmy w słabą stronę... Zadumałeś się, mój panie? to dobrze! Wahasz się? to jeszcze lepiej! Przyznajesz głowie wysokie posłannictwo i pojmujesz, dlaczego „Kłosy” za pośrednictwem aż trzech rysunków[7] zaprotestowały przeciw barbarzyńskiemu zwyczajowi ucinania tego pożytecznego członka?...

Według jednozgodnej opinii osób gilotynowanych, odcięta głowa myśli jeszcze jakiś czas po rozdzieleniu się z tułowiem i to stanowi treść wymienionych obrazów. Na pierwszym z nich biedna, odcięta głowa czuje wszystkie cierpienia własne i tułowia, spostrzega, że nad tym ostatnim pastwią się lekarze i że jacyś dość podejrzanej powierzchowności ludzie usiłują wtłoczyć korpus wraz z należącymi doń kończynami w pakę bajecznie wąską i krótką. Istotnie, widok to okropny – tak okropny, że zemocjował nie tylko prenumeratorów „Kłosów”, ale nawet samych oprawców, którzy pragnąc zapewne skrócić cierpienia swojej ofiary, integralną część jej, zamiast w trumnę, kładą po raz drugi na rusztowanie, co wyrażone jest na następnym obrazie. Obraz trzeci i ostatni, obejmujący epilog akcji, przedstawia klatkę piersiową podobną do redaktorskiego kosza i obłoki podobne do zawijanych zrazów.

Gdyby w krajach, gdzie utrzymuje się jeszcze kara śmierci, sędzia skazujący kogoś na gilotynę miał obowiązek w chwili stanowczej zastępować swego podsądnego, nie wątpimy, że przy tym warunku opisane ryciny wywarłyby pewien dość nawet znaczny wpływ moralny – o wpływie estetycznym nie wspomina się, tego bowiem według wszelkiego prawdopodobieństwa nie miano na uwadze.

U nas, dzięki Bogu, nie ucinają głów, delektować się przeto widokiem zarżniętych bliźnich naszych możemy tylko za pośrednictwem drzeworytów. Wystarcza to na miejscowe potrzeby, tym bardziej że zwolennicy silniejszych wrażeń mogą ich doznać, poddając się dość niewinnej zresztą operacji ścinania włosów. Ponieważ należę do kategorii tych ostatnich osób, po przejrzeniu więc rycin udałem się do balwierza.

„Sprawiedliwym jest (myślałem w drodze), aby człowiek z pobudek artystyczno-literackich oddający się w ręce katów mniej płacił niż ci, którzy robią to samo dla podniesienia swoich naturalnych wdzięków. Sądzę więc, że nie należy mieć do mnie pretensji, jeżeli za ogolenie dam 3 grosze, a za ostrzyżenie 12.” Z tymi cyframi wszedłem do razury[8].

Zaledwie przestąpiłem próg, gdy kilku ludzi rzuciło się do rozmaitych części mojej garderoby: ten złapał futro, ów szalik, tamten czapkę i laskę. Zauważyłem w duchu, że tak ugrzecznionym chirurgom wypada dać za ogolenie przynajmniej 5 groszy, a za ostrzyżenie 15.

W salonie oprócz mnie znajdował się jeden tylko pacjent: miałby minę człowieka wcale przyzwoitego, gdyby haniebnie odstające uszy nie zdradzały literata! Toteż chłopcy, nader pochopni do przesady, traktowali go prawie tak jak fejletonistę.

– Nędzne macie lustro!... – odezwał się pacjent nadstawiając brodę.

– Niedługo będzie lepsze, proszę pana – odparł chłopiec z pędzlem.

– Jakoś nie zanosi się na to – zauważył powtórnie gość.

– Owszem, proszę pana – zaprotestował chłopiec z brzytwą – owszem, już wbiliśmy nowe haki!

Tymczasem główny subiekt[9] z delikatnością, jak najlepiej świadczącą o jego wychowaniu, krzątał się około moich faworytów. Musiałem przyznać, że takie golenie warte było przynajmniej 10 groszy.

– Macie strasznie niewygodne fotele, nie można się nawet dobrze oprzeć – zaczął znowu fejletonista.

– Niedługo będziemy mieli nowe, zupełnie nowej konstrukcji – pocieszył go chłopiec.

– Bardzom ciekawy jakie?

– Takie, proszę pana, że się na nich goście leżący golić będą...

Subiekt pudrował mnie. Nie podobna mu było dać mniej niż 20 groszy.

– Pan nie był na „kawalerskim balu”[10]? – spytał literata chłopiec z paskiem[11].

– Nie jestem wielkim panem, ażeby tam wejść, a nie umiem szwajcarskiego języka[12], ażeby się wkręcić – odparł dumnie gość.

– Każdy jest wielkim panem za swoje pieniądze – rzekł chłopiec z brzytwą. – Ja sam bym tam poszedł, gdybym miał 60 rubli na składkę!...

– Tak! – bąknął literat – między panów wejść najłatwiej nawet takiemu charłakowi[13], jakim ty jesteś... Ale żeby się utrzymać na stanowisku, trzeba mieć mocne pazury, o, mocne... takie mocne, żeby nimi nawet brylanty wydobywać z oprawy...

Z kolei subiekt zabrał się do moich włosów; spojrzawszy na jego nożyczki pomyślałem, że za ostrzyżenie nie wypada dać mniej od 20 groszy.

– A co tam dziś w teatrze? – spytał mój współpacjent.

– Meluzyna[14], proszę pana! – odparli obaj chłopcy.

– Meluzyna?... Meluzyna!... Głupi balet!... Wszystko pomięszane: nimfa bierze ślub w kościele, syreny rządzą grzybami, Neptun aresztuje Melią za to, że jej mąż popełnił nieprzyzwoitość... ślusarz zawinił, a kowala powiesili...[15] Główna bohaterka podobna do otworzonego parasola, a przy tym... przy tym te dzieci trochę jej za prędko porosły!

– A czy Księdza Skargę[16] pan widział? – zapytał chłopiec z pudrem mego towarzysza.

– Pisałem o nim sprawozdanie – odpowiedział fejletonista. – Skarga pyszny... phy!... I Salony Gryglewskiego[17] cudowne!...

– Cóż to za Salony? – spytali znowu razem obaj chłopcy.

– Towarzystwo – mówił jakby do siebie ogolony literat – Towarzystwo na dobrą sprawę powinno by Salony te wyrzucić z wystawy... Na honor!

– Dlaczego, proszę pana?...

– Dlatego, że przy nich inne obrazy gałganieją. Gdybym był magnatem, zakupiłbym całą galerię. Salony Gryglewskiego zawiesiłbym naprzeciw swego łóżka, a te tam... inne oddałbym mojej służbie do wylepienia skrzynek!

Kiedy subiekt oblał mi głowę kolońską wódką[18], pomyślałem, że kolega mój jest radykalistą w sztuce i że za ostrzyżenie i ogolenie nie mogę felczerom dać mniej jak 2 złote[19] i groszy 10...

Gdym powrócił do domu, było już ciemno, z ulicy dolatywał mnie hałas sanek orzących błoto, a z mieszkania sąsiadów rozchodziła się rozkoszna woń przypalonego smalcu i rozkoszniejszy od niej śmiech kilku podlotków mogących mieć od 16 do 20 wiosen. „Szczęśliwi! – pomyślałem. – Będą jeść pączki, bawić się w łapki, w pierścionek[20] i tysiące innych gier towarzyskich, wynalezionych po to, aby gimnazistom[21] dać pojęcie o doniosłości mąk Tantala...[22]”.

Nie znam rzeczy bardziej interesującej jak śmiech kobiety za drzwiami. Wesołość sąsiadek moich raziła mnie: czułem jakieś niezdefiniowane braki i nie dające się określić pragnienia. Chciałbym... sam nie wiem czego – chciałbym, żeby się którejkolwiek z nich przytrafiło jakieś drobne nieszczęście... Widząc jej łzy i słuchając narzekań doświadczyłbym tej dzikiej przyjemności, jakiej doznaje rozpustny chłopiec, gdy schwyci pięknego motyla, który niedawno uderzał go skrzydłem po nosie, gdy schwyci go i osadzi na szpilce.

Powoli jednak żądze moje określiły się i poczułem gwałtowny apetyt na wieprzową polędwicę. Zabrawszy tedy wszystko, co należało – wyszedłem.

– Więc, panie tego – mówił na ulicy jakiś w futrze – to powiadasz, że w Filadelfii na przyszłej wystawie powszechnej ma być wybudowana nowa wieża Babel?...[23]

– A tak! – odparł towarzysz w paletocie[24]. – Wieża Babel, cała żelazna, podobna do bilardowego kija... 1000 stóp[25], jak pana poważam! Przy tym sześć ganeczków i kręcone schody we środku...

– Tfy, wariactwo! – oburzył się jegomość w futrze. – I ciekawy jestem, na co im się przyda taki kosztowny figiel?...

– Widzisz pan – objaśnił drugi – na tej wieży będzie wystawa amerykańskich głupców. Im większy głupiec, tym na wyższy ganek pójdzie... Na szóstym będą cymesy[26], osły dwunastej próby, a na samym wierzchołku główny przedsiębierca...

„Górą Europa!” – wykrzyknąłem w duchu, przypomniawszy sobie, że na wystawach europejskich miejscowe talenta wznosiły się do wysokości paru tysięcy stóp za pomocą przywiązanych do ziemi balonów[27].

W tej chwili wszedłem do wędlarni.

Niechże błogosławiony będzie mój apetyt na wieprzową polędwicę, apetyt, który mi pozwolił ujrzeć cię, o piękna córo twego papy rzeźnika, w wieńcu serdelków i parowych kiełbasek![28] Krasną jest polędwica, biały jest papier, na którym ją układasz, pulchne jest sadło zawieszone nad głową twojej rodzicielki – lecz cóż wyrówna krasie twoich lic, pulchności twoich rączek i białości twego kołnierzyka?... Czy chcesz wiedzieć, co z mym sercem wyrabia ta czarna aksamitka tkwiąca w płowych twoich warkoczach?... Niestety! wyrabia to samo, co stalowy nóż twej starszej siostry z wędzonym ozorem. Biedne serce moje, pocięte na bardzo delikatne plasterki!...

Cóż to?... masz, widzę, obrączkę narzeczonej?... Och, biada mnie i tobie!... Widzę już twego konkurenta, opasłego rzeźniczego subiekta, z twarzą przypominającą pekeflejsz[29]... Widzę już tego ordynaryjnego[30] Niemca, jak z najzimniejszą krwią przerobiwszy zwłoki swych przodków w Darwinie na tłuste kiełbasy – zbliża się do ciebie celem wydarcia pieszczot, na myśl o których dreszcz przebiega po moich szlacheckich członkach i jakiś niezwykły szum powstaje w mojej literackiej głowie. Odepchnijże go! – czy słyszysz? odepchnij tego nieznośnego prozaika, dla którego gminnej wyobraźni szlafmyca[31] i pierzyna stanowią symbol miłości... Ach, przepraszam!... Dostrzegłem, że otyły twój papa, o dziewico! piastuje w garści bardzo gruby i długi cybuch... Należy się złoty i groszy 8?... Dobranoc pani! W istocie, trzeba być rzeźnikiem, aby w podobnych warunkach dobijać się o twoje względy z widokami jakiego takiego powodzenia...

Najadłszy się i napiwszy idźmy spać. Miłość, polędwica, wieża Babel, widzenia odciętej głowy – wszystko to kotłuje w mojej wyobraźni, to i jeszcze coś...

[...]

„Kolce” nr 8, dn. 21 lutego 1874 r.

[Uznanie dla zagranicznego artysty i – ucho warszawianki]

Niezbyt dawno podobało się Bogu zesłać na Warszawę zagranicznego artystę[32]. Ponieważ działalność tego rodzaju indywiduów wyłącznie rozwija się w sferze idealnej, nasze więc bruki, mostki i omnibusy[33] pozostały w dotychczasowym stanie – a natomiast przybyło parę koncertów.

Po jednym z nich, gdy „szczupłe grono wielbicieli i znawców prawdziwego talentu” składało hołdy cudzoziemskiemu mistrzowi, zawiązała się między przyjezdną znakomitością i miejscową artystką[34] rozmowa, której dokładne mniej więcej zakończenie cytujemy:

– Pan gra... o tak... pan gra bardzo... ale to bardzo ładnie!... – rzekła artystka, bolejąc zapewne nad tym, że nie może energiczniej scharakteryzować olbrzymiego talentu gościa.

– Pani!... – zakonkludował genialny poddany pruski – ażeby rozumieć moją grę, trzeba mieć pani uczucie i uszy (!)...

Po tak wysoce profesorskim zakończeniu dyskursu[35] utalentowany artysta wyjechał na toruńskie pierniki – uprzejma zaś artystka umyśliła posłać mu... podobiznę swego ucha, wyrzeźbioną w kararyjskim marmurze[36]. Piękne to cacko służyć będzie za przycisk do papierów[37].

Ani na chwilę nie wątpimy, że pełen geniuszu muzyk posiadając w gabinecie swoim ucho grzecznej artystki lepiej zrozumie doniosłość własnych utworów. Trudno jednak nie zaznaczyć, że ekscentryczna uprzejmość ofiarodawczyni na nią samą fatalne sprowadziła następstwa: odtąd bowiem zarówno koncertant[38], jak i jego rodzina, przyjaciele, znajomi, a nawet lokaje po kilka razy na dzień ciągnąć ją będą za ucho... Cóż jednak począć? taka to już nasza rola wobec Niemców!...

[...]

„Kolce” nr 20, dn. 16 maja 1874 r.

[Słówko o kankanie]

[...]

– Cóż nam powiesz o teatrzykach ogródkowych?[39]

– Hum! cóż?... chyba bardzo niewiele. Wiem, że w „Tivoli” panuje obecnie kankan[40], w „Eldorado” kankan, a w „Alhambrze” także kankan – który miałem przyjemność podziwiać osobiście, będąc na Życiu paryskim[41].

– Jakże artyści?...

– Tak sobie!

– A kostiumy?...

– Niby... tak sobie.

– A dekoracje?...

– Mniej więcej... tak sobie.

– A muzyka?...

– Zauważyłem, że jeden z jej członków przyniósł ze sobą kalafonią[42].

– Publiczność?...

– Publiczność w tej całości najlepsza. Zamiast np. wołać: „Bis Zimajer!”[43], ryczy: „Bis kankan!”

– Warto by tam chodzić – nieprawdaż?...

– Niewątpliwie! kto by jednak chciał brać ze sobą żonę i córki, to chyba po to, aby w przyszłości nie zabrakło vis á vis[44] amatorom nadsekwańskiego tańca.

A więc bądźmy ostrożni.

[...]

„Niwa” tom VI, nr 1, dn. 1 lipca 1874 r.

Co kosztowała Patti? Dola malarska

[...]

Posłuchajcie bowiem, co tu mówi z nich jeden:

„Mam ja na sercu pewną kwestią i proszę cię, szanowny radco, o łaskawe jej rozwiązanie. Wyczytałem w «Kurierze» piątkowym kazanie pańskie o oszczędności[45], a ponieważ chciałbym się do niego zastosować, posyłam panu dokładny opis trybu mego życia. I tak:

Papierosów, cygar, tabaki – nie palę, nie żuję i nie zażywam. Karty znam ledwie z widzenia, dna kufli i kieliszków nie studiuję, bo to nie mój rodzaj. Raz na rok bywam z żoną i dziećmi w Letnim Teatrze[46] – i to w pierwszych rzędach od nieba. Nie wdaję się też w żadne spacery ani przyjęcia kosztowne. Lokal zajmuję o wiele mniej niż bardzo skromny; wikt – żal się Boże! – wystarcza na to tylko, aby wiatr człowieka nie przewrócił...

Garderoba moja składa się z jednego codziennego i jednego paradnego garnituru, który mi na cztery lata wystarczyć musi. Garderoba mojej żony takoż – z dwu sukienek, które sama uszyła ze skromniutkiego materiału. Dzieciom także sama szyje, nicuje, farbuje, aż do strzępów...

Nadto pracuję w lecie ośmnaście godzin, a w zimie, ile dnia starczy! Mówią też powszechnie, że pięknie maluję (publika i pisma), a pomimo to zebrałem w ciągu kilkunastu lat dwadzieścia sześć rubli, które w końcu trzeba było wydać na papu!...

... My tak jesteśmy upośledzeni, że nawet gęby otworzyć nie można wówczas, gdy komitet Zachęty[47] kupi obraz za połowę ceny – bo otrzymamy odpowiedź: «To nie bierzcie... komitet kupi co innego!...» Mecenasi zaś sztuki modnym żargonem bębnią ci w uszy o tym, jak to za granicą pięknie i tanio malują!...

Szczęśliwszy od nas Żydek z Franciszkanów[48], który handluje czapkami, bo temu lada chłystek nie narzuci cen za robotę!...

Otóż, mój panie radco, i ja na starość nie chciałbym zostać dziadem lub kataryniarzem, me chciałbym też, aby w razie mojej śmierci żona poszła na chleb krewnych, a dzieci zostały ulicznikami. Dlatego proszę cię, wskaż mi, w jaki sposób i z czego mianowicie mam robić oszczędności?!!

Oczekuję rady na wybicie klina z głowy.”

Masz tedy, miłosierna i kochająca sztukę Warszawo, koncert swojski. Pani Patti[49] śpiewała artystycznie, ale bez czucia; ten zaśpiewał po prostu, ale z czuciem. O, bodajby ta bezimienna skarga otworzyła nam oczy, oduczyła nas lekkomyślnego wyrzucania pieniędzy obcym, a rozumnego współczucia dla biedy własnej!

Wszyscy klepią, że jesteśmy miłosierni jak nikt w świecie. A i cóż zrobiło nasze miłosierdzie? Namnożyło dziadów i nędzy, lecz nikomu nie dało środków do pracy.

Mamy towarzystwa muzykalne, lecz nie mamy szkoły rzemieślniczej; toteż za parę lat przy Bożej pomocy wyjdzie transport artystów, którzy nie będą już mieli komu grać i z czego wyżyć. Oj! wolałby każdy z nich wówczas umieć sztukę łatania butów niż wygrywania sonat!

W każdym domu jest fortepian, lecz nigdzie nie ma tokarni, małego warsztatu stolarskiego lub ślusarskiego. Oj! wolałyby dzieci nasze ruszać nogą pedał warsztatu lub maszyny do szycia niż wydymać miechy pokojowych organów i fisharmonii!...

– Czego chce ten szatan?!... – wrzaśnie jaka dewotka albo wybrakowany idealista. – On chce stłumić w sercach boski ogień poezji, zamiłowanie do malarstwa i popęd do muzyki, która posiada własność łagodzenia dzikich obyczajów!...

– Przepraszam was, moi błogosławieni, wyznawcy, męczennicy – ja nie tego chcę, ale tego:

1. Żeby każdy obywatel płci męskiej lub żeńskiej posiadał choćby elementarne ukształcenie, znał jakąś specjalność, miał robotę, kilkadziesiąt rubli oszczędności i świadectwo, że życie swoje ubezpieczył.

2. Aby każde przychodzące na świat dziecko miało zabezpieczony fundusz na edukacją i na opędzenie pierwszych potrzeb naówczas, gdy samo pracować zacznie.

3. Aby wybudowano szpital dla tych wszystkich mazgajów i niedołęgów, którzy zmarnowawszy siły, nie nauczyli się żyć, mącili w głowach ludziom przytomnym i w końcu na starość ujrzeli się pozbawionymi kawałka chleba.

Kapitał to nawóz, na którym wyrasta sztuka, moralność, nauka i inne szlachetne kwiaty natury ludzkiej. Kto ma pustą spiżarnią, niech z ogrodu wyrzuci róże, rumianki i inne głupstwa i niech natomiast posadzi kartofle. Pani Patti i tym podobne geniusze to jadło nie dla nas; delektując się nimi krzywdzimy i ośmieszamy społeczeństwo; skoro zatem nie stać nas na zamorskie słowiki, słuchajmy świergotania naszych domowych wróbli i myślmy raczej, aby nam to biedactwo nie pomarło i pomarzło!

– Ale – powie ktoś – dlaczegoś się acpan[50] wcześniej nie odezwał z morałami? Dziś już za późno, słowik wyjechał i pieniędzy nam nie wróci.

Nie mówiłem wcześniej dlatego, że nie mam prawa robić impertynencji ludziom, którzy bądź co bądź byli naszymi gośćmi. Wyjechali, wzięli pieniądze – niech im będzie na zdrowie; nie o nich tu więc chodzi, ale o przyszłość, która jeszcze Bóg wie jakich wirtuozów wysypać na nas raczy.

[...]

„Kurier Warszawski” nr 33, dn. 12 lutego 1876 r.

Dziennikarski zamiar wykupienia „Bitwy pod Grunwaldem” z jasyru[51] p. Rosenbluma i kwestia: co się stanie z jego pozostałymi ruchomościami?

[...]

Co by powiedziały osoby ciche i społeczny porządek miłujące, odczytawszy manifest tego rodzaju:

„Myśl rzucona przez nas (w Warszawie rzucają myślami), aby obraz Matejki Bitwę pod Grunwaldem kupiono u nas drogą zbiorową (autor woli drogi niż pieniądze), rychły znalazła oddźwięk wśród ludzi, których obchodzi sztuka nasza i historia nasza.”

Potem następuje wzmianka, że dwaj obywatele i kupcy pp. Kowalewski i Meylert[52] gotowi są złożyć na ten cel 1000 – ale nie dróg, tylko rubli – i zakończenie: „Skoro już raz przykład jest dany, nie powinno zabraknąć naśladowców. Tego wymaga... honor Warszawy i kraju”. (A słowo stało się ciałem![53]).

Przede wszystkim powiedziałbyś, czytelniku, że tacy obywatele jak pp. Kowalewski i Meylert, którzy zapracowany grosz chętnie ofiarowują na rzecz publiczną, są ludźmi czcigodnymi.

Po wtóre – pomyślałbyś, że p. Rosenblum[54], dzisiejszy właściciel Bitwy pod Grunwaldem, widocznie chce się pozbyć obrazu, z którym nie wie, co ma począć.

Dalej – zadałbyś sobie pytanie: ażali[55] p. Rosenblum nie jest cudzoziemcem albo przynajmniej konsulem cudzoziemskim, który od nas lada chwilę wyjedzie, a może też osobą, która mieszkając w Warszawie chce trzymać Bitwę pod Grunwaldem w Nowym Jorku, Kongo czy Natalu[56], aby przypatrywać się obrazowi z odległości.

Jeszcze dalej – gotów byś przypuścić, że p. r. jest sknerą, który „nie robi widowisk z arcydzieł” i „traktując sztukę z namaszczeniem” trzyma obraz pod kluczem, z dala od niedyskretnych spojrzeń ciekawej publiczności.

W końcu rzekłbyś: zgoda! wykupmy od tego profana Bitwę pod Grunwaldem, wykupmy drogą zbiorową i... chyba podzielmy ją między siebie na szmatki. W przeciwnym bowiem razie: kto będzie właścicielem całego obrazu?...

Tak byś ty myślał, czytelniku, a teraz postaw się na miejscu p. Rosenbluma.

Dobry ten – „miłujący sztukę naszą i historię naszą” – obywatel kupił Bitwę pod Grunwaldem wówczas, gdy jeszcze nie zapalali się do niej dziennikarze. Zapłacił za nią 40  000 rubli czy reńskich, okazał ją całemu Wiedniowi i całej Warszawie, część dochodu przeznaczył na cele dobroczynne i... I pewnego poranku obudziwszy się przeczytał, że jacyś sangwiniczni[57] literaci wzywają ogół do składek na wykupienie jego obrazu!...

– Ależ, panowie! – zawoła p. r. – ja nie chcę sprzedawać obrazu!...

– „Skoro już raz dany przykład – odpowiadają dziennikarze – nie powinno zabraknąć naśladowców”. – Płać pan zatem składkę na kupienie „u nas drogą zbiorową” Bitwy pod Grunwaldem i siedź cicho. „Tego wymaga honor Warszawy i kraju.”

– Pięknie! moi panowie, ale wam jutro może podobać się mój surdut[58]!... Cóż wtedy będzie?...

– „Skoro już raz dany jest przykład”, aby wykupić „u nas drogą zbiorową” wszystkie pańskie ruchomości i... jeżeli „tego wymaga honor Warszawy i kraju”...

– Dobrze! ale pojutrze moja głowa może się wam podobać?...

– Jeżeli „tego wymaga honor Warszawy i kraju”, w takim razie i pańską głowę kupimy „drogą zbiorową”.

– Jak to... nawet nie pytając mnie o zdanie?...

– Przeciwnie... zażądamy od pana składki!...

Nieba! za co ten nieszczęśliwy p. Rosenblum dostał się w podobną matnię? Czy kupiwszy rzecz za 40 000 reńskich zobaczył dziś dno swej kieszeni i przekonał się, że nie dla niego podobne „frykasy”?

Bynajmniej! P. Rosenblum kupił rzecz, z której ogół ma pożytek, a on sam dochody. Za kilka lat Bitwę pod Grunwaldem pozna cała Europa, p. Rosenblum odbierze swój kapitał i tym sposobem mieć będzie i obraz, i pieniądze.

Ludzie chorzy na estetyczną śledzionę[59], kapłani sztuki spod ciemnej gwiazdy nazywają tego rodzaju manipulację: poniżaniem ideałów. Ach! o ileż p. r. stoi wyżej od tych wszystkich protektorów, Wincentych à Paulo[60] i Baudouinów[61] malarstwa, którzy przez „poszanowanie piękna” trzymają swoje obrazy na uciechę pająków, a biednym ich autorom „w imię czci dla ideału”... licho płacą!...

Wy, bezinteresowni wielbiciele geniuszu, wy, traktujący dzieła artyzmu z „namaszczeniem”, przypatrzcie się waszym wygłodzonym, ślepnącym, w nędzy ginącym artystom. Wasza to teoria „niezniżania poziomu sztuki”... tak pięknie wytrenowała malarzy. Dopiero p. Rosenblum nauczył nas, naiwnych prostaków, że za dzieła piękne można płacić dobrze, ponieważ one procentują, tak: procentują!... Dopiero tacy jak on znawcy i przedsiębiorcy ofiarowywać będą tysiące rubli za szmat płótna i wpłyną na rozwój krajowego malarstwa! Dopiero tacy zachęcą tłumy do oglądania i szanowania arcydzieł!

I ja za tyle usług oddanych naszemu ogółowi i malarstwu mam p. Rosenbluma wydziedziczać z obrazu?... A jeżeli go wydziedziczę... komuż oddam obraz?... Miastu?... Jakiemu miastu?... Gdzie jest to miasto, któremu chcecie robić prezenta?...

Cierpliwości zatem. Wy, literaci, poszukajcie pierwej miasta, a tymczasem p. r., odebrawszy swój kapitał – może sam zrobi mu podarunek.

Lecz co innego jest rozhukane zamiłowanie sztuki, a co innego – ci szanowni obywatele, którzy chcą składać pieniądze na rzecz publiczną.

Was, panowie, nie myślę odwodzić od dobrych zamiarów, lecz – jeżeli pozwolicie – wskażę inny kierunek dla waszej ofiarności, z góry ostrzegając, że projektu swego nie narzucam ani zaklinać was będę w imię „honoru Warszawy i kraju”.

Przyjmiecie moje uwagi – tym lepiej: znaczyć to będzie, że je przedstawiłem jasno. Odrzucicie je – tym gorzej: znaczy bowiem, że jeszcze czas stosowny nie nadszedł.

[...]

„Kurier Warszawski” nr 56, dn. 12 marca 1879 r.

Znowu o kupnie „Grunwaldu”. Napad na Siemiradzkiego i innych. Hasło: obraz lub życie! Żebranina o boczną oficynę. Nowy sposób tworzenia galerii obrazów

[...]

Kiedym wspomniał o projekcie kupienia przez miasto (do dziś dnia nie wiem: gdzie jest miasto?) Bitwy pod Grunwaldem, obrażono się na mnie, a mój przyjaciel, p. Fryze[62], radził mi, abym dla uniknięcia podobnych błędów pożyczał sobie raz w tydzień głowy od p. Rosenbluma.

Nawiasowo tylko odpowiem, że jeżeli p. Fryze zechce mi co tydzień pożyczać pieniędzy, to przyjmę je nawet bez procentu, ale w kwestii wypożyczania głów posłucham lepiej rady Kochanowskiego:

Ten pan, zdaniem mojem,

Co przestał na swojem[63].

A teraz zobaczmy, do jak zadziwiających rezultatów doszedł w ciągu kilku dni ów skrofuliczny[64] projekt.

Stało się tedy, że zakup Grunwaldu prawie jednogłośnie w pismach uchwalono. P. Rosenblum urzędownie zachował w sprawie tej kanclerskie milczenie, a choć w myśl zasady: qui tacet, consentire videtur[65] – zgadzał się niby i na wywłaszczenie, i na niewywłaszczanie go z obrazu, w poufnych jednak zwierzeniach przed specjalnym korespondentem „Gazety Handlowej” nadmienił, że miastu sprzeda Grunwald za 30 000 rs[66].

Interes jest zatem w połowie ukończony. Właściciel półurzędownie zdecydował się – zachwalanie towaru trwa w dalszym ciągu, tylko – kupca jeszcze nie ma.

Ale chociaż bieg faktów utknął nagle pod miastem, niepowstrzymany prąd fantazji płynie dalej i wpada na drugi projekt: odebrania Siemiradzkiemu Świeczników chrześcijaństwa[67].

Schwycony za gardło, znakomity malarz pośpiesza donieść opinii, że on wprawdzie nie zgadza się na bezwarunkowe odebranie mu Świeczników, lecz jeżeli: 1. będzie muzeum, 2. w nim Grunwald i 3. do owego czasu Świeczniki nie zostaną sprzedane, w takim razie odda swój obraz dobrowolnie bez użycia gwałtu.

Tak tedy „dla dobra sztuki polskiej” od finansistów obrazy kupują się, a od artystów zabierają par force[68]. Są bowiem pisma, które „nie wątpią zresztą”, że i Brandt, Gerson, Gierymski, Chełmoński, Kowalski, Miller, Kurella, Maleszewski[69] i inni – „zachęceni pięknym przykładem Siemiradzkiego, zaofiarowaliby dla muzeum cenne swe prace”.

To mi przypomina zwrotkę: „gdy już raz dany jest przykład”, więc: „dla honoru Warszawy i kraju” musimy na publicznych drogach napadać malarzy wołając: „Obraz lub życie!”...

Idźmy dalej.

Gdzie pomieścimy owoce łupiestwa „dla honoru Warszawy i kraju” spełnionego?

Już tylko o to nie kłopoczcie się! Rzecz jest prosta. Albo wybudujemy gmach za 100 000 rs, albo – „korzystając ze wspaniałomyślności” (czyjej?) – „wyżebrzemy” boczną oficynę pałacu Brühlowskiego[70] (nr 62 jednego z dzienników[71]).

Mamy tedy trzy drogi prowadzące do utworzenia muzeum sztuk pięknych:

1. Wykupywać obrazy od finansistów za pieniądze powstałe ze składek.

2. Odbierać lepsze dzieła malarzom.

3. „Korzystając ze wspaniałomyślności” wyżebrać oficynę Brühlowskiego pałacu.

Zdaje się, że nie ma pod słońcem kraju, w którym by zamiłowanie do sztuki wydało w tak krótkim czasie – tak fenomenalne owoce.

Ale! ale!...

Przed laty miewaliśmy rozmaite zbiory, których dziś nie mamy; któż więc zaręczy, że znowu po pewnej liczbie lat nowego muzeum sztuk pięknych nie spotka taki sam los, jaki spotkał dawne? (Leżą gdzieś pod strychami!) Czy o tym nikt nie pomyślał?

Dziwowisk podobnych historii kupna Grunwaldu spełnia się u nas po kilka na rok.

Skąd to pochodzi?

Czy jesteśmy jakąś cywilizacyjnie niższą rasą?

Bynajmniej, jesteśmy tyle warci co inni, na nieszczęście jednak mamy dwie wady: zapalamy się łatwo – i – nie prowadzimy buchalterii społecznej.

Jeżeli powiesz komu: „Panie! nie myśl o muzeum sztuk pięknych, bo oprócz niego kraj ma tysiące potrzeb ważniejszych”, odpowie ci:

– Alboż podniesienie sztuki krajowej nie jest rzeczą ważną? Zresztą w społeczeństwie wszystko jest „równie ważne” i lada oponent każdemu projektowi przeciwstawi dziesięć innych.

Otóż człowiek, który tak mówi, jest w błędzie. Prawda bowiem, że w społeczeństwie naszym istnieje tysiące kwestyj potrzebujących rozwiązania, ale nieprawda, ażeby wszystkie były „równie ważne”. Przeciwnie: jedne z nich są gwałtowne, inne zaś nie mają takiej cechy.

[...]

„Kurier Warszawski” nr 68, dn. 27 marca 1879 r.

Rzut oka na sezon koncertowy i wielkotygodniowy

Jak wicher przeleciała nad Warszawą wielka epidemia muzyczna, jeżeli dla oznaczenia rzeczy wzniosłych wolno posługiwać się nomenklaturą szpitalną. Przeleciała, rozhuśtała trochę serc, zamąciła trochę głów i przepadła unosząc ze sobą tylko – pieniądze. O ile bowiem wiadomo, wszystkie panny i mężatki pozostały na miejscach, po dawnemu oczekując mężów jeszcze „nie otrzymanych” lub – nudząc się już posiadanymi.

W owej epoce muzykalnego huraganu grał, kto chciał i ile razy mu się podobało, a więc: kapłani, laicy i dziadowie apolinowego kultu[72]. Publiczność zaś biegła na koncert tym skwapliwiej, im miejsca były droższe i nieznośniejszy zaduch w sali. Doszło do tego, żeśmy nie tylko słuchali, ale nadto – poiliśmy się i pocili muzyką, której ostatnie dźwięki wydobywają się jeszcze dziś naszych sukien i fraków, poddanych przedwielkanocnemu trzepaniu. Zdawało się, że szał koncertowy mieści w sobie nie tylko muzyczną namiętność rozżarzoną podmuchem mody, ale że jeszcze stanowi protest artystycznych instynktów ogółu przeciw niedawnemu zamachowi na swobodę – katarynek.

Jakby dla zaokrąglenia całości mieliśmy nawet specjalnie muzyczne causes célèbres[73], a więc: fortepian z dwoma klawiaturami[74], kilkoro cudownych dzieci, parę zemdleń na koncertach i – jedno rozjechanie... harfy. W dodatku mówią, jakoby pewien muzyk udławił się – własną basetlą, co jeżeli jest prawdą, stanowi w historii sztuki całkiem nowy wypadek. Dotychczas bowiem z przedmiotów głośnych, wielkich i pięknych, tylko kobiety cieszyły się przywilejem stawania nam kością w gardle, jak uczy przysłowie.

[...]

„Kurier Warszawski” nr 82, dn. 12 kwietnia 1879 r.

[Kochańska jako zdobywczyni Warszawy]*[75]

[...] niezwyczajnym zjawiskiem jest wystąpienie pani Sembrich-Kochańskiej[76] w naszej operze. Na dowód niesłychanego zapału publiczności przytaczają fakt, że nie tylko wywoływaniom nie było końca, ale nadto – że artystka „musiała ukazać się na scenie już po zdjęciu stroju Łucji[77], w kostiumie zwyczajnym”[78].

Prawdziwe szczęście, że zapał nie podniósł się o jeden stopień wyżej; w takim bowiem razie niepospolita śpiewaczka musiałaby ukazać się w ubiorze, który pośredniczył między kostiumem Łucji i – zwyczajnym, jeżeli dotąd strój artystki ma być miarą zachwytu publiczności.

Piszący to nie był podczas występu pani Kochańskiej w teatrze (u nas bowiem w podobnych razach o bilety jest bardzo trudno), ma wszelako pojęcie o tym, w jaki sposób śpiewaczka owładnęła sercami słuchaczy. Jeden z jego przyjaciół[79], umysł krytyczny i chłodny, tak się przecie zapalił, że w końcu trzeciego aktu idealna miłość sztuki przybrała w nim wszystkie cechy wodowstrętu[80].

Spokojny przez całe życie badacz zjawisk społecznych nagle – zapienił się, oczy wyszły mu z opraw i począł krzyczeć tak wieloma głosami, że dyrekcja prowadzi obecnie śledztwo: ażali[81] nie wkradło się do teatru paręset nowych osób, i to bez wniesienia opłaty za wejście?

Szczerze pragnąłbym, ażeby pani Kochańska została u nas na zawsze. W takim bowiem razie zyskalibyśmy nie tylko wielką śpiewaczkę, ale i nowego kompozytora. Ani na chwilę bowiem nie wątpię, że przyjaciel mój pod wpływem czarującego głosu pani K. porzuciłby niewdzięczne pole nauk społecznych i – wziął się do pisania oper.

[...]

„Kurier Warszawski” nr 285, dn. 20 grudnia 1879 r.

Nasze charakterystyczne „zamiłowanie sztuki” i możliwe następstwa tego. Dowód „rozsztukowania” się na tramwajach i teatrach. Co jest ważniejsze wobec interesów społecznych

O, jak przyjemnie być atomem społeczeństwa miłującego – nade wszystko sztukę!

Gdzie indziej „myślący ogół” zajmuje się w równej mierze rozmaitymi rzeczami. I rolnictwem, i rzemiosłem, i handlem, i nauką, i sztuką, i gospodarstwem miejskim – zwyczajnie, jak proletariusze i dorobkiewicze. Tylko my jedni więcej niż połowę zbywającego czasu, pieniędzy, uczuć i myśli poświęcamy – sztuce!

Nasze znakomitości są tylko – kapłanami sztuki. Dziennikarstwo jest ewangelią sztuki. „Myślący ogół” składa się z samych parafian sztuki, a kraj nasz – ojczyzną sztuki.

Ze wszystkich bogów, którzy kiedyś opiekowali się dziesięcioma guberniami Kraju Nadwiślańskiego i ziem przyległych – Mars bije się dziś w szynkowniach, Merkury okpiwa w drobnym handlu, Ceres płaci 12% rocznie i narzeka na brak kredytu, Minerwa bez stypendiów i taniej kuchni wyżyć nie może, a prosperuje – Apollo[82] niebiański z muzami... i gitarą!

Że prąd ubóstwienia „sztuki” góruje dziś w umysłach nad innymi i potęguje się z każdą chwilą, dowodów na to przytoczyć by można tysiące.

W miarę potrzeby będziemy je przytaczali, dziś ograniczymy się na dwu faktach najświeższych.

Chodzi o sprawy: kolei konnych[83] – i – teatru. Jedna i druga wystąpiły świeżo na widownię publiczną przed kilkoma dniami.

O zaprowadzeniu w Warszawie kolei konnych słyszymy od roku 1874, jeżeli mnie pamięć nie myli. W roku zeszłym zaś ostatecznie obrobiono projekt, wskazano kierunki biegu powozów, oznaczono ceny i ogłoszono konkurs na przedsiębiorstwo. Niebawem konkurs został rozstrzygnięty i już czekaliśmy, rychło ze szczytu imperiała[84] będziemy mogli podziwiać mniej znane dzielnice Warszawy, gdy nagle przyszła smutna, ale prawdziwa wiadomość, że – rezultat konkursu został odrzucony, a budowa tramwajów pójdzie w odwłokę[85].

O tym wypadku pisma nasze zawiadomiły publiczność w czterowierszowych wzmiankach. Zresztą – nikt się nim nie zajmował.

Ale gdy szepnięto w jakimś kącie, że teatry warszawskie mają pójść w dzierżawę, zrobił się taki rwetes jak na wiadomość o wybuchu dżumy w Wietlance[86]. Odczytywaliśmy artykuły kompletnie świetne, wyczerpujące przedmiot, pisane z ogniem. W salonach, knajpach i na ulicach najpospolitszymi tematami rozmów były: dzierżawa teatrów, koszta garderoby, upadek sztuki – a nieszczęśliwi autorzy projektu arendy[87] zostali podniesieni prawie do godności zdrajców kraju. Istny cud, że który z nich nie padł ofiarą jakiego procederzysty[88], a przynajmniej nie został uczczony za pomocą kociej muzyki.

Tymczasem porównajmy kwestie: teatralną i tramwajową, i zobaczmy, jak każda z nich wygląda przy potrzebach społecznych.

Teatr – bawi. To jest prawda. Ale i podróż koleją konną także odrobinę bawi. Człowiek, który na oznaczony termin przecwałować musi dwie wiorsty[89] piechotą – potnieje, męczy się, dyszy, traci siły... Gdyby jednak te same dwie wiorsty przejechał za 5 kop., nie spotniałby, nie zmęczyłby się, nie straciłby sił i miałby przyjemność cieszyć się widokiem ożywionych ulic miasta.

Kto nie wierzy, że tramwaje są zabawne, niech siądzie kiedy na galerii wagonu jeżdżącego dziś od dworca Drogi Wiedeńskiej na Pragę, a przekona się, że tak jest.

Teatr kształci – i to prawda. Ale tramwaje równie mogłyby kształcić na swój sposób. Dzięki im moglibyśmy rozpatrywać się w różnych kątach Warszawy, do których dziś nie zaglądamy – i – zawiązywać stosunki choćby z towarzyszami podróży bardzo pouczające.

Teatr obchodzi społeczeństwo. Prawda! Gdyby co dzień oba nasze teatry: Wielki i Mały[90], zapełniane były przez widzów, wówczas przesunęłoby się około progu sceny 700 000 osób rocznie.

Ale tramwaje interesują jeszcze więcej ludzi.

„Ekonomista” (nr 48 roku zeszłego) oblicza, że obecnie dorożkami i omnibusami[91] warszawskimi jeździ około 13 500 000 osób rocznie. Gdyby więc tylko połowa ich przesiadła się na tramwaje, to już mielibyśmy około siedem milionów podróżnych, nie licząc tych, którzy dziś chodzą piechotą, a z czasem korzystaliby z usługi tramwajów.

A więc tramwaje dziesięć razy więcej interesują społeczeństwo aniżeli oba teatry: Wielki i Mały!

Nie koniec na tym.

Owe siedem milionów osób jeżdżących dorożkami płacą [za] to rocznie około 740 000 rs; a gdyby jeździły tramwajami, płaciłyby (licząc średnio 6 kop. na osobę) 420 000 rs. Czyli wybudowanie kolei konnych oszczędziłoby rocznie mieszkańcom miasta co najmniej – 300 000 rubli! Za te pieniądze można by wspierać nie dwa, jak dziś, ale dziesięć teatrów...

Proszę teraz powiedzieć, co jest ważniejsze dla Warszawy: czy kwestia teatrów, czy kwestia kolei konnych, skoro jedna interesuje 700 000 – druga 7 000 000 osób, jedna wymaga 60 000 rubli zapomogi – druga daje 300 000 rubli oszczędności?

Naturalnie, że kwestia... teatrów, bo o nich mówimy i myślimy bardzo wiele, a o marnej kolei konnej prawie nic.

I nie podobna obwiniać za to dziennikarzy, bo cóż oni winni, że ogół umiejących czytać chętniej zajmuje się „sztuką” aniżeli gospodarstwem miejskim? Gdyby prądy opozycji wyrównały się, a obok „wzniosłej miłości sztuki” wystąpiło poziome[92] zamiłowanie drobiazgów życia praktycznego, mielibyśmy nie tylko piękne i pożądane artykuły o teatrze, ale jeszcze piękniejsze i niemniej pożądane – o tramwajach.

A może kto zarzuci, że w sprawach teatru głos prasy więcej znaczy aniżeli w kwestiach miejskich i prędzej będzie uwzględniony. Ty jeden wiesz, o Panie! że w tym kierunku tyle warte są piorunujące artykuły teatralne, ile moje pokorne uwagi o tramwajach. Wszelako rozsądek publiczny więcej zyskałby na szczegółowym rozbiorze kwestyj, które „chleb dają”, aniżeli tych, które rozweselają pełny żołądek. Bo jużci, nasze teatry nie roszczą chyba pretensji do tytułu: akademii życia i obyczajów ani do świątyni sztuki wyższej, która „kształci umysły i uszlachetnia serca”?...

[...]

„Kurier Warszawski” nr 79, dn. 10 kwietnia 1880 r.

1. Przed Teatrem Wielkim w Warszawie, rys. J. Eismond

Orkiestra p. Noskowskiego. Trudne położenie ociemniałych

[...]

Od czasu kiedy p. Zygmunt Noskowski[93] darował mi bilet wolnego wejścia na koncerta w Szwajcarskiej Dolinie, stałem się – melomanem. Bywam na nich w piątek i świątek, w dzień pogodny i w słotę i nieraz mam tę przyjemność, że orkiestra, złożona z kilkudziesięciu osób, rozrzewnia tylko mnie tudzież dwudziestu innych paszporciarzy[94]. Są bowiem epoki, w których sprzedaje się bodaj czy kilkanaście biletów!...

Uważam za obowiązek po raz drugi zwrócić publiczną uwagę na orkiestrę p. Noskowskiego. Czynię to zaś z kilku powodów.

Naprzód, p. Noskowski jest sam znakomitym kompozytorem. Nie wiem wprawdzie, na czym polega harmonia, co jest kontrapunkt, co „cień” a co „barwa” w muzyce, ale to wiem, że w kompozy[c]ji p. N. pt. Morskie Oko[95] słychać szum wiatru wiejącego między górami, łoskot potoków, słychać burzę, spokój – i – nie wiem, co jeszcze. Chwilami złudzenie jest tak wielkie, że gdyby nie głośne rozmowy sąsiadów, myślałbym, że jestem w Zakopanem, i kazałbym podać sobie pstrąga i owczy serek.

Po wtóre, p. N. jest wybornym instrumencistą czy instrumentatorem. Na dowód czego proszę posłuchać Piosnkę żołnierza Moniuszki[96] albo Zingarelli Górskiego[97], przerobioną na orkiestrę.

Po trzecie, pan N. zaznajamia nas z utworami polskich kompozytorów. Proszę panów Zarzyckich, Żeleńskich, Grossmanów, Hertzów, Kleczyńskich[98] i innych, niech powiedzą: po ile miesięcy, jeżeli nie lat, każdy z nich czekać musiał, nim jaka orkiestra odegrała jego kompozycję, którą dziś z całą przyjemnością słuchamy po kilka razy na tydzień?

Trudne dotychczas były warunki dla naszych kompozytorów, bo cudzoziemiec tylko w ostateczności ozdabiał sympatycznymi ich nazwiskami swoją muzykalną śpiżarnię.

Warunki podobne nie zachęcały do pracy, bo i po cóż było zużywać siły na tworzenie tego, czego nikt nie miał słyszeć, chyba przypadkiem.

Myślę, że orkiestra Noskowskiego nie tylko powróci społeczeństwu melodie, które podsłuchał w nim geniusz kompozytorów, nie tylko spopularyzuje ich nazwiska, ale jeszcze zachęci do nowych prac.

Szranki już są otwarte, więc rozwijajcie skrzydła!... Niech się przekona świat, że i nasza muzyka posiada Matejków i Siemiradzkich[99].

Orkiestra p. Noskowskiego, która, mówiąc nawiasowo, co tydzień doskonali się, powinna by wyrównać nam jeszcze dwie inne szczerby.

Pierwszą z nich jest to, że kiedy pan N. musiał do kompletu sprowadzić 30 niemieckich artystów, w tym samym czasie polskie orkiestry zbierają laury w Cesarstwie. Nie przedsiębrałby chyba żaden dobry muzyk tak odległej podróży, gdyby w domu umiano zużytkować jego zdolności.

Dalej, narzekano na Konserwatorium[100], że mało kształci specjalistów na trąbach, fletach, kotłach itd. Że w Konserwatorium nie zasypiają gruszek w popiele, mieliśmy dowód na popisie. Zarząd tej szkoły uczy i podobno dobrze uczy, borykając się jednocześnie z brakiem funduszów, skutkiem czego nie ma na przykład za co kupować fortepianów i trąb.

Ale zarząd nie stworzy specjalistów. Któż brałby się do grania na trąbie lub innym orkiestrowym instrumencie, wiedząc z góry, że w kraju nawet na suchy chleb sztuką swoją nie zarobi?...

Dopiero orkiestra p. N. może ściągnąć tułających się w Cesarstwie specjalistów i wywołać odpowiedni ruch w Konserwatorium.

Słowem, orkiestra p. Noskowskiego dla stu powodów jest pożądanym u nas zjawiskiem, a popieranie jej należy do obywatelskich obowiązków.

À propos muzyki.

Nasz Instytut Ociemniałych[101] rokrocznie z wielką pracą kształci także muzyków, którzy grając na fortepianie lub na skrzypcach w miejscach publicznej zabawy zdobywali sobie utrzymanie.

Jest to praca szlachetna i użyteczna.

Wszelako dziś dowiadujemy się z boku, że egzystencja ociemniałych muzyków zagrożona jest w sposób poważny. Biedaków tych od pewnego czasu rzadziej wzywają do bawaryj, restauracyj i ogródków, ponieważ weszły w modę cudzoziemskie arfiarki i tzw. „szansonetki”[102].

Trzeba się nad tym zastanowić. Publiczność ma do wyboru jedno z dwojga: albo słuchać wcale dobrej gry ociemniałych i płacić im tylko za muzykę, albo słuchać kiepsko grających arfiarek, gadać im tłuste koncepta, zrujnować ociemniałych i następnie wspierać ich jako nędzarzy.

Myślę, że ten drugi gatunek muzyki jest diabelnie kosztowny!...

Więc, mili bracia restauratorzy, bawarczycy, ogródkowicze i inni ojcowie rodzin, wyrzeknijcie się harfiarek!

Prawda, że kobieta, osobliwie przy dźwiękach muzyki, jest miłym stworzeniem, nawet wtedy, kiedy trzyma w garści arfę.

Wszelako nikt nie zaprzeczy, że roztropniej jest słuchać gry ociemniałego, ale za to we własnej garści trzymać kobietę bez muzykalnych dodatków...

„Kurier Warszawski” nr 151, dn. 9 lipca 1881 r.

Losy orkiestry p. Noskowskiego

[...]

„Pierwsza polska orkiestra”, z takim wysiłkiem zebrana i musztrowana przez Zygmunta Noskowskiego – rozwiązuje się. Publiczność może być zadowolona. Ludzie już nie będą wykrzywiali ust na to, że orkiestra gra niedokładnie, bo zastąpi ją – Bilse[103]. Nie będą też kiwali głowami na to, że nieszczęsny dyrektor dla wyżywienia swojej armii musiał niekiedy występować do współki z magikami[104] albo że część jego orkiestry – strach pomyśleć – grywała u Rejnera!...[105]

Miły Boże, jaki to u nas Eden, kiedy ludzie nie tylko sami wstydzą się pracy, ale jeszcze nie pozwalają pracować innym!... Gdyby muzycy Noskowskiego, zamiast grywać po restauracjach, chodzili po żebraninie, powiedziano by im:

– Idźcie do waszego dyrektora, niech wam płaci!

A skądże on miał płacić, jeżeli publiczność nie chodziła na koncerta?... Więc grywał w sali sztuk magicznych i „znieważył sztukę”.

Gdyby kradł, fałszował pieniądze, przenosił z zagranicy okowitę, rozbijał dla utrzymania przez zimę orkiestry, nie zapytano by się: „Skąd on ma pieniądze”, ale mówiono by:

„Oto dzielny dyrektor! jak on się między Niemcami nauczył utrzymywać orkiestrę przez zimę!...”

Ale że występował na współkę z magikiem i nie umiał zrobić tego, żeby instrumenta grały same, więc dokuczano mu!...

Na taką metodę postępowania istnieje u nas wiersz, choć nie: pamiętam gdzie:

„Biada ludom, co swoje mordują proroki!”...[106]

P. Noskowski zaś nie powinien mieć żalu do publiczności, bo jego orkiestrę zabiła nie tyle może niechęć, ile – brak wygodnej sali wśród miasta.

[...]

„Kurier Warszawski” nr 52, dn. 4 marca 1882 r.

Tryumfy i obywatelskie trudy Resursy Kupieckiej

[...]

Widząc, że czasy są coraz gorsze, Resursa Kupiecka[107] po kilkudziesięcioletnim odpoczynku postanowiła przystąpić do wpływania na sprawy publiczne.

Najszczęśliwiej udało się jej z polityką zagraniczną. Wyczytawszy z gazet, że Niemcy wygnali ze szkół poznańskich język polski, postanowiła – usunąć ze swego terytorium język niemiecki i nie dopuścić deklamatora Strakoscha[108] do czytania w jej sali wyjątków z Szyllera i Goethego[109].

– Jak wy nam, tak my wam! – miał odpowiedzieć senat Resursy Strakoschowi, który po tej rezolucji podobno odezwał się do bliżej znajomych:

– Nie wiedziałem, że jesteście aż tak dalece zgermanizowani!...

– Jak to, zgermanizowani? Przecież nie chcemy słuchać nawet niemieckiej deklamacji...

– Wasza germanizacja – miał rzec Strakosch – jest głębsza, bo wdarła się do ducha, bo już nasiąknęliście tą national-liberalną nietolerancją, która obcemu człowiekowi nie pozwala używać jego mowy. Gdy zaś z despotycznych usposobień staniecie się Prusakami, z językiem będzie łatwiej.

Gdyby sama publiczność – mówił jeszcze Strakosch – nie przyszła na mój odczyt, nie dziwiłbym się. Ale gorszy mnie to, że w Warszawie znalazła się instytucja, która mnie wyrzuca za drzwi za to, że deklamuję po niemiecku, a publiczności zatyka uszy nie pytając, czy jej przypadnie do smaku tego rodzaju opieka?

– My będziemy mieli własnych deklamatorów! – odparła Resursa i podobno rozesłała do swych członków następny[110] cyrkularz[111]:

„Wielmożny Panie! Słynna niegdyś w rzeczypospolitej nadwiślańskiej sztuka pięknej wymowy tak dalece dziś upadła, że rozmaite przybłędy zagraniczne ośmielają się żądać od nas lokalu w zamiarze pokazania tego, czego my sami jakoby nie umiemy!

Wobec tak opłakanych faktów Resursa nie może zapomnieć, że niegdyś w jej gronie znajdowali się mężowie, którzy nie tylko wyraziście deklamowali cudze utwory, ale co więcej – umieli w stanowczych chwilach zabierać głos bez przygotowania i wyłaniać go w formie już to poważnej prozy, już to wdzięcznego rymu.

Z czasem zdolność ta zasnęła, może dzięki temu, że pomni na zasadę podziału pracy, wszystkie nasze siły poświęciliśmy pielęgnowaniu ojczystego geryłasza[112] lub cudzoziemskiego wista[113], który jednak łączy nas z cywilizacją powszechną. Że zaś usiłowania były sumienne, dowodzi tego okoliczność, iż niektórzy z naszej konfraterni[114] nie są już w stanie mówić o niczym więcej, tylko – o «kolorach» lub «atutach».

To chlubne pojęcie obowiązków nie wystarcza jednak w tych warunkach, w jakich się kraj znajduje. Dlatego obok uprawianej przez nas gałązki pracy społecznej musimy podźwignąć inną, mianowicie: sztukę wymowy, która nie tylko chyli się do upadku, ale, niestety! poczyna zupełnie ginąć. Szersza publiczność sądzi nawet, że aby pięknie mówić, trzeba nazywać się Gambettą[115] lub Strakoschem, być ministrem albo deklamatorem!...

W celu zapobieżenia nieobrachowanym skutkom tego przesądu Resursa postanowiła wydawać czwartkowe obiady[116], na których członkowie jej znajdą pole do ćwiczeń swoich oratorskich talentów. Na uroczystościach tych każdy szanowny członek raczy zabierać głos w celu wypowiedzenia toastu już to na cześć jakiegoś jubilata, już to nowożeńca, już to nowopowstającej instytucji. Jubilatów dostarczy zarząd; ażeby zaś ułatwić mówcom przybieranie wdzięcznej pozy (na wzór tej, jaką widujemy na starożytnych posągach) i odzwyczaić ich od trzymania rąk (czego Boże broń!) jak przy tasowaniu talii, czwartkowe obiady odbywać się będą w sali wyłożonej ze wszystkich stron zwierciadłami.

Mamy nadzieję itd.”

Możemy tylko przyklasnąć obywatelskim zamiarom Resursy Kupieckiej, która wprawdzie wypędza ze swej świątyni fachowych deklamatorów, ale z drugiej strony dba o rozwój deklamacji amatorsko-biesiadniczej.

[...]

„Kurier Warszawski” nr 81, dn. 8 kwietnia 1883 r.

Instytucja dostarczania modelów artystom, a rozumie się i literatom

[...]

Nierównie więcej podoba mi się projekt utworzenia w Warszawie instytucji dostarczających modelów dla malarzy, rzeźbiarzy, a zapewne i dla literatów.

„My – artyści” jesteśmy nieraz w kłopotliwym położeniu. Mamy farbę, marmur czy atrament, mamy pomysł, niekiedy „dużo uczucia”, ale brak nam pięknych form, w które byśmy mogli przelewać kreacje naszego ducha.

Otóż modelarnia[117] usunie tą niedogodność. Będzie to rodzaj umysłowej garkuchni[118], w której „my – artyści” nasycać się możemy realnymi formami za cenę umiarkowaną. Produkcje nasze nabiorą wyrazistości, a publiczność osiągnie wyższy stopień zadowolenia. Obok tego mnóstwo obojej płci biedaków, posiadających „coś charakterystycznego”, mogą mieć skromny, ale niezawodny zarobek.

Pewien literat, który dotychczas opisywał sfery niezamożne i przeważnie mężczyzn, co może doprowadzić go do zgubnej maniery, postanawia obecnie zmienić rodzaj. Prosi więc za moim pośrednictwem modelarnią o zamówienie mu do wyczerpujących studiów kilku przystojnych i eleganckich dam z „towarzystwa”, w zamian za co obowiązuje się robić zakładowi reklamę co tydzień.

Prócz tego niektórzy malarze porobili następujące obstalunki[119]:

1. Do grupy Zuzanna i dwaj starcy[120] na starców proponowano po jednym członku z obu resurs, Zuzanna vacat[121].

2. Do grupy Judyta i Holofernes[122] – na Holofernesa któryś z członków redakcji „Roli”[123], Judyta vacat.

3. Do grupy Miłosierdzie – opiekunowie cyrkułowi[124] i miejski zarząd karawanów.

4. Do grupy Zburzenie Sodomy[125] – ogólny widok ulicy Trębackiej[126].

5. Do ilustracji hymnu: Od powietrza, głodu, ognia i wojny zachowaj nas, Panie![127] – proponowani członkowie redakcji „Kuriera Porannego”[128].

Mamy nadzieję, że nowa instytucja przy dalszym rozwoju stosunków przyniesie pożytek sztuce i chlubę krajowi.

[...]

„Kurier Warszawski” nr 109, dn. 6 maja 1883 r.

Zimny pogląd organu postępowego na zasługi panny Reszke i surowość „organu postępowego ogółu” dla p. Zarzyckiego

[...]

Że istnieje jakiś spisek przeciw damom, dowodem tego jest surowa krytyka, jakiej uległy hołdy składane przez prasę pannie Reszkównie[129].

Artystka ta, jak wiadomo, śpiewa u nas bezpłatnie, czyli – daje już to teatrowi, już innym instytucjom co najmniej 10 000 rs licząc każdy występ po rs 500 na wieczór.

Tego rodzaju prezenta, aczkolwiek trafiają się, nigdzie, a tym mniej u nas, nie należą do potraw codziennych. Rzecz więc naturalna, że publiczność nie szczędzi artystce dowodów sympatii, a prasa kwiatów – stylowych.

2. Józefina Reszke, rys. E. Nicz

Lecz i te skromne bukieciki nie podobały się pewnej podświętokrzyskiej krytyce[130], która woła:

„Czyj to dar? (Niby owe rs 10 000.) Słuchaczów teatru, którzy zapłacili za bilety. Co on artystkę kosztuje? Nieco trudu w powtórzeniu dawno wystudiowanych oper.”

A stąd wniosek, że „chór wdzięczności zbyt wysoko podnosi głos zachwytu”, a „ogół nie rozeznaje dostatecznie ani wartości zasług, ani ich stopnia”. Na domiar bowiem złego: „panna Reszkówna jest kobietą zamożną” i przez wiele lat śpiewała obcym zamiast swoim.

Naprzód, co do owego osierocania sceny krajowej dla obcych, zwrócę uwagę krytyki, że u nas, niestety! obczyzna jest koniecznym stemplem na wartość. Ani malarz, ani muzyk, ani śpiewak, ani nawet autor, choćby najzdolniejsi, nie cenią się należycie dopóty, dopóki obcy ich nie pochwalą. I jestem prawie pewny, że gdyby panna r. zaczęła swoją karierę w Warszawie, występy jej nie zapełniałyby teatru, jak to dziś ma miejsce. Nie wypada więc jednostki robić odpowiedzialną za wady ogółu.

Po wtóre – to, że p. r. jest „zamożną”, nie zmniejsza ani „wartości”, ani „stopnia” owych tysięcy rubli „płaconych wprawdzie przez słuchaczy”, ale – zarobionych przez śpiewaczkę. Trzeba przecież będąc krytykiem dopatrzyć różnicę między „zamożną” kobietą, która śpiewem napełnia kasy rozmaitych instytucji, a inną np. zamożną osobą, która by dla własnej przyjemności sprowadzała – dajmy na to – marionetki z Paryża, powozy z Wiednia albo konie i służbę z Anglii.

Na pytanie wreszcie: „co ten dar artystkę kosztuje?”, odpowiedź jest także łatwa. Kosztuje ją naprzód kilkanaście lat nauki gamm, wokaliz, oper itd. Kosztuje po kilka godzin na wieczór pracy płucami, która odpowiada mniej więcej narąbaniu fury drzewa, o czym dowiedzieć by się można z fizjologii głosu. Kosztuje ją wreszcie te parę groszy, które wydaje na odzież, tudzież te, które w Warszawie czy gdzie indziej zarobić by mogła na swój wyłączny rachunek.

Krytyka powinna być konsekwentną i albo zaprotestować przeciw wszelkim datkom na cele publiczne, składanym: 1° przez śpiewaczki, 2° przez kobiety zamożne, 3° przez te, które bywają za granicą, albo – akceptując dar – nazwać go po imieniu. Jest to ofiara publiczna, wyrażająca się w rublach, kosztująca pewną pracę i jako taka zasługuje na szacunek. Co innego jest „baletnik, na którym ciążą spojrzenia milionów”, nawet wówczas gdy w zielonym gąszczu siedzi obok kapłana krytyki, a co innego artystka, która zamiast brać – daje miastu pieniądze.

W ogóle krytyka nasza postępowa i liberalna tak zaczyna tracić smak etyczny, że jeden z jej rozsadników, mianowicie „organ postępowego ogółu”, nie mając już na kim wywrzeć swojej oryginalności, sprawił mydło[131] p. Zarzyckiemu[132] za to, że ma przyjąć, czy już przyjął, urząd honorowego dyrektora opery.

Że operze naszej przydaliby się przede wszystkim śpiewacy, o tym wiedzą nawet nie korzystający z biletów wolnego wejścia do teatru. Ale tylko loika „organu postępowego ogółu” może zdobyć się na atakowanie człowieka za to, że on darmo ofiaruje swoje usługi instytucji obchodzącej ogół.

Czy p. Zarzycki będzie dobrym dyrektorem, czy potrafi powiększyć dochody opery, liczbę artystów i znawstwo publiczności? w to nie wchodzę, bo w ogóle prorokowanie, a osobliwie wobec teatru, jest rzeczą trudną. Myślę jednak, że przede wszystkim należałoby – zarzucić system wymyślania ludziom dobrej woli i wymyślania za to, co dopiero mają zrobić, bo inaczej nasze dziennikarstwo stanie się podobnym do Praskiego parku[133], od którego trzeba się trzymać jak najdalej...

„Kurier Warszawski” nr 128, dn. 27 maja 1883 r.

[Pan Myszuga i panna Szlezyger]*[134]

[...]

Więc po dawnemu chodzimy do teatru śmiejąc się na Otwartym domu tudzież na Gęsiach i gąskach Bałuckiego[135] albo zachwycając się nowym tenorem, p. Myszugą[136]. P. M. nie posiada głosu wielkiego, ale bardzo miły; nade wszystko zaś umie śpiewać, czuje i rozumie, co śpiewa, czego nie można powiedzieć o wielu naszych artystach. Dyrekcji należy się uznanie, że umiała zatrzymać tak wybornego śpiewaka, lecz gani się jej to, że nie zawsze korzysta z artystów, jakich ma pod ręką. Tak na przykład współcześnie z p. Myszugą śpiewała we dwoje panna Szlezyger[137], sopranistka koloraturowa, posiadająca również niewielki głos, ale wielką umiejętność śpiewu i dużo uczucia. Dyrekcja po długim namyśle zaprosiła ją w roku zeszłym na jedno przedstawienie próbne i choć publiczność i krytyka przyjęły artystkę bardzo dobrze, nie robiono prób dalszych. A szkoda, gdyż p. Myszuga i panna Szlezyger mogliby we dwoje, przynajmniej na letni sezon, wskrzesić u nas tradycję dobrego śpiewu, o co w Warszawie jest coraz trudniej.

[...]

„Kraj” nr 24, dn. 22 czerwca 1884 r.

Los literatów. Stowarzyszenie literackie

Gdy w znany sposób nieszczęście, a może i złość potężnych, po całym świecie obniosły nazwisko jednego literata polskiego[138], warto zobaczyć, jak powodzi się tutejszym jego kolegom w zwyczajnych warunkach życia. Przed kilku dniami zmarł młody, bo zaledwie 33 lat liczący, powieściopisarz i poeta Stanisław Grudziński[139]. Był to człowiek rzeczywiście wielkich zalet, ale nie o nie nam chodzi. W tej chwili ważniejszym jest inny fakt, oto, że ostatnia literacka praca Grudzińskiego drukowała się przed kilkoma dniami, czyli, że ten chory, suchotnik, prawie do ostatniej chwili nie wypuszczał pióra z ręki, bo... musiał pracować na chleb!...

Jest to bardzo smutne położenie polskich literatów. Gdy który z nich wzniesie się nad innych, gdy dosięgnie wyżyn europejskiego rozgłosu, wówczas umiera na wygnaniu; gdy zaś jest mniej sławnym – umiera z nędzy. Mógłbym wymienić dużo nazwisk ludzi zapisanych w historii naszej literatury, których nie było za co pochować, którzy marli w szpitalu i spoczęli we wspólnym grobie.

Pomimo stronnictw i koteryj[140], na jakie dzielą się nasi dziennikarze i literaci, pomimo wreszcie znanej niepraktyczności Apollinowego potomstwa[141] mamy przecież tyle jeszcze wspólnych węzłów i rozsądku, że od wielu lat myśleliśmy o zawiązaniu literackiego stowarzyszenia. Nie chodziło tu o sławną „obronę własności literackiej”, o którą tak dbają np. Francuzi, nie o wyrobienie sobie jakiegoś uprzywilejowanego stanowiska w społeczeństwie, ale – o odpędzenie widma nędzy na starość lub w razie choroby, które grozi każdemu z nas pojedynczo i wszystkim razem.

Idea stowarzyszenia nie kończyła się na samych pragnieniach, pisaliśmy już bowiem pięć czy sześć próśb o zatwierdzenie odnośnej ustawy. Na nieszczęście, za każdym razem spotykała nas odmowa. Udało się wprawdzie ludziom dobrej woli utworzyć kasę literacką przy Warszawskim Towarzystwie Dobroczynności[142]; instytucja ta jednak nie posiada dostatecznej powagi, ażeby mogła zachęcić lub zmusić kogoś do wnoszenia składek. Rezultat zaś jest ten, że dziś literat jeszcze na łożu śmierci pracować musi na chleb, nie mówiąc o środkach kuracji.

[...]

„Kraj” nr 24, dn. 22 czerwca 1884 r.

Reklama dla Mierzwińskiego wobec „Arytmetyczki dla dzieci”

[...]

W tej chwili otrzymałem z księgarni drobną książeczkę pt. Arytmetyczka dla dzieci wyłożona przez Augusta Jeskiego, w trzecim wydaniu przerobiona i pomnożona przez Zbigniewa Kamińskiego[143].

Otwieram – cztery działania. Co ja mam z tym zrobić? Przecież kroniki pisuję dla dorosłych, tu więc nie ma miejsca na zalecanie Arytmetyczki.

Nagle rzucam okiem na jeden z dzienników i czytam:

„Do kawiarni zaszedł Mierzwiński[144] i zjadł parę ciastek.

– Co się należy? – spytał.

– 30 kopiejek – mówi panna bufetowa.

Mierzwiński sięga do kieszeni i... przebóg! nie znajduje pieniędzy. Zawstydzony, z rozpaczy zanucił sobie: «Tru! lu! lu! lu!...», myśląc, że zrobi się jakieś głupstwo.

Zaledwie przestał śpiewać – mówi dziennik – bufetowa z ukłonem podaje mu 50 kop.

– Co to znaczy? – pyta M.

– Byłeś pan tak dobry – mówi bufetowa – żeś zaśpiewał kilka nut prześlicznych. Według mego obrachunku każda nuta pańska kosztuje co najmniej 30 kop. Zaśpiewałeś pan 4, co stanowi 80 kop., a że za ciastka należy się 30 kop., więc pozostaje reszty 20 kop., które chciej przyjąć.”[145]

Cudowna reklama! z której można wywnioskować jedno z trojga:

Albo że zamiłowana w śpiewie bufetowa – omyliła się: raz przy mnożeniu 30 przez 4, drugi raz przy odejmowaniu 30 od 80.

Albo że w jej opinii „każda nuta Mierzwińskiego nie jest warta 30 kop.”, lecz tylko – 12 ½ kop.

Albo, co jest najprawdopodobniejsze, że... Arytmetyczka powinna by znajdować się w bibliotekach tych naszych dzienników, którym mnożenie i odejmowanie stawia większe trudności aniżeli na przykład śmiałe spekulacje polityczne i ekonomiczne.

A więc – kupujcie Arytmetyczkę!...

„Kurier Warszawski” nr 353, dn. 21 grudnia 1884 r.

Udzielamy poparcia koncertowi dla nauczycielek

[...]

Tu chciałem napisać rzewny artykuł w sprawie nauczycielek. Miałem zamiar przedstawić ich zwykle smutne dzieciństwo, młodość bez nadziei, życie w mozolnej pracy i niepewne jutro. Ale w tej chwili stanął mi nad karkiem p. Skowroński, nasz dyspozytor[146].

– Panie – niechże pan nareszcie skończy!... – zawołał.

– Natychmiast, jeszcze tylko słówko o nauczycielkach.

– Co panu do nauczycielek?

– Jutro jest koncert[147] na ich schronienie, więc muszę zachęcić publiczność, ażeby się licznie zgromadziła.

– Dajże pan spokój. Przecież w tym koncercie występują panie: Modrzejewska[148] i Święcka[149], które gdyby ukazały się na dochód nawet lwów i tygrysów, to jeszcze będzie pełna sala bez pańskiej odezwy...

To szczególne!

A my sądziliśmy, że bez naszego poparcia nie uda się żaden koncert...

„Kurier Warszawski” nr 39, dn. 8 lutego 1885 r.

„Lwowska Lutnia”, muzyczne dogmaty Warszawy i natura jej muzykalności

[...]

Zupełnie nowym wypadkiem jest przyjazd lwowskiego chóru śpiewaków[150]. Dzięki wieloletniej a niestrudzonej działalności naszego Konserwatorium, Towarzystwa Muzycznego[151] i mnóstwa krytyk artystycznych doszliśmy tu w Warszawie do wniosków następujących:

Że ten, kto chce być artystą, musi koniecznie „posiadać w piersi bożą iskrę”, która... przeszkadza mu do zajmowania się jakąkolwiek inną robotą.

Że ten, kto jako tako umie śpiewać, musi koniecznie być solistą; śpiewanie bowiem chóralne uchybia godności artysty „posiadającego iskrę” jak wyżej.

Że nasi muzycy renomowani są zbyt wielkimi muzykami, aby mogli zajmować się sprawą tak poziomą[152], jak nauka śpiewu chóralnego.

Tymczasem „Lutnia” obaliła powyższe dogmaty i dowiodła:

Że można „posiadać iskrę”, a mimo to być nauczycielem, adwokatem, urzędnikiem, nie zaś artystycznym próżniakiem.

Że będąc śpiewakiem chóralnym można nie nosić hańbiących trykotów[153] i w ogóle nie spełniać w społeczeństwie poniżającej roli.

Że na świecie są muzycy, którzy nie wstydzą się uczyć chóralnego śpiewu ani w zajęciu tym nie spotykają „niepokonanych przeszkód”.

Komunikując tak niespodziewane odkrycia półmilionowej ludności Warszawy mam nadzieję, że wobec nich znajdą się nareszcie amatorowie do utworzenia u nas chóru śpiewaków. Gdyby zaś nie znalazł się dosyć mały muzyk do wyuczenia ich, to można będzie takiego sprowadzić bodaj ze Lwowa.

Na piątkowym koncercie „Lutni” w teatrze przepełnienia nie było, a loże świeciły pustkami. Znawcy powiadają, że nierównie więcej zebrałoby się miłośników muzyki, gdyby „Lutnia” oprócz swoich pieśni przywiozła jeszcze na przykład barana z sześcioma nogami i takowego pokazywała na scenie.

„Kurier Warszawski” nr 267, dn. 27 września 1885 r.

Niezwykły październik. Przyczyny tego polityczne. Różne prezenta. Orkiestra dzieci i muzykalność Warszawy

Najstarsze osoby nie pamiętają tak majowo usposobionego października jak obecny.

Za dawnych czasów w tym miesiącu przygotowywano się na spotkanie zimy. Panowie wydobywali futra z lombardów[154], drzewa słały sobie liście do snu, rzeki zaopatrywały się w lód na ślizgawkę, gospodynie w węgiel, a młodzież w łyżwy.

Dziś zaś – proszę spojrzyć. O węgiel nikt nie pyta, ale za to w cukierniach sprzedają lody; handel łyżwami w stagnacji, ale za to rodzą się nowe sklepy z kwiatami; na ulicy zamiast ciepłych futer widzisz coraz większe turniury[155], a w Wiśle amatorów kąpieli!...[156]

Nie ulega kwestii, że natura zaniedbała kalendarz dla gazet i naczytawszy się o przygotowaniach wojennych[157], przez omyłkę robi z jesieni wiosnę. Wiosnę tak kompletną, że nawet w Warszawie mamy usłyszyć[158] za 12 000 rs „słowika”[159], wbrew Towarzystwu Opieki nad Zwierzętami[160], wedle ustaw którego słowiki nie mogą być przedmiotem handlu i nie powinny śpiewać w budynkach za pieniądze, lecz w ogródkach darmo.

Pomimo tylu wiosennych symptomatów czuć zbliżanie się listopada. Naprzód bowiem – zjeżdża tu na Zaduszki armia dziadów[161], a po wtóre – przygotowuje się takie mnóstwo podarunków, jak gdybyśmy wszyscy mieli zamiar przyjmować prezenta w tegoroczny dzień Wszystkich Świętych.

Pierwszy podarunek spotka naturalnie dzieci, w formie – dziecinnej czy dziecięcej orkiestry[162], którą ma utworzyć jakiś amator muzyki.

Podarunek z muzyki – rzecz to bardzo piękna; szkoda tylko, że w tej formie ucieszy on nader szczupłą garstkę niedorostków. Orkiestra bowiem wymaga instrumentów; u nas zaś ogromna większość dzieci doszedłszy do instrumentu, zwanego obuwiem na zimę, już o kupnie innego marzyć nie może. Tym zaś sposobem na członków młodocianej orkiestry awansują tylko indywidua zamożne, w liczbie kilkunastu, najwyżej kilkudziesięciu.

Tymczasem, pomijając inne źródła, w samych ochronach znajduje się około 4000 dzieci[163], w których także warto by zaszczepić instynkta muzykalne. Ale jakim sposobem?

Bardzo prostym, tworząc zamiast jednej orkiestry liczne chóry dziecięce. Jest to rodzaj muzyki najtańszej i najpiękniejszej. A ponieważ uczyć się jej mogłyby tysiące, na tej więc drodze po kilkunastu latach pracy moglibyśmy naprawdę „umuzykalnić” Warszawę, tę Warszawę, w której dziś typem muzykalnego gustu jest kucharka wyrzucająca przez okno drobne swoje oszczędności przystojnemu kataryniarzowi.

[...]

„Kurier Warszawski” nr 295, dn. 25 października 1885 r.

Ofiara na teatr operetek. Na co mamy, a na co nie mamy pieniędzy

[...] podzielę się z czytelnikami nader ciekawą wiadomością. Oto jeden z naszych finansistów[164] pragnie wybudować trzeci teatr w Warszawie, przeznaczony wyłącznie dla operetki. Budowa ta pochłonie 300 tysięcy rs, które finansista ofiaruje prawie darmo, bo na 3% rocznie!...

Tak więc nie ma u nas pieniędzy:

Na spółkę handlu owocami[165], choć ona potrzebuje tylko 10 000 rs i zapewnia zysk większy niż 3%.

Nie ma ich na zakładanie szkółek ogrodniczych na prowincji.

Nie ma ich wreszcie na zakładanie szkół fachowych.

Żaden też finansista nie zaryzykuje na podobne cele 300 tysięcy rubli i ma rację, bo kto mu je zwróci?...

Ale na wybudowanie teatru dla operetki znajdzie się 300 tysięcy rubli, gdyż operetkę popierać będzie cała Warszawa, co mówię – Warszawa, cały naród!...

[...]

„Kurier Warszawski” nr 9, dn. 9 stycznia 1887 r.

Koncert naszej „sympatycznej”. [Warszawa w roku 2000]*

[...]

„Sympatyczna i utalentowana artystka opery naszej, pani Józefina Szlezygierówna[166], pragnie życzliwą jej zawsze publiczność warszawską pożegnać koncertem, który urządza w dniu pierwszym grudnia. Jesteśmy pewni, iż na koncert ten publiczność zbierze się tłumnie, by artystkę nie pożegnać, ale powiedzieć jej: «Do prędkiego widzenia».”[167]

Doskonale. W dniu pierwszym grudnia zbierzemy się tłumnie i powiemy artystce: „Do prędkiego widzenia”. Zachodzi jednakże kwestia: dlaczego sympatyczna i utalentowana artystka pragnie „pożegnać zawsze życzliwą jej publiczność warszawską”?

Ha, chyba dlatego, że nawet sympatyczne i utalentowane artystki prócz owacji potrzebują jeszcze chleba naszego powszedniego, którego „zawsze życzliwa publiczność warszawska” jakoś... nie gwarantuje...

Przed kilkoma laty pożegnaliśmy „sympatyczną i utalentowaną” panią Klamrzyńską[168], w tym zaś roku pożegnali nas „sympatyczni i utalentowani” panowie Chodakowski[169] i Seideman[170], a teraz pani Szlezygierówna[171]; nie wspominając już, że „król tenorów”, że „arcyksiążęta” barytonu i że „słowik” sopranów[172] swoje magnackie istnienia opierają na zagranicy, a do nas wpadają jak po ogień i bawią nie dłużej aniżeli według ludowego przysłowia: „goły w pokrzywach”...

Więc Warszawa jest aż tak nieartystyczną czy aż tak ubogą, że jej „słowiki” i „króle” muszą sobie wić gniazda w cudzych ogrodach?

O, nie, Warszawa jest bardzo artystycznym miastem! Ma przecież tyle pism muzycznych, ile rolniczych[173], ma więcej „wystaw obrazów” aniżeli podrzędnych... łazienek. A proszę czytywać sprawozdania muzyczne i teatralne, co to za ton!... Zdaje ci się, że artystki w fałdach swoich sukien noszą pokój i wojnę, że koncert jest co najmniej wygraną bitwą, a fortepian albo wiolonczela tymi węgielnymi kamieniami, na których opiera się społeczne bezpieczeństwo.

Warszawa jest więc miastem bardzo, ale to bardzo artystycznym. Są nawet ślady, że praojciec fortepianowej muzyki, Orfeusz[174], tylko przezwał się Orfeuszem i Grekiem, w rzeczywistości zaś był rodowitym warszawiakiem i nazywał się Lejbuś Mydełko.

Nie jest także Warszawa miastem biednym. Bo gdyby zsumowano to, co wywożą od nas rozmaite ...auery[175], ...ageny[176] z dodatkiem Lucci, która ma już dwunasty order[177] (gdzie ona, u licha, krew przelewała?), gdyby zsumowano, co każdorocznie wydajemy na zagranicznych „mistrzów”, okazałoby się, że za te pieniądze można by doskonale utrzymać wszystkich i wszystkie nasze „sympatyczne i utalentowane”, które dziś zmuszone są uciekać za granicę.

Miasto nie jest ubogie, ma gusta diabelnie artystyczne, publiczność jest „zawsze życzliwa”, więc – po co ta emigracja „sympatycznych i utalentowanych”? Czyby[178] już i ich opanowała „gorączka brazylijska”?...[179]

Podobno jedno z mediów pana Czyńskiego, trafnie odgadłszy nazwiska morderców z „pociągu nr piąty”[180], zapuściło oko głębiej w przyszłość i opowiedziało nam widzenie pod tytułem Warszawa w roku 2000.

Z widzenia tego wyjmujemy ustęp dotyczący muzyki:

„Warszawa (w roku 2000) posiada tyle orkiestr i chórów śpiewackich, ile cyrkułów[181]; za to fortepianu ani katarynki i ze świecą nie znajdziesz. Ma także odpowiednią liczbę koncertantów[182], grających i śpiewających, którzy każdą nowość muzyczną, jaka tylko ukaże się w Europie: symfonię, kwartet czy operę, a choćby piosenkę, natychmiast wykonywają na estradzie, bez kostiumów i dekoracji. Warszawiakom bowiem (w roku 2000) nie chodzi o kostiumy, lecz o muzykę.

To samo robią deklamatorzy i deklamatorki z utworami literackimi, nie wyłączając komedii i dramatów.

Skutkiem tego żaden artysta warszawiak nie opuszcza Warszawy; ale też i żaden «mistrz» zagraniczny nie popisuje się w niej swoim geniuszem. Wyjątek stanowią rzeczywiście znakomici artyści cudzoziemscy, których miasto zaprasza i hojnie im płaci (po rublu za krzesło), lecz od których miejscowa dziatwa Apollina[183] może się czegoś nauczyć.”

Tak mówi medium. Ponieważ jednak szpetnie omyliło się w nazwiskach morderców „pociągu nr piąty”[184], więc lękam się, czy nie popełniło błędu i w opisie Warszawy w roku 2000.

[...]

„Kurier Codzienny” nr 331, dn. 30 listopada 1890 r.

[...] epoka braci Reszków

[...] nie dziw, że w tak muzykalnym mieście, najdonioślejszym wypadkiem bieżącego sezonu był przyjazd – i – nie tylko przyjazd, ale nawet występy znakomitych zresztą śpiewaków braci Reszków[185].

Co się wówczas działo w Warszawie, o tym nie ma pojęcia, kto nie widział. Mówiono tylko o Reszkach, wybierano się tylko na Reszków, mizerniano z ciekawości, dostawano apopleksji z zapału.

[1] Tużurek (franc. tout jour ‘każdy dzień’) – rodzaj codziennego męskiego okrycia wierzchniego, popularny od lat 40. XIX w., z charakterystycznymi kieszonkami na piersiach, nieco krótszy od surduta, bez fałdzistego tyłu i z mniejszym kołnierzem; pierwowzór dzisiejszej marynarki.

[2] Warszawskie Towarzystwo Muzyczne, które miało krzewić kulturę muzyczną wśród społeczeństwa, istniało od 1871 r. (zob. kronika Mój plan reformy Towarzystwa Muzycznego; „Kolce” nr 9, dn. 28 lutego 1874 r.).

[3] Funt (z niem. Pfund) – jednostka wagi, przyjęta w wielu krajach; funt nowopolski a. warszawski wynosił 405,504 g, rosyjski 409, 5115 g, niemiecki (celny a. metryczny) – pół kilograma.

[4] Vis à vis (franc.) – naprzeciwko.

[5] Raróg (Gennaia saker) – ptak drapieżny z rodziny sokołów, tu przen. cudak, dziwoląg.

[6] Felczer (z niem. Feldscherer) – cyrulik, najczęściej wojskowy; pomocnik chirurga, wykonujący proste operacje.

[7] Chodzi tu o reprodukowane w „Kłosach” (nr 450, 1874 r.) rysunki Antoniego Wiertza Pierwsza minuta, Druga minuta, Trzecia minuta z cyklu Myśli i widzenia głowy ściętej, będące protestem przeciwko karze śmierci. Prus w tym fragmencie ośmiesza pomyłkę „Kłosów”, które zamieniły kolejność reprodukowanych obrazów, zastępując drugi trzecim.

[8] Razura (z łac. rasura) – golarnia, zakład fryzjerski.

[9] Subiekt – pomocnik sklepowy, ekspedient.

[10] „Bal kawalerski” został wydany z 13 na 14 lutego 1874 r. przez zamożną młodzież w Resursie Kupieckiej jako wyraz wdzięczności za gościnność rodzin, które w tym roku organizowały bale karnawałowe („Kurier Warszawski” nr 35, 1874 r.).

[11] Chłopiec z paskiem – chodzi tu o rzemienny pasek, służący do ostrzenia brzytwy.

[12] Szwajcarski język – chodzi tu o szwajcara (służącego w hotelu, portiera), któremu wręczano napiwki; przenośnie – język łapówek.

[13] Charłak – nędzarz, biedak, mizerak (również: człowiek schorowany, zdechlak).

[14] Balet Meluzyna, wystawiany po raz pierwszy w 1873 r., utrzymał się na scenie Teatru Wielkiego przez dwa sezony (co w ówczesnym teatrze stanowiło rzadkość), a odgrywano go regularnie raz na tydzień w niedzielę. Prus obejrzał go 1 lutego 1874 r., ale znudzony wyszedł przed końcem (o czym pisał do narzeczonej w liście z dn. 4-5 lutego).

[15] Przysłowie „ślusarz zawinił, a kowala powiesili” stanowi ponoć ślad autentycznego zdarzenia XVIII w., które miało miejsce w miasteczku Osiek w powiecie sandomierskim, kiedy to winnego zabójstwa kowala oszczędzono jako jedynego rzemieślnika w okolicy, a zamiast niego powieszono jednego z miejskich ślusarzy.

[16] Chodzi o obraz Jana Matejki Skarga każący wobec króla, własność hr. Maurycego Potockiego, zaprezentowany 1 lutego 1874 r. na wystawie w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych. Bilet kosztował 15 kop., a dochód z wystawy miał być przeznaczony na zasiłki dla uczących się artystów („Kurier Warszawski” nr 25, 1874 r.).

[17] Obrazy Aleksandra Gryglewskiego Sala balowa i Sala Salomona zostały wystawione w 1874 r. w Pałacu Łazienkowskim.

[18] Kolońska wódka – dziś: woda kolońska.

[19] Złotówka miała wówczas wartość trzydziestu groszy.

[20] Gra w pierścionek – popularna pod koniec XIX w. towarzyska gra salonowa. Grający ustawiali się w koło, przesuwając pierścionek od jednego do drugiego po mocnym sznurku, ukrytym za plecami, a stojący pośrodku koła gracz miał za zadanie odnaleźć przedmiot – przyłapany zastępował go i dawał fant.

[21] Gimnaziści – dziś: gimnazjaliści.

[22] Tantal – postać z mitologii greckiej, syn Zeusa, król Lidii, wykradł bogom ambrozję i rozpowiadał zasłyszane na Olimpie tajemnice, za co został ukarany wiecznym pragnieniem i głodem wśród pokarmów i napojów, których nie mógł dosięgnąć.

[23] Na wystawie powszechnej w Filadelfii, planowanej na 1876 r., miała być wybudowana wieża o wysokości tysiąca stóp (około 330 m), której opis i rysunek drukował „Tygodnik Ilustrowany” (nr 324, 1873 r.).

[24] Paletot (a. paltot, z franc.) – dziś: palto; płaszcz zimowy, zwykle wełniany.

[25] Stopa – popularna jednostka miary; stopa nowopolska była połową łokcia i wynosiła 12 cali, równych 288 milimetrom.

[26] Cymes (jidisz z niem. Zugemüs ‘wety, przysmaki’) – rarytas, smakołyk.

[27] Chodzi o loty balonem, które odbywały się w Warszawie w 1872 i 1873 r., opisane obszernie w „Kurierze Warszawskim” (nr 195, 1873 r.), w artykule Wycieczka balonowa z Warszawy do Kruszówki odbyta dnia 8 września r.b.). Brali w nich udział dziennikarz Feliks Fryze (zob. przypis nr 62 w tym tomie) i Francuz kapitan Bunelle.

[28] Kiełbaski parowe – sprzedawane w parach, podwójne; dziś: parówki.

[29] Pekeflejsz (a. pekieflejsz, z niem. Pöckelfleisch) – peklowane mięso, peklowina.

[30] Ordynaryjny (z łac. ordinus) – prosty, zwyczajny, pospolity; tu: prostacki, rubaszny, gburowaty.

[31] Szlafmyca (z niem. Schlafmütze) – nocna czapka męska; przen. człowiek bez energii, potulny.

[32] Chodzi o Hansa von Bülow, który był nadwornym pianistą cesarza niemieckiego i koncertował w Warszawie 26 lutego 1874 r. (w Resursie Obywatelskiej) i 1 marca 1874 r. (w Teatrze Wielkim).

[33] Omnibus (z łac. ad omnis ‘dla wszystkich’) – dyliżans, powóz publiczny dla wielu osób, „wielowóz”. Były to kryte pojazdy konne, które różniły się od dorożek większymi rozmiarami i regularnymi trasami oraz godzinami kursowania, a także stałymi, niższymi opłatami za przejazd; stanowiły wczesny dziewiętnastowieczny prototyp dzisiejszej komunikacji miejskiej (pojawiły się w latach 20. XIX w.).

[34] Zygmunt Szweykowski sugeruje, że ową artystką była Helena Modrzejewska (zob. B. Prus, Kroniki, oprac. Z. Szweykowski, t. 1, cz. 1, Warszawa 1956, s. 303 – dalej oznaczane skrótem K).

[35] Dyskurs (łac. discursus) – rozmowa, konwersacja.

[36] Cenny surowiec wydobywany we Włoszech w okolicach Carrary. Najbardziej wartościowy był marmur o barwie wręcz nieskazitelnej bieli, często wykorzystywany w rzeźbiarstwie.

[37] Anegdotę tę kronikarz przytacza za „Kurierem Warszawskim” (nr 101, 1874 r.).

[38] Koncertant (franc. concertant) – artysta dający koncert.

[39] Były to teatrzyki letnie, tzw. ogródkowe, specjalizujące się w lekkim repertuarze (komedie, farsy, operetki), w których grały prywatne zespoły aktorskie: „Alhambra” przy ul. Miodowej 13, „Eldorado” przy ul. Długiej 26 i „Tivoli” przy ul. Królewskiej 37.

[40] Kankan (franc. cancan) – taniec francuski z drugiej połowy XIX w. w rytmie galopu, traktowany jako wyzywający, wprowadzony przez Offenbacha do operetki i bardzo popularny w kabaretach.

[41] Operetka Jacquesa Offenbacha, której libretto napisali Henri Meilhac i Jacques Fromental Halévy.

[42] Kalafonia – rodzaj odpowiednio spreparowanej żywicy, używanej do nacierania smyczków.

[43] Chodzi o Adolfinę Zimajer (z d. Wodecką; 1852-1939), śpiewaczkę operetkową, tancerkę i aktorkę zespołów objazdowych (już od 1866 r.), teatrzyków ogródkowych oraz Warszawskich Teatrów Rządowych (1880-1882), specjalizującą się w lekkich rolach komediowych.

[44] Vis à vis (franc.) – naprzeciwko.

[45] Chodzi o kronikę Prusa, wydrukowaną kilka dni wcześniej w „Kurierze Warszawskim” (nr 26 i 27, dn. 4 i 5 lutego 1876 r.), a konkretnie o fragment zatytułowany O balach, oszczędności i francuszczyźnie.

[46] Teatr Letni znajdował się w Ogrodzie Saskim. Drewniany budynek powstał w 1870 r. jako jednoroczna atrakcja, ale wobec zainteresowania warszawiaków otwierano go co roku jako teatr sezonowy. Na jego scenie grywano komedie i opery z baletem.

[47] Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych (tzw. Zachęta) było założoną w 1860 r. w Warszawie z inicjatywy malarzy organizacją, która miała skupiać artystów i miłośników sztuki polskiej w celu jej popularyzowania oraz wspierania początkujących twórców.

[48] „Żydek z Franciszkanów – z ulicy Franciszkańskiej” (K, t. 2, s. 655).

[49] Adelina Patti (1843-1919) to jeden z największych sopranów koloraturowych XIX w. (zob. przypis nr 379 w tomie 1). „Słynna śpiewaczka Adelina Patti mimo zapowiedzi nie przyjechała wcale na występy do Warszawy, przysłała tylko swoją siostrę, Karolinę, która jednak tak wspaniałego głosu jak Adelina nie miała. Ogłoszenia i afisze nie wymieniały imienia śpiewaczki, co oczywiście było prostym nadużyciem” (K, t. 2, s. 655).

[50] Acpan (a. acan, asan) – nieco lekceważąca forma dawnego zwrotu grzecznościowego „waćpan” (który jest skrótem od „Wasza Miłość Pan”).

[51] Jasyr (z tur. jesir ‘jeniec’) – niewola tatarska lub turecka.

[52] Chodzi o Aleksandra Kowalewskiego (1819-1893) i Henryka Meylerta (1819-1888), kupców warszawskich (członków Resursy Kupieckiej, właścicieli domu przy ul. Bednarskiej 21), obywateli ziemskich (majątek Cisie w okolicach Garwolina).

[53] „A słowo stało się ciałem i mieszkało między nami (i wiedzieliśmy chwałę jego, chwałę jako Jednorodzonego od Ojca) pełne łaski i prawdy” (J 1, 14).

[54] Dawid Karol Rosenblum (1835-1899), finansista warszawski.

[55] Ażali (właśc. azali) – czy.

[56] Natal – kraina w południowej Afryce, odkryta w 1497 r. przez Vasco da Gamę w dniu Bożego Narodzenia (Dies Natalis Domini, stąd jej nazwa), zamieszkana przez Zulusów; w XVII-XVIII w. skolonizowana przez Holendrów, w r. 1837 holenderscy osadnicy – Burowie stworzyli tu republikę Port Natal, którą w 1842 r. opanowali Anglicy, przekształcając ją w swoją kolonię. Dziś Natal jest jedną z prowincji Republiki Południowej Afryki.

[57] Sangwiniczny (łac. sanguineus ‘krwisty’) – tu w przest. znaczeniu: krewki, porywczy, zapalczywy (teoria czterech temperamentów, czyli typów charakterów, dzieliła ludzi na typ: sangwiniczny, choleryczny, flegmatyczny i melancholiczny).

[58] Surdut (franc. surtout) – wierzchnie ubranie męskie, mające formę długiej do kolan, dwurzędowej marynarki, dopasowanej w ramionach i lekko rozszerzanej dołem.

[59] Metafora kronikarza – chorym na śledzionę przypisuje się zgorzkniały, uciążliwy dla otoczenia charakter.

[60] Wincenty à Paulo (Vincent de Paul, 1584-1660), święty, francuski ksiądz i działacz charytatywny, duszpasterz galerników, organizator Towarzystwa Pań Miłosierdzia (1620 r.), które miało pomagać najuboższym, założyciel zakonów lazarystów i szarytek – zgromadzeń, prowadzących szpitale i przytułki dla nędzarzy.

[61] Gabriel Piotr Baudouin (1689-1768), francuski ksiądz ze zgromadzenia misjonarzy, organizator opieki nad podrzutkami w Warszawie w pierwszej połowie XVIII w. (zakładu wychowawczego i ochronki), założyciel Generalnego Szpitala im. Dzieciątka Jezus (1762 r. – zob. przypis nr 605 w t. 2).

[62] Feliks Fryze (1843-1907) – dziennikarz i redaktor, jeden z ojców polskiego „dziennikarstwa sensacyjnego”.

[63] Cytat z Pieśni V z Ksiąg I Jana Kochanowskiego brzmi właściwie: „To pan, zdaniem moim,/ Kto przestał na swoim” (J. Kochanowski, „Sobie śpiewam a muzom...”. Antologia, wybór K. Żukowska, Warszawa 1980, s. 73).

[64] Skrofuliczny – zołzowaty (z łac. scrofula – skrofuły, zołzy).

[65] Qui tacet, consentire videtur (łac.) – Kto milczy, ten zdaje się zezwalać.

[66] Skrót „rs” oznacza „rubli srebrem”. W Królestwie Polskim obowiązywał podwójny system monetarny: rosyjski (jeden rubel = sto kopiejek) i dawny polski (jeden złoty = trzydzieści groszy). W 1832 r. zatwierdzono go oficjalnie i odtąd 1 złoty polski miał wartość piętnastu kopiejek, zaś wartość jednego rubla wynosiła sześć zł dwadzieścia gr. Od 1863 r. przestano bić monety rosyjskie z napisami polskimi i przeliczoną wartością, ale nadal znajdowały się one w obiegu. W 1885 r. wydano zakaz liczenia w złotych i groszach, ale ludność zwyczajowo nadal liczyła drobne kwoty w walucie polskiej.

[67] Henryk Siemiradzki (1843-1902) namalował obraz Świeczniki chrześcijaństwa (znany też jako Pochodnie Nerona) w 1876 r. Kontrast między rozpasanym światem pogańskim a chrześcijańskimi męczennikami był odbierany przez polskich i rosyjskich demokratów w XIX w. jako sprzeciw wobec despotycznej polityki caratu. Obraz ten mógł zainspirować Henryka Sienkiewicza do sceny męczeństwa chrześcijan w ogrodach Nerona w powieści Quo vadis (1896). Bolesław Prus poświęcił temu obrazowi całą kronikę w „Ateneum” (t. IV, z. 2; dn. 2 listopada 1877 r.) i często wspominał o Siemiradzkim w swoich felietonach, zestawiając go z Janem Matejką.

[68] Par force (franc.) – siłą, gwałtem, przemocą.

[69] Wymienieni malarze należeli do wybitniejszych i cenionych artystów polskich tej epoki. Wojciech Gerson (1831-1901), twórca wielkich kompozycji historycznych, utrzymanych w stylu akademickim, a także scen rodzajowych, realistycznych pejzaży olejnych i akwarelowych, był również pedagogiem (przez blisko czterdzieści lat), prowadzącym prywatną pracownię w Instytucie Głuchoniemych, a także profesorem rysunku. Józef Brandt (1841-1915) tworzył przede wszystkim kompozycje batalistyczne i rodzajowe, osnute wokół wydarzeń z historii polskiej XVII w. (wojen kozackich i potopu szwedzkiego). Aleksander Gierymski (1850-1901) zdobył sławę nieco później swoją twórczością z lat 80. związaną z Warszawą (motywy architektoniczne, rodzajowe i pejzaże, będące studiami światła), jego nieżyjący już w roku pisania tej kroniki brat Maksymilian (1846-1874) tworzył obrazy o tematyce rodzajowej i historycznej (zwłaszcza powstanie styczniowe). Józef Chełmoński (1849-1914) zasłynął jako twórca nastrojowych pejzaży i oryginalnych scen wiejskich o tematyce rodzajowej. Leon Kowalski (1870-1937) uprawiał różne techniki malarskie (olej, akwarela), był również aktywnym uczestnikiem życia artystycznego jako inicjator i uczestnik wielu wystaw. Karol Miller (1835-1920) jako właściciel pracowni malarskiej przy ul. Miodowej 3, specjalizował się w portretach olejnych (np. znakomitych aktorów – Heleny Modrzejewskiej w roli Ofelii, Wincentego Rapackiego jako Hamleta) oraz w malarstwie religijnym. Ludwik Kurella (1834-1902) również uprawiał malarstwo religijne, a także rodzajowe o tematyce rodzimej. Tytus Maleszewski (Jaxa-Maleszewski; 1827-1898) to przede wszystkim portrecista (specjalizował się w wizerunkach diw operowych, np. Pauliny Rivoli, Adeliny Patti), autor chętnie reprodukowanych wizerunków postaci historycznych, a także scen rodzajowych (za które szczególnie cenił go Prus) i pejzaży. Jego nazwisko w prasie z epoki często pojawiało się także w formie „Maliszewski”.

[70] Pałac Brühla, uznawany za jeden z najbardziej charakterystycznych budynków Warszawy, znajdował się przy placu Saskim, przy zbiegu ulic Wierzbowej i Kotzebuego (dziś Fredry). Pierwotnie na tym miejscu znajdował się pałac Ossolińskich, później gmach przechodził przez ręce różnych właścicieli, aby w 1750 r. zostać zakupiony i odrestaurowany przez Henryka Brühla, pierwszego ministra Augusta III, od którego nazwiska otrzymał nazwę. Jeszcze pod koniec XVIII w. stał się budynkiem rządowym (mieściła się tam ambasada rosyjska, a następnie różne władze – od 1883 r. przeznaczono go na biuro telegrafu).

[71] Chodzi o „Kurier Poranny”.

[72] Kult apollinowy – tu żartobliwie: sztuka (od greckiego boga Apollina, opiekuna sztuk pięknych).

[73] Causes célèbres (franc.) – głośne sprawy.

[74] Na tak osobliwym instrumencie w marcu 1879 r. w Resursie Obywatelskiej koncertowali Janina i Juliusz Zarębscy.

[75] Tytuł, nadany temu fragmentowi kroniki przez autora, brzmi: Panie Modrzejewska i Kochańska jako zdobywczynie warszawy, tudzież – doskonały termometr.

[76] Marcelina Sembrich-Kochańska (właśc. Prakseda Marcelina Kochańska, zam. Stengel; 1858-1932) – śpiewaczka operowa (sopran), wielka diva końca stulecia, uważana za jedną z nielicznych poważnych rywalek Adeliny Patti. Od początku występowała na scenach europejskich (jej kariera zaczęła się w Wiedniu, gdzie znalazła się w 1875 r. jako adeptka pianistyki, następnie śpiewała w Dreźnie w latach 1878-1880, w Warszawie w latach 1880-1881, w Londynie w 1880 r., w Petersburgu w latach 1880-1883, w Madrycie, a także w Nowym Jorku). Była mistrzynią bel canta, miała niezwykły dwuipółoktawowy głos i dysponowała olbrzymim repertuarem w siedmiu językach.

[77] Sembrich-Kochańska śpiewała 17 grudnia 1879 r. tytułową partię w Łucji z Lammermooru Gaetana Donizettiego.

[78] Cytat z Wiadomości miejscowych „Z teatru i muzyki” „Kuriera Warszawskiego” (nr 283).

[79] Zygmunt Szweykowski sugeruje, że może tu chodzić o Jana Jeleńskiego (K, t. 4, s. 549). Jeleński (1845-1909; pseud. Janek Mrówka, Kamienny) był samoukiem, publicystą i redaktorem antysemickiego pisma „Rola” (od 1882 r.).

[80] Wodowstręt to jeden z charakterystycznych objawów wścieklizny.

[81] Ażali (właśc. azali) – czy.

[82] Mars – rzymski bóg wojny, Merkury – handlu, Cerera – rolnictwa, Minerwa – nauki, Apollo – sztuki.

[83] „Kolejami konnymi” nazywano w czasach Prusa tramwaje konne.

[84] Imperial (a. imperiał) – nazwa miejsca „na wierzchu”, na dachu tramwaju konnego (być może żartobliwe skojarzenie z przymiotnikiem imperialus – łac. ‘cesarski’) jako ze sposobem podróżowania zapewniającym widoki „z góry”, godne władcy.

[85] Projekt sieci tramwajowej przedstawili już w 1871 r. warszawscy przedsiębiorcy, bracia Józef i Ludwik Zeltowie, którzy rozpoczęli nieoficjalne rozmowy ze skorumpowanymi władzami miasta, mając nadzieję na uzyskanie koncesji. Objęcie prezydentury w 1875 r. przez znanego z uczciwości Sokratesa Starynkiewicza spowodowało starania o ogłoszenie zgodnego z prawem przetargu na budowę i eksploatację kolei konnej. Zeltowie wytoczyli magistratowi proces o zwrot poniesionych kosztów, który z powodu złamania przepisów przegrali, zaś ogłoszony w styczniu 1880 r. przetarg wygrało Brukselskie Towarzystwo Kolei Konnych. Wbrew obawom kronikarza, już w 1881 r. uruchomiono dwie linie, a w 1904 r. było ich już osiemnaście!

[86] Objawy choroby odnotowano w styczniu 1879 r. w Wietlance – stanicy kozackiej nieopodal Astrachania (donosił o tym m.in. „Kurier Warszawski” z 23 stycznia 1879 r.). Ta mała miejscowość zasłynęła w związku z chorobą nieznanego pochodzenia (tyfus? dżuma?), która nie przybrała jednak rozmiarów epidemii, wbrew niepokojącym doniesieniom prasowym. O tym fakcie Prus wspomina również w Lalce (aż dwukrotnie, lęk warszawiaków przed dżumą jest pretekstem do zdyskredytowania importowanych przez Wokulskiego z Rosji tekstyliów – B. Prus, Lalka, BN I 262, Wrocław 1998, t. 2, s. 321-322 i 373).

[87] Arenda – dzierżawa, wydzierżawienie.

[88] Procederzysta – ten, który prowadzi jakiś proceder, interes; u Prusa w dzisiejszym znaczeniu „aferzysta”.

[89] Wiorsta – miara długości równa 1064,5 m, siódma część mili (obecnie często zaokrąglana do 1066 lub 1067 m).

[90] Chodzi o Teatr Wielki (nazywany tak od 1833 r.). Sytuacja z „Małym” jest bardziej skomplikowana – kronikarz ma zapewne na myśli jego filię, Teatr Rozmaitości (od 1836 r. posiadający własną „małą” salę w prawym skrzydle budynku). Oba teatry mieściły się w jednym gmachu przy placu Teatralnym. Różniły się one repertuarem (w Teatrze Wielkim grano opery, balety i tragedie, na scenie Rozmaitości – dramaty i komedie), natomiast często występowali w nim ci sami artyści z zespołu dramatu Warszawskich Teatrów Rządowych. W 1880 r. otwarto również Teatr Mały w gmachu byłej synagogi przy ul. Danielewiczowskiej (dziś Daniłowiczowskiej), który był czynny zimą (do 1901 r.), latem natomiast farsy i operetki grywano w budynku przy ul. Królewskiej, używając wówczas nazwy „Teatr Nowy”.

[91] Omnibus – wieloosobowy powóz komunikacji publicznej.

[92] Poziomy – przenośnie: płaski, bez polotu, pospolity, gminny.

[93] Zygmunt Noskowski (1846-1909), kompozytor i pedagog, od 1881 r. stale mieszkający w Warszawie, gdzie był dyrektorem Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego (do 1902 r.), Filharmonii (1905-1908) i opery (1907-1908). Mniej ceniono go za poprawne kompozycje utrzymane w stylu Moniuszki, bardziej uznawano jego zasługi w wykształceniu całego pokolenia muzyków i w regularnym organizowaniu koncertów, co doprowadziło wreszcie do utworzenia w mieście Filharmonii.

[94] Paszporciarz – posiadacz paszportu (franc. passeport, niem. Passport), tu w znaczeniu: bilet, kwit, pozwolenie na otrzymanie lub używanie czegoś.

[95] Uwertura koncertowa Zygmunta Noskowskiego z 1874 r., jeden z jego popularniejszych utworów.

[96] Piosnka żołnierza z dramy Piękna kobieta była pierwotnie przeznaczona dla jednego głosu męskiego (wydana w 1857 r. w Wilnie w zbiorze Drugi śpiewnik domowy).

[97] Zingarella Władysława Górskiego pierwotnie była kompozycją skrzypcową.

[98] Wymienione przez kronikarza nazwiska należą do cenionych i zasłużonych postaci organizujących muzyczne życie Warszawy. Są to: Aleksander Zarzycki (1834-1895) – kompozytor i pianista, współzałożyciel i pierwszy dyrektor Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego (1871-1875), dyrektor Instytutu Muzycznego (1879-1888); Władysław Żeleński (1837-1921) – kompozytor, pedagog i krytyk muzyczny, dyrektor Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego w latach 1878-1880; Ludwik Grossmann (1835-1915) – kompozytor, z zawodu kupiec, współwłaściciel składu instrumentów muzycznych i jeden z założycieli Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego; Michał Hertz (1844 lub 1846-1918) – kapelmistrz, od 1878 r. prowadził orkiestrę teatralną w Warszawie, profesor Instytutu Muzycznego, od 1880 r. wicedyrektor Towarzystwa Muzycznego, od 1890 r. dyrygent orkiestry dramatu Warszawskich Teatrów Rządowych; Jan Kleczyński (1837-1895) – pianista i kompozytor, utalentowany i obiektywny krytyk muzyczny (w latach 1879-1890 redaktor „Echa Muzycznego”), jeden z założycieli Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego.

[99] Jan Matejko (1838-1893), twórca polskiej szkoły malarstwa historycznego. Henryk Siemiradzki (1843-1902), czołowy przedstawiciel petersburskiego akademizmu. Należeli oni wówczas do najbardziej znanych polskich malarzy.

[100] W roku szkolnym 1880/1881 w Konserwatorium uczyło się dwieście dziewięćdziesiąt pięć osób (dziewięćdziesięciu jeden uczniów i dwieście cztery uczennice): przede wszystkim w oddziałach fortepianu, skrzypiec i śpiewu solowego. Do klas instrumentów dętych uczęszczało tylko dwudziestu ośmiu uczniów.

[101] Chodzi o istniejący do dziś Instytut Ociemniałych i Głuchoniemych, przeznaczony do kształcenia dzieci z wadami słuchu i wzroku, założony w Warszawie w 1817 r. przez ks. Jakuba Falkowskiego przy pl. Św. Aleksandra (dziś pl. Trzech Krzyży).

[102] Szansonetka (z franc. chansonette) – piosenka o treści lekkiej, wesołej, komicznej.

[103] Benjamin Bilse (1816-1902), dyrygent niemiecki, który w latach 1857-1878 organizował w warszawskiej Dolinie Szwajcarskiej letnie koncerty symfoniczne.

[104] Orkiestra Noskowskiego brała udział w przedstawieniach magika nazwiskiem Siedlecki.

[105] Chodzi o restaurację „Reiner-Restaurant” na rogu Alei Jerozolimskiej (dziś w liczbie mnogiej: Aleje Jerozolimskie) i Nowego Światu.

[106] Cytat z wiersza Mickiewicza Do przyjaciół Moskali brzmi dokładnie: „Klątwa ludom, co swoje mordują proroki” (A. Mickiewicz, Dziady część trzecia, przypisy J. Wieczerska-Zabłocka, Wrocław 1965, s. 208). Nazwisko Mickiewicza zostało pominięte przez kronikarza najprawdopodobniej ze względu na cenzurę.

[107] Resursa Kupiecka – klub założony w 1820 r., skupiający zamożnych obywateli i „najlepsze towarzystwo” Warszawy. Mieścił się przy placu Resursy 26 między ul. Senatorską a pl. Bankowym. Składka roczna wynosiła dziesięć rs.

[108] Aleksander Strakosch, deklamator niemiecki, który zwrócił się do Resursy Kupieckiej z prośbą o udostępnienie Sali na występ. Jednak nie uzyskał zgody Resursy, która odmowę uzasadniała koniecznością walki z germanizacją i wpływami niemieckimi.

[109] Według „Kuriera Warszawskiego” (nr 73, 1883 r.) na swoim występie Strakosch miał deklamować Uriela Akostę (dramat Karla Gutzkowa) oraz fragmenty ze Zbójców i z Wilhelma Tella Fryderyka Schillera. O Johannie Wolfgangu Goethem nie ma tutaj wzmianki.

[110] Następny – następujący.

[111] Cyrkularz (z łac. circularius) – zawiadomienie, rozsyłane urzędnikom, obiegówka, okólnik.

[112] Geryłasz (a. gierłasz, z ros. jerałasz ‘mieszanina’) – wist bez atutów, gra w karty, stanowiąca mieszaninę wista i preferansa.

[113] Wist (z ang. whist) – bardzo popularna w XIX w. koncepcyjna gra karciana, gry koncepcyjnej, która dała początek wintowi i brydżowi, znana początkowo w Anglii i we Francji, do Polski dotarła w drugiej połowie XVIII w.

[114] Konfraternia (łac. confraternitas) – bractwo, stowarzyszenie, związek, cech.

[115] Léon Gambetta (1838-1882), polityk francuski, przywódca partii republikańskiej w okresie II cesarstwa, premier i minister spraw zagranicznych III Republiki, zwolennik sojuszu z Rosją i ekspansji kolonialnej.

[116] W 1883 r. w Resursie Kupieckiej rzeczywiście podjęto inicjatywę organizacji obiadów czwartkowych, które miały nawiązywać do słynnych spotkań na dworze ostatniego króla polskiego Stanisława Augusta „Celem tych obiadów jest wprowadzenie w zebrania resursowe odznaczające się zwykle karcianymi ćwiczeniami, żywiołu konwersacyjnego i towarzyskiego”. („Kurier Warszawski” nr 62, 1883 r.).

[117] Modelarnia, czyli zorganizowane biuro modeli chętnych do pozowania artystom, które w tym czasie założono w Warszawie.

[118] Garkuchnia (niem. Garküche) – podrzędna, tania jadłodajnia.

[119] Obstalunek (niem. Bestellung) – zamówienie.

[120] Zuzanna i dwaj starcy – opowieść biblijna (Dn 13), przez żydów i protestantów uważna za apokryficzną; fałszywe oskarżenie cnotliwej Zuzanny przez usiłujących ją namówić do cudzołóstwa sędziów, zdemaskowane przez króla Salomona, stanowiło jeden z ulubionych tematów malarstwa, począwszy od renesansu.

[121] Vacat (łac. vacare ‘być wolnym, próżnym’) – wolne stanowisko lub miejsce pracy.

[122] Judyta (zob. apokryficzna Księga Judyty) – legendarna żydowska bohaterka z Betulii, obleganej przez wojska asyryjskie pod wodzą Holofernesa, która uratowała swoje miasto, ścinając w nocy głowę przywódcy nieprzyjaciół.

[123] Ironiczna aluzja do antysemityzmu członków tego pisma.

[124] Cyrkułowi – policyjni. Cyrkuł (łac. circulus „koło, okrąg’) – przenośnie: pewna część kraju a. miasta, obwód, okrąg, rewir; tu: biuro policyjne, posterunek, komisariat.

[125] Sodoma – jedno z pięciu miast w Palestynie (Rdz 18, 16-33; 19, 1-29), które Bóg spalił za grzechy deszczem ognia i siarki; przen. siedlisko występku i niemoralności.

[126] Przy tej ulicy w XIX-wiecznej Warszawie mieściły się domy publiczne i szynki. W związku z budową linii tramwajowej w 1883 r. zdecydowano się na wyburzenie części domów u zbiegu ulic Trębackiej i Krakowskiego Przedmieścia.

[127] Przywoływany hymn kościelny to stara łacińska pieśń błagalna, do której w wersji polskiej dodano w XVII w. nowe strofy w związku z wybuchem epidemii dżumy; suplikację śpiewano często, zwłaszcza w trudnych sytuacjach.

[128] „Kurier Poranny” miał opinię gazety o charakterze dzisiejszego brukowca.

[129] Chodzi o Józefę (Józefinę) Reszke (1855-1891, zam. Kronenbergową), śpiewaczkę operową, sopran koloraturowy (zob. przypis nr 1124 w t. 1).

[130] Tekst kroniki Prusa jest polemiką z artykułem Aleksandra Świętochowskiego z cyklu „Liberum veto”, zamieszczonym w „Prawdzie” nr 20, 1883 r. Redakcja pisma mieściła się przy ulicy Włodzimierskiej (dziś: Czackiego), niedaleko ulicy Świętokrzyskiej, stąd wyrażenie „podświętokrzyska krytyka”. Wszystkie przytoczone w kronice Prusa cytaty pochodzą z tego tekstu.

[131] Sprawić mydło – dziś: zmyć głowę, sprawić lanie.

[132] Chodzi o Aleksandra Zarzyckiego (zob. przypis nr 98 w tym tomie), dyrektora Towarzystwa Muzycznego, kompozytora i pianistę.

[133] Park Aleksandrowski na Pradze (Park Praski) był jednym z najnowszych publicznych parków i ogrodów Warszawy, założonym na piaskach wiślanych na lewym brzegu rzeki w 1865 r., i otwartym dla publiczności od 1871 r. Znajdowała się tam restauracja, mleczarnia i przystań warszawskiego jacht-klubu. Chętnie odwiedzany przez uboższych mieszkańców miasta, słynął z pięknych widoków, ale był też miejscem niebezpiecznym z powodu dużej ilości rzezimieszków.

[134] Tytuł, nadany temu fragmentowi kroniki przez autora, brzmi: Kroniczka miejska.

[135] Dom otwarty, Gęsi i gąski – znane komedie Michała Bałuckiego (1837-1901), prozaika i komediopisarza krakowskiego, któremu warszawska krytyka stale zarzucała niemoralność i nieprzyzwoity dowcip.

[136] Aleksander Myszuga (1853-1922) – śpiewak operowy, tenor ze Lwowa (gdzie zadebiutował w 1880 r.), który zaczął występować w Warszawie od 28 kwietnia 1884 r. Był bardzo lubiany przez publiczność. Śpiewał na przemian w zespole lwowskim (w latach 1883-1884, 1891-1895 i 1899-1905) i w warszawskim (w latach 1884-1891 i 1898-1899). Był solistą wszędzie, gdzie występował na stałe, ale nigdy nie zdobył sławy za granicą. Od 1905 r. uczył śpiewu w Kijowie, od 1910 r. w Warszawie.

[137] Józefa (Józefina) Szlezygierówna (zob. przypis nr 980 w t. 1), młoda śpiewaczka opery lwowskiej, występowała w Warszawie od 16 kwietnia 1884 r.

[138] Chodzi o Józefa Ignacego Kraszewskiego, w 1883 r. aresztowanego w Berlinie i skazanego na trzy i pół roku więzienia w twierdzy magdeburskiej za szpiegostwo na rzecz Francji.

[139] Stanisław Grudziński (1831-1884; pseud. Kaźmirz Grzymała), poeta, powieściopisarz, publicysta, krytyk literacki, autor komedii Groch o ścianę, powieści Łokciem i miarką, Pogadanek. Zmarł 3 czerwca 1884 r. W „Tygodniku Powszechnym” (nr 22 z 1 czerwca tegoż roku) ukazała się jego recenzja Ogniem i mieczem (w rubryce Notatki literackie).

[140] Koteria (franc. coterie) – stronnictwo, partia, grupa osób, połączonych wspólnym interesem.

[141] Apollinowe potomstwo, Apollinowa dziatwa – artyści.

[142] Założone w 1814 r. Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności było jedną z najważniejszych organizacji charytatywnych, działających w Królestwie Polskim. Jego siedziba znajdowała się przy Krakowskim Przedmieściu 62, w budynku z napisem Res sacra miser (‘Ubogi – rzecz święta’; zob. przypis nr 1056 w t. 2). Kronikarz pisze tu o Kasie Pożyczek i Wsparć dla Literatów i Dziennikarzy przy WTD, z której pomocy w 1884 r. sam korzystał, zaciągając pożyczkę w wysokości dwustu czterech rs.

[143] Pierwsze wydanie Arytmetyczki dla dzieci ukazało się w 1873 r.; August Jeske (1836-1875) opracowywał w serii „Systematyczny Kurs Nauk”, wydawanej przez księgarnię Michała Arcta podręczniki dla dzieci: elementarze, kursy gramatyki polskiej, stylistyki, pedagogiki, geografii, a przede wszystkim arytmetyki.

[144] Władysław Mierzwiński (1848 lub 1850-1909) – śpiewak operowy, tenor. W latach 70. zrobił wielką karierę w operze paryskiej; po 1879 był solistą m.in. w Madrycie, Covent Garden, La Scali i w nowojorskiej Metropolitan Opera. U szczytu sławy nazywano go księciem tenorów. W 1893 r. stracił głos, pod koniec życia pracował w Paryżu jako portier hotelowy. Został pochowany w mogile dla ubogich.

[145] Anegdotę o śpiewaku i bufetowej podaje „Kurier Warszawski” nr 350b za „Heroldem Petersburskim”, jednak w oryginalnym tekście nie ma wspomnianego przez Prusa błędu (jedną nutę wycenia się bowiem na dwadzieścia kop.).

[146] Dyspozytor (łac. dispositor) – tu: pracownik zarządzający drukarnią.

[147] Koncert na rzecz Schronienia Nauczycielek odbył się 9 lutego 1885 r. w Sali Ratuszowej. W programie była jednoaktówka Édouarda Paillerona Iskierka, w której grali: Helena Modrzejewska, Romana Popiel-Święcka (zob. przypisy niżej) i Władysław Szymanowski (ok. 1840-1917; wybitny aktor charakterystyczny, ceniony za niezwykłą inteligencję i zręczność transformacji, występujący na scenach Warszawskich Teatrów Rządowych w latach 1866-1882 i 1886-1914).

[148] Helena Modrzejewska (właśc. Jadwiga Helena Misel, zam. Chłapowska, 1840-1909), wielka aktorka, nazywana „Gwiazdą dwóch kontynentów”. Debiutowała w zespołach objazdowych (1860-1865), grała na deskach teatru we Lwowie, w latach 1865-1869 zdobyła pozycję gwiazdy sceny krakowskiej, a w 1869-1876 – warszawskiej. W swoim repertuarze miała role romantyczne, komediowe i tragiczne, specjalizowała się w repertuarze szekspirowskim (czemu obok wielkiego talentu zawdzięczała sukcesy na scenie amerykańskiej, począwszy od wyjazdu w 1876 r. za ocean z mężem, hr. Karolem Chłapowskim, oraz na scenie londyńskiej).

[149] Romana Święcka (1849-1933) sławę zyskała pod panieńskim nazwiskiem Popiel (Popielka). Już od 1853 r. grała role dziecinne we Lwowie, od 1866 r. występowała w stałym zespole lwowskim, a od 1870 r. w Warszawie. Była znakomita zarówno jako „pierwsza naiwna”, jak i amantka komediowa. Po zamążpójściu w 1881 r. porzuciła scenę, grywając jedynie w przedstawieniach na cele charytatywne.

[150] „Lutnia” – stowarzyszenie założone we Lwowie ok. 1880 r., które propagowało śpiew chóralny i wydawanie utworów muzycznych. W 1885 r. liczyło 140 członków (mężczyzn i kobiet). Prezesem stowarzyszenia był Romuald Makarewicz, a kierownikiem chórów Stanisław Cetwiński. Dnia 22 września tegoż roku do Warszawy przyjechał jeden z kwartetów „Lutni”, złożony z przedstawicieli różnych profesji, m.in.: urzędników, prawników, malarzy. Dwunastu śpiewaków wystąpiło na czterech koncertach od 23 do 26 września w Towarzystwie Muzycznym, w Salonie Gebethnera i Wolffa, w Teatrze Wielkim i w Resursie Obywatelskiej z repertuarem obejmującym pieśni Moniuszki, Noskowskiego i Żeleńskiego oraz kompozytorów włoskich i niemieckich (Lutnia lwowska, „Kurier Warszawski” nr 263a, 1885 r.; oraz „Kłosy” nr 1057, 1885 r.).

[151] Konserwatorium i Towarzystwo Muzyczne – instytucje powołane do krzewienia muzyki m.in. chóralnej, które, zdaniem prasy warszawskiej, nie wywiązywały się należycie ze swoich obowiązków („Kronika Rodzinna” nr 19, 1885).

[152] Poziomą – dziś: sprawą przyziemną, prozaiczną.

[153] Trykoty – obcisły strój gimnastyka lub baletnicy (trykot – tkanina z nici jedwabnej, bawełnianej lub wełnianej, wyrabiana na drutach; dzianina).

[154] Lombard – instytucja, gdzie udzielane są pożyczki pod zastaw wartościowych przedmiotów, np. biżuterii. Nazwa pochodzi od Lombardii, krainy we Włoszech, gdzie zapoczątkowano tego rodzaju działalność.

[155] Turniura (a. tiurniura, z franc. tournure) – umieszczona z tyłu pod spódnicą dla podkreślenie bioder konstrukcja z fiszbinów lub metalowych taśm, na której upinano fałdy sukni. Weszła w modę w latach 60. XIX w. Natomiast w latach 80. została zredukowana do małej włosianej poduszeczki, przywiązywanej w talii, a ok. 1890-1895 ostatecznie wyszła z użycia.

[156] Ówczesna prasa warszawska donosiła, że październik 1885 r. był tak ciepły, iż kąpano się w Wiśle.

[157] Spodziewano się wówczas wojny na Bałkanach (Serbia i Grecja zamierzały odebrać Turcji Macedonię, nadto Serbia była wrogo nastawiona do Bułgarii).

[158] Usłyszyć – dziś: usłyszeć.

[159] Chodzi zapewne o śpiewaczkę Adelinę Patti, nazwaną „włoskim słowikiem”. Plotka o wynagrodzeniu artystki za jej występ w Warszawie (około dwunastu tysięcy rs) wzbudziły oburzenie prasy warszawskiej („Kłosy” nr 1058, 1885 r.).

[160] Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami w Polsce zostało założone w 1864 r. jako druga na świecie tego typu organizacja (pierwszą było angielskie Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals – Królewskie Towarzystwo dla Zapobiegania Okrucieństwu wobec Zwierząt, z 1836 r.); działało w zaborze rosyjskim i austriackim. Wśród jego założycieli znajdował się powieściopisarz Adolf Dygasiński, współpracowali z nim m.in. Bolesław Prus, Henryk Sienkiewicz i Stefan Żeromski.

[161] W XIX wieku na Zaduszki zjeżdżały do Warszawy całe tłumy żebraków.

[162] Informacje o utworzeniu amatorskiej orkiestry złożonej z dzieci poniżej lat dwunastu, podaje „Kurier Warszawski” nr 289 z 1885 r.

[163] Według obliczeń „Kuriera Warszawskiego” (nr 200b, 1885 r.), pod opieką Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności w dwudziestu sześciu ochronkach znajdowało się ok. czterech tysięcy dzieci.

[164] „Kurier Warszawski” (nr 354b, 1886 r.) kryptonimuje szczodrego finansistę jako „pana R”. – niestety, nie udało się ustalić nazwiska. Dwa istniejące już teatry (Wielki i Rozmaitości) miały w swoim repertuarze tragedię, komedię, operę i balet.

[165] Próby zorganizowania spółki owocarskiej podejmowało po wystawie ogrodniczej w 1885 r. czasopismo „Ogrodnik Polski”, które musiało wycofać się z tych planów z powodu niewielkiego zainteresowania potencjalnych akcjonariuszy i – co za tym idzie – braku funduszy (do końca 1886 r. udało się zebrać zaledwie trzy tysiące rs).

[166] Zob. przypisy nr 137 w tym tomie oraz nr 980 w t. 1, dotyczące Józefiny Szlezygierówny.

[167] Jest to skrócona wersja notatki zamieszczonej w dziale Teatr i muzyka w „Kurierze Codziennym” (nr 330, 1890 r.).

[168] Aleksandra Klamrzyńska (z d. Szuwińska, 2. voto Stromfeld; 1858 lub 1859-1946) – śpiewaczka operowa (sopran). Była solistką Warszawskich Teatrów Rządowych w latach 1883-1885 i 1892-1893, opery w Petersburgu w 1885, potem występowała m.in. w Covent Garden i na scenach włoskich; partnerka Edwarda i Jana Reszków. Słynęła z wyjątkowej łatwości brania wysokich dźwięków. W 1897 r. wycofała się ze sceny; w latach 1899-1919 uczyła śpiewu w Odessie, potem w Kielcach.

[169] Józef Chodakowski (1850-1914) – śpiewak (baryton) i reżyser operowy. Pracował w Warszawskich Teatrach Rządowych w latach 1876-1890, 1892-1903 i 1906-1908. Był przeciętny jako śpiewak, ale znakomity jako pedagog i reżyser, któremu polski teatr operowy zawdzięcza traktowanie widowiska jako artystycznej całości.

[170] Władysław Seidemann (1849–po 1890) – śpiewak (bas); był Żydem z ortodoksyjnej rodziny, który karierę zaczynał od muzyki synagogalnej. Debiutował w 1874 r. w Wiedniu, potem śpiewał we Włoszech i Niemczech, w latach 1882-1890 występował w Nowym Jorku i w Warszawie, gdzie krytyka, uznając jego potężny głos, zarzucała mu brak umiejętności aktorskich i słabą znajomość polskiego.

[171] Aleksandra Klamrzyńska, Józef Chodakowski, Władysław Seidemann i Józefina Szlezygierówna należeli do grona śpiewaków, z którymi dyrekcja warszawskiej opery nie odnowiła kontraktów na następny rok, motywując konieczność redukcji personelu słabnącym zainteresowaniem publiczności dla przedstawień operowych.

[172] „Król tenorów” to Władysław Mierzwiński, „arcyksiążęta” barytonu – bracia Jan i Edward Reszkowie (choć barytonem był tylko Jan, który zdobył później światową sławę jako tenor, Edward zaś śpiewał partie basowe), „słowik” sopranów – Marcelina Sembrich-Kochańska.

[173] W rzeczywistości w Warszawie wychodziło tylko jedno pismo o takim profilu: „Echo Teatralne, Artystyczne i Muzyczne”, natomiast rolnictwu poświecone były: „Gazeta Rolnicza” (z dodatkiem „Kurier Rolniczy”), „Gospodarz i Przemysłowiec” oraz „Hodowca”.

[174] Orfeusz – mityczny grecki muzyk, śpiewak i poeta, pochodzący z Tracji, wynalazca liry – jednego z pierwszych instrumentów.

[175] Chodzi o śpiewaka Alfreda Reisenauera (ucznia Liszta), który dawał koncert w Resursie Obywatelskiej 4 grudnia 1890 r.

[176] Pianista Bernhard Stavenhagen występował w Warszawie w listopadzie 1890 r.

[177] Wiedeńska artystka Pauline Lucca nosiła tytuł „nadwornej śpiewaczki dworów: austriackiego i niemieckiego”, dlatego często nadawano jej rozmaite odznaczenia.

[178] Czyby – właśc. czyżby.

[179] Chodzi o powszechną pod koniec XIX w. emigrację zarobkową za ocean, zwłaszcza włościan (co stało się kanwą „epopei chłopskiej” Marii Konopnickiej Pan Balcer w Brazylii, pisanej w latach 1892-1919, wyd. w 1910 r.).

[180] Dwóch urzędników Warszawskiego Towarzystwa Fabryk Cukru, którzy przewozili 50 000 rubli przeznaczonych na wypłaty dla robotników fabrycznych, zostało zamordowanych i ograbionych w pociągu kurierskim nr 5 Kolei Warszawsko-Bydgoskiej w listopadzie 1890 r., o czym rozpisywała się ówczesna prasa („Kurier Codzienny” nr 321, „Kurier Warszawski” nr 321, 1890 r.).

[181] Cyrkuł – przen. pewna część miasta, obwód, okrąg, rewir, dzielnica; również: komisariat policji, zawiadujący danym okręgiem.

[182] Koncertant – artysta dający koncert.

[183] Dziatwa Apollina – artyści.

[184] Podczas seansu spirytystycznego zorganizowanego przez Czesława Czyńskiego medium podało nazwiska winnych zabójstwa – nie dość, że były one nieprawdziwe, to jeszcze pomyliło się w określeniu narodowości sprawców (obaj zbrodniarze byli Polakami, medium twierdziło, że jeden ma nazwisko polskie, drugi niemieckie).

[185] Ciąg dalszy w wersji pełnej

W TOWARZYSTWIE MUZYCZNYM

Dostępne w wersji pełnej

O RZECZACH TEATRALNYCH

Dostępne w wersji pełnej

WIDOWISKA. ŻYWE OBRAZY

Dostępne w wersji pełnej

TOWARZYSTWO ZACHĘTY SZTUK PIĘKNYCH

Dostępne w wersji pełnej

ŚCIGAJĄCE SIĘ KONIE

Dostępne w wersji pełnej

WYSTAWA PRZEMYSŁOWO-ROLNICZA. WYSTAWA KRAJOWEGO INWENTARZA

Dostępne w wersji pełnej

KORZYŚCI GIMNASTYKI. POCZĄTKI SPORTU

Dostępne w wersji pełnej

ZDROWIE MIASTA

Dostępne w wersji pełnej

POMOC LEKARSKA

Dostępne w wersji pełnej

HORYZONT STOSUNKÓW SANITARNYCH

Dostępne w wersji pełnej

WALKA Z PIJAŃSTWEM

Dostępne w wersji pełnej

PRZEJECHANIA NA NASZYM BRUKU

Dostępne w wersji pełnej

POŻARY. ASYSTENCJA STRAŻY OGNIOWEJ

Dostępne w wersji pełnej

WYSTAWY. „KARTY NOWOŻYTNEJ CYWILIZACJI”

Dostępne w wersji pełnej

ZWIERZĘTA WOBEC KRWIOŻERCZOŚCI TYGRYSÓW I LUDZKIEGO MIŁOSIERDZIA

Dostępne w wersji pełnej

KLĘSKA MŁODEGO POKOLENIA. OBECNE WYCHOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

NAUKA I ROZMYŚLANIA POWAŻNE. NASZ DOROBEK NAUKOWY

Dostępne w wersji pełnej

PUBLICZNA CZYTELNIA. „BEZECNE KSIĄŻKI”

Dostępne w wersji pełnej

DALEKI WSCHÓD. NASZ MIEJSCOWY PORT ARTUR

Dostępne w wersji pełnej

„ZAKLINANIE BURZY”

Dostępne w wersji pełnej

ÓWCZESNA WARSZAWA

Dostępne w wersji pełnej

CHRONOLOGICZNY SPIS KRONIK

Dostępne w wersji pełnej

SPIS ILUSTRACJI

Dostępne w wersji pełnej

PUBLIKACJA SFINANSOWANA PRZEZ:

NARODOWE CENTRUM KULTURY

W RAMACH OBCHODÓW W ROKU PRUSA (2012)

POD PATRONATEM UNESCO – W STULECIE ŚMIERCI PISARZA

KOORDYNATOR ROKU PRUSA: BARTŁOMIEJ SZLESZYŃSKI (IBL PAN, WARSZAWA)

KONSULTACJA MERYTORYCZNA: GRAŻYNA BORKOWSKA I MAGDALENA RUDKOWSKA (IBL PAN, WARSZAWA)

REDAKCJA TOMÓW 1-3: AGNIESZKA BĄBEL I AGATA GRABOWSKA-KUNICZUK (IBL PAN, WARSZAWA)

*

KOLACJONOWANIE TEKSTU I PRZYPISY DO TOMU 3:

AGNIESZKA BĄBEL I AGATA GRABOWSKA-KUNICZUK

*

INDEKSY W TOMACH 1-3: BEATA CYNKIER

*

WYBÓR ILUSTRACJI I KONSULTACJA BIBLIOTECZNA: MARTA PARNOWSKA (BP, WARSZAWA)

PROJEKT OKŁADKI I STRON TYTUŁOWYCH, OPRACOWANIE GRAFICZNE ILUSTRACJI: KATARZYNA STANNY (ASP, WARSZAWA)

*

KOREKTA: MAGDALENA RUDKOWSKA

*

WYKORZYSTANE W PUBLIKACJI MATERIAŁY GRAFICZNE POCHODZĄ ZE ZBIORÓW BIBLIOTEKI PUBLICZNEJ M.ST. WARSZAWY – BIBLIOTEKI GŁÓWNEJ WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO ORAZ BIBLIOTEKI INSTYTUTU BADAŃ LITERACKICH PAN

ISBN: 978-83-7982-034-4

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl