Katarzyna Morawska

ŚREDNIOWIECZE
1320-1500

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ
pod redakcją Stefana Sutkowskiego
Tom 1 część 2
Fragment

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ

pod redakcją
Stefana Sutkowskiego

I Średniowiecze – część 1

I Średniowiecze – część 2

II Renesans

III Barok – część 1

III Barok – część 2

IV Klasycyzm

V Romantyzm – część 1

V Romantyzm – część 2

VI Między Romantyzmem a Współczesnością

VII Współczesność – część 1

VII Współczesność – część 2

Sutkowski Edition Warsaw

00-414 Warszawa, ul. Orłowicza 8 m. 36

OD WYDAWCY

Pragnę tym wstępem dać odpowiedź, zapewne niepełną, na pytanie, dlaczego podjąłem trud wydawania HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku polskim i angielskim. Otóż muzyka i jej historia w Polsce – temat niezwykle interesujący, bogaty, a w niektórych okresach wręcz fascynujący – jest dziedziną, której poświęciłem bardzo znaczną część swego życia, warto więc zakończyć te prace jakimś trwałym akcentem. To jakby wyznanie osobiste, ale to byłoby za mało, aby podejmować tak wielki wysiłek. Celem wydawnictwa jest przedstawienie rozwoju muzyki w naszym kraju od czasów najdawniejszych do współczesności. Ukazanie więc tego wszystkiego, co jest nam znane, również w języku najbardziej dostępnym na świecie, a tym samym wypełnienie luki, która negatywnie ciąży na znajomości naszych osiągnięć muzycznych w świadomości obcokrajowców w każdej części kuli ziemskiej. Jest to miłym, aczkolwiek niełatwym obowiązkiem, choć – nie ma co ukrywać – przyjemnością.

Atutem muzyki polskiej w światowej jej prezentacji – a takim przedsięwzięciem jest również edycja historii pewnego okresu lub wielu okresów – jest zaistnienie w percepcji światowej wielkiej twórczości Fryderyka Chopina. Twórczości, której znaczna część powstała poza krajem urodzenia, ale której polskości nie da się podważyć. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że największa liczba ludzi na świecie kojarzy sobie Polskę z Chopinem. Dotyczy to nie tylko muzyków, artystów, czy w ogóle ludzi wykształconych, lecz także większej części obywateli każdego państwa. Nawet tylko to mogłoby wystarczyć jako powód do możliwie pełnego zaprezentowania za granicą kultury muzycznej kraju Fryderyka Chopina, jej uwarunkowań historycznych, międzynarodowych powiązań, bogactwa charakteru i cech stylistycznych.

Ze znajomością historii Polski i Polaków, jej osiągnięć i potknięć w dziedzinie polityki, gospodarki czy kultury jest w świecie bardzo, ale to bardzo źle. Nawet o naszej historii współczesnej ludzie na Zachodzie i Wschodzie wiedzą bardzo niewiele, nie mówiąc już o historii muzyki polskiej na przestrzeni wieków, z jej wzlotami i upadkami, ze wspaniałym barokiem – gdy kapela króla w Warszawie była chyba najznakomitszą w Europie, gdy Warszawa – po Florencji, Rzymie, Mantui, Neapolu i sporadycznie Bolonii – była jednym z przodujących w Europie, a więc i w świecie, ośrodków kultywujących włoską operę wczesnobarokową. Takich spektakularnych przykładów można przytoczyć znacznie więcej i wówczas staną się zrozumiałe i nie będą czymś zaskakującym zasłużone sukcesy naszych wybitnych twórców muzycznych. Ukazanie twórczości polskiej i wykonywanej w Polsce, myśli teoretycznej i szkolnictwa, prezentacja wykonawców, solistów i zespołów, wreszcie materialnych dowodów kultywowania muzyki, jak instrumenty muzyczne, sale koncertowe czy operowe, wszystko to będzie przedmiotem realizowanej przez wydawnictwo edycji.

Autorami poszczególnych tomów są polscy muzykolodzy specjalizujący się od lat w tych zagadnieniach, a tłumaczami osoby, których językiem ojczystym jest angielski. Podstawowym kanonem będzie okres historyczny, a więc:

Średniowiecze (w dwóch częściach)

Renesans

Barok (w dwóch częściach)

Klasycyzm

Romantyzm (w dwóch częściach)

Między Romantyzmem a Współczesnością

Współczesność (w dwóch częściach)

Obok historii w ścisłym sensie wydawać będziemy prace monograficzne, wśród których ukazały się już następujące:

Polskie organy, prospekty organowe w Polsce jako dzieła sztuki

Fortepian polski

Recytatyw liturgiczny w średniowiecznej Polsce

Lutosławski – życie i muzyka

Planuje się też opracowania dotyczące instrumentów smyczkowych, teatru muzycznego, muzyki ludowej, rozwoju myśli muzycznej i edukacji i szereg innych.

Dla kogo jest przeznaczony ten cykl wydawniczy? Sądzę, że zaspokoi zapotrzebowanie – jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części – ośrodków naukowych (uniwersytety, szkoły muzyczne, biblioteki), a także tych wszystkich, którzy nie będąc ścisłymi profesjonalistami w dziedzinie historii i sztuki muzycznej, będą chcieli się dowiedzieć czegoś szczegółowego o naszej twórczości i życiu muzycznym. Brak takiego wydawnictwa w przeszłości i – tym bardziej – dziś jest dotkliwie odczuwalny zwłaszcza w kontaktach naszej kultury muzycznej ze światem i świata artystycznego z Polską i Polakami. Niech ten pierwszy krok będzie przyczynkiem do przełamania tej sytuacji.

Bez względu na to, jak liczne są argumenty przemawiające za rozpowszechnianiem w świecie HISTORII MUZYKI POLSKIEJ w języku angielskim, trudno sobie wyobrazić, aby wydanie to nie miało być dostępne dla polskiego czytelnika, w jego ojczystym języku. Ten postulat niejako wynika z faktu, że – jak już wspomniałem – autorami poszczególnych części cyklu są polscy muzykolodzy, a więc – zanim powstanie angielska wersja językowa któregokolwiek tomu, może on już ukazać się na rynku w wersji „oryginalnej”.

Redaktor cyklu

Stefan Sutkowski

WSTĘP

1. Uwagi ogólne. Stan badań nad muzyką XIV i XV w. w Polsce. Zakres chronologiczny, terytorialny i periodyzacja. Podstawa materiałowa

Autorzy dotychczasowych zbiorczych i syntetycznych ujęć historii muzyki polskiej, zarówno naukowych, podręcznikowych jak i popularnych, poświęcali stosunkowo niewiele miejsca epoce średniowiecza, koncentrując się na ogół na muzyce wieku piętnastego. W najwcześniejszych syntezach Aleksandra Polińskiego czy Zdzisława Jachimeckiego, historia muzyki w średniowieczu traktowana jest w sposób ogólnokulturowy, podobnie zresztą jak i inne okresy. Więcej konkretnego materiału i jego interpretację zawiera dopiero ostatnia z syntez Jachimeckiego, mianowicie Muzyka polska w rozwoju historycznym z 1948 r. W powyższych pracach zwraca uwagę bardzo pobieżnie potraktowana problematyka twórczości chorałowej. Na podobnej bazie materiałowej, jedynie poszerzonej wyraźnie w zakresie chorału i inaczej nieco uporządkowanej opiera się Hieronim Feicht w pracy zbiorowej Z dziejów muzyki polskiej z 1958 r. Brak natomiast w literaturze odrębnego opracowania historii muzyki w Polsce w okresie średniowiecza, aczkolwiek potrzebę takiej syntezy zauważało wielu historyków muzyki.

Rozwój muzyki w Polsce w omawianym okresie przebiegał nieco inaczej niż na zachodzie Europy. Muzyka okresu ars antiqua, a także późniejszego ars nova jest wprawdzie w polskich źródłach reprezentowana, ale w niewielkiej ilości i ze znacznym opóźnieniem.in.e są także preferencje dotyczące poszczególnych form i gatunków. Z materiału źródłowego widać, że interesowano się przede wszystkim najprostszymi formami organalnymi z tekstami liturgicznymi; mniej znacznie zachowało się utworów w typie motetu, konduktu itp., natomiast bogata na zachodzie twórczość obu okresów z tekstami świeckimi, jak np. obszerny dorobek trubadurów, truwerów i minnesingerów, następnie chansons, madrygałów, ballad i rond znalazła w repertuarze polskim oddźwięk zgoła niewielki. Wprawdzie w I połowie XV w. zachowane zabytki świadczą o pojawieniu się w Polsce utworów utrzymanych w stylu szkoły burgundzkiej, a więc niemal jednocześnie z twórczością Guillaume'a Dufaya, jednak nie były to zjawiska powszechne. Muzyka drugiej połowy stulecia mimo działalności w Polsce Heinricha Fincka czy Piotra z Grudziądza, pozostała już daleko w tyle poza obrębem osiągnięć Ockeghema, Obrechta czy wreszcie Josquina des Prés. W tej sytuacji nie dziwi iż główne zainteresowania badaczy skupiły się na wybijających się na plan pierwszy zagadnieniach, mianowicie na problemach początków i rozwoju muzyki wielogłosowej z tekstami religijnymi lub liturgicznymi oraz chorału. Stąd też do znacznych osiągnięć zaliczyć należy podjęte przez Mirosława Perza pierwsze i odosobnione, jak dotąd, próby wyspecyfikowania w anonimowym, spisanym w Polsce materiale kontrafaktur ballad, rond i laud.

Prace badawcze nad chorałem i muzyką wielogłosową szły oddzielnymi torami, zaś o innych przejawach kultury muzycznej, jak np. pieśń monodyczna czy muzyka instrumentalna, zwłaszcza zaś o zagadnieniach życia muzycznego pisano jedynie przy okazji badań nad wymienioną tematyką podstawową. Stąd też wielka nierównomierność w prezentacji tematyki muzycznej w literaturze przedmiotu. O muzyce wielogłosowej pisano już od dawna; po Jachimeckim i Chybińskim największe zasługi w tym względzie przypisać należy Marii Szczepańskiej, prekursorce tych badań na szeroką skalę i autorce do dziś jeszcze w znacznym stopniu aktualnych rozpraw publikowanych w latach trzydziestych XX w. Do tej tradycji nawiązał w późniejszym czasie Mirosław Perz, któremu zawdzięczamy najpełniejszą i najdokładniej opracowaną w długim szeregu rozpraw prezentację muzyki wielogłosowej XIV i XV w. w Polsce, jak również spełniającą wszelkie nowoczesne standardy edycję źródłową prawie wszystkich zachowanych utworów.

Chorał nie cieszył się zainteresowaniem historyków muzyki I połowy XX w., poza Wacławem Gieburowskim, autorem przez długi czas jedynej poważniejszej rozprawy na ten temat wydanej w 1922 r. Badania w szerokim zakresie prowadzili natomiast historycy literatury, filolodzy klasyczni, źródłoznawcy, którzy, zajmując się wprawdzie wyłącznie stroną tekstową chorału, oddali muzykologom nieocenione usługi gromadząc i interpretując podstawę źródłową. Poza najstarszymi pracami, m.in. Stanisława Windakiewicza, Stanisława Kutrzeby, Bronisława Gładysza, wymienić należy prace Juliana Lewańskiego, Jerzego Woronczaka i zwłaszcza Henryka Kowalewicza, którego rozprawy o sekwencjach, hymnach, oficjach i innych utworach tego rodzaju pomogły uporządkować wstępnie rozległy polski materiał źródłowy. Dziś zresztą trudno sobie wyobrazić badania nad tym złożonym zagadnieniem bez udziału uczonych z różnych dyscyplin. Prace naukowe Feichta, a w szczególności dwie jego rozprawy, Muzyka liturgiczna w polskim średniowieczu i Polska pieśń średniowieczna (opublikowane w 1965 i 1968 r. w MMA), zrekapitulowały dotychczasowe osiągnięcia i dały impuls do podjęcia dalszych systematycznych badań. Zapoczątkowały wówczas szereg inicjatyw badawczych, których wyniki publikowane były w pierwszym rzędzie w seriach wydawniczych poświęconych tematyce średniowiecznej, mianowicie Musica Medii Aevi (pod red. Jerzego Morawskiego) oraz Muzyka religijna w Polsce (pod redakcją Jerzego Pikulika). Szczególne zasługi dla poszerzenia wiedzy o muzyce chorałowej w Polsce położył Jerzy Pikulik. Z jednej strony bowiem z jego inicjatywy powstało szereg wartościowych rozpraw materiałowych analizujących i opisujących poszczególne zabytki chorałowe z bibliotek polskich, z drugiej zaś strony sam przebadał wiele z nich i na tej podstawie opublikował (w wielu przypadkach jako pierwszy) podstawowe prace dotyczące repertuaru sekwencji, wersów allelujatycznych, śpiewów ordinarium missae, oficjów rymowanych i in., na których musi się wspierać każde opracowanie o chorale w Polsce. Mimo tych i innych osiągnięć stan badań nad chorałem w Polsce jest jeszcze stale niezadowalający. Wśród najważniejszych przeszkód wymienić trzeba przede wszystkim brak gruntownych opracowań historii liturgii w Polsce. Bez tej podstawy trudno jest nawet uporządkować zebrany materiał dotyczący muzycznej strony chorału. Ponadto do tej pory, mimo podejmowania szeregu cząstkowych inicjatyw (np. szereg prac opublikowanych w serii Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne), brak profesjonalnego katalogu rękopisów liturgicznych sporządzonego z udziałem bibliotekarza, liturgisty i muzykologa. Również badania szczegółowe nad pojedynczymi zabytkami dalekie są od wyczerpania. W tej sytuacji dzieje chorału w Polsce muszą się jeszcze jawić jako mniej lub bardziej szczęśliwy zestaw informacji, a wnioski dotyczące muzyki wyciągane na tej podstawie – jako hipotetyczne.

Jak zatem wskazują źródła z XIV i XV w. repertuar muzyczny wykonywany i zapisywany w Polsce w tym czasie ma charakter międzynarodowy. Chodzi tu zarówno o chorał w całości importowany przez diecezje z Rzymu i przez klasztory z placówek macierzystych na zachodzie, a w nieznacznej jedynie części tworzony w kraju na podstawie wzorów zachodnich, jak i o muzykę wielogłosową w większości również importowaną, aczkolwiek pojawiają się już lokalne utwory Mikołaja z Radomia, Mikołaja z Ostroroga czy Piotra z Grudziądza. Tak pod względem stylu zapisanych utworów i użytej w nich techniki kompozytorskiej, jak też z uwagi na praktykę wykonawczą i funkcję muzyki w życiu społecznym można stwierdzić, że muzyka w Polsce stanowiła niewątpliwą choć opóźnioną w czasie cząstkę „wspólnoty europejskiej”. Wszelkie niewielkie zresztą odchylenia lokalne, jak też dość silnie zaznaczone wpływy tzw. kręgów kulturowych wytwarzających własny obraz rozwoju muzyki (Europa środkowa), istocie tej wspólnoty nie zagrażały.

Terytorialny zakres przedmiotu wyznaczają w najogólniejszym sensie granice państwa polskiego. W średniowieczu granice te były dość płynne i często się zmieniały, toteż problemy te powinny być traktowane z dużą ostrożnością i w sposób elastyczny. Niewielkie terytorium państwa piastowskiego począwszy od XIV w. zaczęło się nieco rozrastać po przyłączeniu przez Kazimierza Wielkiego Rusi Czerwonej, po unii w Krewię wiążącej Polskę z Litwą i wreszcie po wojnie polsko-krzyżackiej, gdy niektóre ziemie pruskie wróciły do Polski. Ubytek z poprzedniego okresu, Śląsk, pozostawał w silnym związku kulturowym z Polską; wzmacniały go również więzy polityczne, z uwagi na dynastię Piastów Śląskich, i religijne ze względu na podległość diecezji wrocławskiej arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu. Związki te dokumentowane były także muzyką i organizacją życia muzycznego w kraju.

Periodyzacja historii muzyki okresu średniowiecza jest zagadnieniem trudnym z wielu przyczyn, wśród których niepoślednie miejsce zajmują niedostatki bazy materiałowej a także trudności w interpretacji źródeł. Zarówno w historii muzyki powszechnej jak i w historii ogólnej brak zgodności co do wewnętrznego podziału tego bardzo długiego okresu w rozwoju cywilizacji i kultury europejskiej, a także co do cezury pomiędzy średniowieczem a renesansem. Autorzy syntetycznych opracowań historii muzyki polskiej nie zajmowali się szczegółowo problemami periodyzacji i posługiwali się różnymi kryteriami porządkowania materiału. Np. Aleksander Poliński wyodrębnił jako drugi w dziejach muzyki polskiej okres „Od wprowadzenia chrześcijaństwa do końca XV w.”, Zdzisław Jachimecki rozpoczyna historię muzyki polskiej od Bogurodzicy omawiając też pieśni religijne i niektóre fragmenty chorału w XIV w., poświęcając osobny rozdział muzyce wielogłosowej XV wieku. Podobny podział występuje w pracy zbiorowej Z dziejów muzyki polskiej, w której pierwsza część, pióra Hieronima Feichta, zatytułowana jest „Muzyka średniowieczna”, druga zaś, pióra Marii Szczepańskiej, poświęcona jest wyłącznie muzyce wielogłosowej XV w. Feicht dzieli swoją część na trzy rozdziały posługując się niezbyt jasnymi kryteriami, bowiem pierwszy „Początki kultury muzycznej” obejmuje przekazy o muzyce słowiańskiej autorów arabskich, przejawy muzyki popularnej i początki chorału, drugi – „Rozwój monodii od połowy XII i do połowy XIV w.”, trzeci zaś późne średniowiecze, czyli życie muzyczne i chorał w XV stuleciu. Wnosić stąd można, że zastosowany podział skonstruowano jedynie w duchu pobieżnego uporządkowania zgromadzonego materiału. Inny nieco podział wprowadza Józef Chomiński w Historii muzyki polskiej wydanej w 1995 r., dzieląc okres od IX do końca XV w. na dwie części, pierwsza pt. „Średniowiecze” obejmuje okres do XIV wieku włącznie, druga, zatytułowana „Na przełomie średniowiecza i renesansu” – wiek piętnasty. Charakterystyczną cechą wspólną wszystkim wymienionym opracowaniom, jest nie kwestionowane przez nikogo uznanie cezury pomiędzy XV a XVI wiekiem.

Przyjmując za kryterium podziału materię muzyczną i rozwój życia muzycznego w kraju wydaje się uzasadnione wyodrębnienie jako ostatniej fazy średniowiecza stuleci XIV i XV, kiedy to z jednej strony zapoczątkowana w poprzednim okresie twórczość wielogłosowa weszła w etap szerszego rozwoju, muzyka uzyskała odpowiedni status w świeżo otwartym uniwersytecie, a księgi chorałowe zaczęto już na szeroką skalę pisać i zestawiać w kraju, natomiast ślady polifonicznej techniki niderlandzkiej w końcu XV stulecia oraz rozkwit życia muzycznego na różnych poziomach hierarchii społecznej w kraju anonsowały zasadniczą zmianę kulturową i początek nowego okresu.

Podstawę materiałową opracowania stanowią źródła muzyczne w postaci rękopisów oraz nowoczesnych edycji. Ilość zachowanego materiału muzycznego w zakresie profesjonalnej muzyki artystycznej (bowiem muzyka popularna i ludowa, zwłaszcza instrumentalna, nie była zapisywana tylko przekazywana jeszcze drogą ustną) jest bardzo niewielka. Wiele rękopisów w czasie burzliwych wypadków w naszej historii zapewne w ogóle zaginęło, wiele innych zachowało się w postaci szczątkowej. Nieliczne tylko przepisano lub zmikrofilmowano. Jeśli chodzi o muzykę wielogłosową, to właściwie istnieją tylko dwa większe rękopisy, w tym jeden w postaci mikrofilmowej (PL-Wn 8054 i 378), kilkanaście mniej obszernych zapisów oraz szereg wpisów do ksiąg liturgicznych lub zachowanych w postaci kartek i urywków. Większość, jak już wspomniano, opublikował Mirosław Perz (AMP XIII, XIV). W znacznie większej liczbie zachowały się księgi liturgiczne z zapisem muzycznym, ale niewiele z ich zawartości opublikowano, zaś żaden z kodeksów chorałowych nie został w formie fascimile ani transkrypcji wydany w całości.

Obok źródeł muzycznych podstawę, opracowania stanowi literatura muzykologiczna oraz w znacznej części opracowania z innych dyscyplin, zwłaszcza historii literatury, z których zaczerpnięto najwięcej informacji jeśli idzie np. o pieśń polską (por. przede wszystkim Średniowiecze Teresy Michałowskiej wydane w 1995 r.), chorał a także o życie muzyczne w kraju, szkolnictwo itp.

Książka wyraźnie ilustruje liczne luki i nierównomierności w opracowywaniu poszczególnych zagadnień. Wyżej wspomniano już o podstawowej literaturze i jej autorach w zakresie chorału i muzyki wielogłosowej. W uwagach bibliograficznych umieszczanych na końcu każdego rozdziału czytelnik znajdzie szczegółowe uwagi do stanu badań nad konkretnym tematem. Ogólnie rzecz biorąc literatura ta pozbawiona jest prawie zupełnie rozpraw syntetycznych, obfituje natomiast w liczne prace źródłowe, materiałowe, a także analityczne; niekiedy są to nowatorskie rozprawy o wielkiej wartości naukowej. Biografii i zbiorczych opracowań z zakresu kultury muzycznej w Polsce brak.

Podobnie jak w przypadku Renesansu (1994) również w niniejszym opracowaniu przyjęto zasadę dychotomicznego podziału materiału. Pierwszą część stanowi „Kultura muzyczna w Polsce w XIV i XV wieku”, która obejmuje zagadnienia źródeł i form przekazu, repertuaru, praktyki wykonawczej, instrumentarium, notacji, organizacji życia muzycznego w różnych ośrodkach, szkolnictwa muzycznego i teorii muzyki, zaś część II pt. „Twórczość muzyczna w Polsce w XIV i XV w.”, możliwie szeroko interpretuje zebrany materiał. Z uwagi na nikły w wielu przypadkach stan badań ujęcie syntetyczne niektórych problemów nie było możliwe.

2. Polska w XIV i XV wieku. Rządy ostatniego Piasta. Budowa monarchii jagiellońskiej.

Wiek XIV i XV w Polsce, nazywany niekiedy przez historyków m.in. schyłkowym okresem średniowiecza lub późnym średniowieczem, stanowi w historii naszego kraju okres niezwykle ważny pod każdym względem, wówczas to bowiem położono podwaliny pod mocarstwową potęgę polityczną Polski oraz pod myśl nowożytną i nową europejską pozycję kulturową kraju. Jest charakterystyczne, że Europa zachodnia w tych czasach szarpana była ciągłymi kryzysami: gospodarczymi (wojny hanzeatyckie), politycznymi (nieustanne wojny domowe, wojna stuletnia, zagrożenie tureckie, upadek Bizancjum), wreszcie kilkoma nawrotami zarazy, które zmniejszyły populację Europy zachodniej niemal do połowy. Zarazem jednak umocniła się władza świecka, a stosunki w kościele rzymskim spowodowały schizmę i upadek jego autorytetu; rozwijać się zaczęła swobodnie w nowych kierunkach myśl filozoficzna (humanizm), nauka i sztuka, rozpoczęła się era podróży i odkryć geograficznych. Europa środkowa i wschodnia, mimo iż także wstrząsane były wojnami (krzyżackie, tatarskie) i tłumieniem ruchów społecznych (husytyzm), zaczęły wyraźnie rozkwitać pod względem gospodarczym i politycznym. Okoliczność ta korzystnie oczywiście wpłynęła na stosunki w Polsce.

Po trwającym niemal dwa wieki (od śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 r. do koronacji Władysława Łokietka w 1320 r.) rozbiciu dzielnicowym świeżo zjednoczone i słabe jeszcze królestwo polskie rozpoczęło swą drogę ku potędze. W 1333 r. na tronie polskim zasiadł zręczny i zapobiegliwy syn Łokietka, Kazimierz, zwany z powodu wysokiego wzrostu Wielkim, aby kontynuować zjednoczeniowe dzieło ojca. Na nim też, zmarłym bezpotomnie w 1370 r., wygasła dynastia Piastów. Bezbarwne rządy Ludwika Andegaweńskiego, zwanego też Węgierskim, którego sprawy polskie niezbyt interesowały, trwały do śmierci tego króla w 1382 r. W tym samym roku koronowana została na władczynię Polski jego córka, Jadwiga Andegaweńska, która po dwóch latach poślubiła księcia litewskiego, Jagiełłę, zmieniając tym samym zasadniczo bieg historii swego kraju. Władysław Jagiełło zapoczątkował panującą do 1572 r. dynastię, która jak najchlubniej zapisała się w historii, czyniąc z Polski jedną z najpotężniejszych monarchii europejskich. Kolejno tron polski obejmowali synowie Władysława Jagiełły: w 1435 Władysław Jagiellończyk zwany Warneńczykiem, a w 1447 Kazimierz, główny po ojcu twórca potęgi jagiellońskiej, a następnie syn Kazimierza, Jan Olbracht, w 1492 r.

Trudne dziedzictwo, jakie otrzymał Kazimierz Wielki, wymagało szczególnych umiejętności dyplomatycznych, aby zintegrować dotąd odrębne małe państewka oraz aby ochronić się przed niebezpiecznym sąsiedztwem nie wywołując zgubnej dla słabego królestwa wojny. Z południa, północy i zachodu grozili Polsce Krzyżacy, Czesi, Litwini i Marchia Brandenburska, jedynie na wschodzie otworzyły się możliwości polskiej ekspansji, które Kazimierz wykorzystał przyłączając do Polski Ruś Halicko-Włodzimierską wraz ze Lwowem. Polityka zagraniczna Polski uległa zasadniczej zmianie za Jagiellonów, kiedy to unia z Litwą w Krewię (1385) związała ten ogromny wówczas kraj z Królestwem Polskim, zaś po bitwie pod Grunwaldem (1410), a następnie po wojnie trzynastoletniej zakończonej w 1466 r., zagrożenie ze strony Krzyżaków w zasadzie przestało istnieć. W rezultacie Polska, mając jeszcze od zachodu osłabioną już bardzo i zajętą swoimi sprawami Rzeszę Niemiecką i wyzwoliwszy się spod kurateli papieskiej (likwidacja ingerencji legatów papieskich w sprawy polityczne i gospodarcze i możliwość swobodnego obsadzenia wysokich stanowisk kościelnych w kraju) uzyskała doskonałe warunki dla rozwoju politycznego, gospodarczego i kulturalnego, które w znacznej mierze zostały wyzyskane. W połowie XV w. udało się też poprawić kształtowany przez Krzyżaków niekorzystny wizerunek kraju w opinii międzynarodowej, a Polska uzyskała możliwość zmiany statusu peryferii na funkcję ważnego pomostu łączącego politycznie i kulturowo wschód i zachód Europy.

Okres XIV-XV w. wiąże się z kształtowaniem oryginalnej polskiej formy ustrojowej, mianowicie z dziejami monarchii stanowej. Ten jednolity ustrój społeczno-polityczny nie gwarantował jednak pełnej jedności w innych dziedzinach życia, przeciwnie, w toku XIV i XV wieku zachodziły w Polsce istotne i silne przemiany, w wyniku których niewielkie terytorialnie, niedawno dopiero zjednoczone królestwo z trudem gromadzące swe dawne ziemie i borykające się z wieloma trudnościami przekształcało się stopniowo w jedno z najpotężniejszych państw europejskich. Przemiany polityczne, np. koniec panowania starej, piastowskiej i początek rządów nowej jagiellońskiej dynastii na tronie polskim, sukcesy dynastyczne, wzrost militarnej pozycji Polski na arenie międzynarodowej, ponadto rozrost terytorialny, łączyły się ze zmianami gospodarczymi (kryzys feudalizmu) i przekształceniami w życiu społecznym ówczesnej Polski i nie pozostały zapewne bez wpływu na rozwój kulturalny kraju.

Znaczne zmiany zachodziły w XIV i XV w. w terytorialnym obrazie Polski. Ziemie Małopolski i Wielkopolski tworzyły niewielkie pod względem terytorialnym państwo Kazimierza Wielkiego, które już jednak za jego panowania zaczynało stopniowo się powiększać, tak drogą hołdu lub wykupu, jak i zdobyczy wojennych, przy czym największą z nich była na długi czas przyłączona do Korony Ruś Halicka (od ok. 1366 r.). W 1385 r. złączono Litwę unią z Polską, a w XV wieku poszerzono terytorium Polski o ziemie pruskie m.in. Pomorze Gdańskie, Ziemię Chełmińską, Warmię i liczne lenna oraz stopniowo o ziemie mazowieckie. W ten sposób już w końcu XV stulecia Polska dwukrotnie zwiększyła w porównaniu z okresem piastowskim swój terytorialny stan posiadania i uzyskała największe – po Rosji – terytorium w Europie. W rezultacie zjednoczenia różnych ziem powstało państwo zróżnicowane nie tylko pod względem etnicznym lecz także kulturowym.

Na ziemiach piastowskich rozwijała się już od wieków oparta na dawniej wytworzonych tradycjach kultura, związana z kręgiem środkowo-europejskim (Czechy, Węgry, Śląsk, wschodnie księstwa niemieckie). Świeżo przyłączona do Polski Ruś Halicka, a potem Litwa pozostając pod wpływami kulturowymi wschodu stały się z czasem łącznikiem między tradycją kulturową Polski a wschodnio-bizantyjską kulturą Rusi. Ślady kultury wschodniej były w Polsce dość często wówczas spotykane zwłaszcza w sztuce (np. malarstwo religijne), podobnie jak wyraźnie zaznaczała się ekspansja kulturowa w kierunku wschodnim (np. architektura gotycka). W zakresie kultury muzycznej obustronne związki rysowały się słabo, w pełni zaowocowały dopiero znacznie później w XVI, zwłaszcza zaś w XVII w.

Księstwo Litewskie, obejmujące ogromny obszar terytorialny w większości słabo zaludniony i zagospodarowany, było samo pod względem językowym, religijnym i kulturowym rozwarstwione i niejednolite. Znajdowało się już od dawna pod ciśnieniem wpływów wschodnich, idących od strony Moskwy i zachodnich – od strony Polski oraz od strony zakonu krzyżackiego. Po chrystianizacji Litwy, za czasów panowania wielkiego księcia Witolda, nastąpiło nasilenie wpływów zachodnich, a sam Witold przyjmował je chętnie i usiłował w tym duchu przekształcić kulturę kraju. Mimo niewątpliwych związków prawno-ustrojowych Polski i Litwy w końcu XIV w. i w stuleciu XV, pozostawały oba kraje pod względem kulturowym słabo powiązane. W XIV i XV w., a nawet później, na Litwie występowały silne elementy kultów pogańskich, a także kościoła wschodniego, utrzymującego stale swą pozycję w niektórych rejonach księstwa, ze słabymi jeszcze wpływami zachodu stopniowo poszerzającego swój krąg oddziaływania, bowiem sytuacja polityczna (unia z Polską, sąsiedztwo z zakonem krzyżackim) nie mogła pozostać bez wpływu na strukturę kulturową kraju.

Oderwany politycznie od Polski Śląsk, będący lennem czeskim od 1327-29, był jednak nadal silnie z Polską związany, o czym świadczy np. ciągła rywalizacja o wpływy między Czechami a Polską. W dokumentach książęcych i miejskich jeszcze w XIV i XV w. Śląsk nazywany bywał częścią królestwa polskiego. Niemałą rolę odegrała też przynależność diecezji wrocławskiej do archidiecezji gnieźnieńskiej. Świadectwo tym związkom dają wypowiedzi zawarte w pismach Jana Długosza i innych historyków. Sprawa powrotu Śląska do Polski była żywa jeszcze w całym XV stuleciu. Nie mniej ważne wydają się ówczesne związki gospodarcze oraz korzystny dla Polaków układ etniczny, utrzymujący się jeszcze w końcu XV w. mimo postępującej germanizacji. Ścisłe związki i wzajemne wpływy w zakresie kultury (np. polskie modlitwy, pieśni, zabytki językowe), a także nauki (liczni wybitni śląscy profesorowie i rektorzy Akademii Krakowskiej, studenci należący do nacji polskiej) i innych dziedzin życia usprawiedliwiają traktowanie niektórych przejawów życia muzycznego na Śląsku w powiązaniu z rozwojem kultury muzycznej Polski w tym czasie, tym bardziej, że i Śląsk i Polska należały do spojonego więzami kręgu kulturowego Europy Środkowej. Wspomniane związki muzyczne podkreślano niekiedy na śląskich dworach piastowskich, a także w kościołach, gdzie udział muzyków – Polaków był dość znaczny.

Nieco inaczej kształtowała się sytuacja na ziemiach pomorskich. Poza samodzielnym Pomorzem Słupskim (zachodnim) stosunkowo silnie ciążącym w stronę Polski, pozostałe ziemie łącznie z zaanektowanym w 1308 r. przez Krzyżaków Pomorzem Gdańskim, znalazły się poza granicami kraju i pod silnym wpływem kultury niemieckiej. Tu nacisk germanizacyjny poparty polityką zakonu krzyżackiego był zapewne w owym czasie silniejszy niż na Śląsku. Sytuacja polityczna uległa zasadniczej zmianie dopiero w XV stuleciu, zwłaszcza po pokoju toruńskim w 1466 r., kiedy to Pomorze Gdańskie i w ogóle całe Prusy królewskie zostały włączone do Polski, a szereg ziem poddano lennej zwierzchności króla polskiego. W przeciwieństwie do Śląska, gdzie w XIV i XV w. tradycje polskie były żywe i w pełni zauważalne, tu z trudem torowały sobie drogę i często musiały ulegać asymilacji z zastanymi elementami kulturowymi.

Ziemie zjednoczonego królestwa polskiego zamieszkane były głównie przez ludność polską. Zdobycze terytorialne i warunki gospodarcze kraju wpływały na stopniowe zwiększanie się liczby ludności i jej zróżnicowanie narodowościowe. Przez Śląsk i Pomorze napływała ludność niemiecka, osadnictwo w miastach oraz w sieci miasteczek lokowanych na tzw. prawie niemieckim było w pewnej części niemieckie; Ruś Halicka zamieszkana była przez ludność ruską; Prusy – pruską; unia z Litwą w ogóle zmieniła zasadniczo proporcje etniczne w kraju. Występowała mniejszość czeska, armeńska, żydowska i in.

Struktura stanowa XIV- i XV-wiecznego społeczeństwa, określająca odrębność każdego stanu, była czynnikiem najistotniejszym w kształtowaniu oblicza społecznego kraju. Na plan pierwszy pod względem politycznym wysuwa się stan szlachecki, coraz bardziej rosnący w siłę adresat większości przywilejów królewskich i mimo rozwarstwienia materialnego (możnowładztwo, szlachta ziemska, rycerstwo, szlachta drobna) zjednoczony wspólnym celem zdobycia i utrzymania władzy. Ciągle jeszcze znaczną rolę zwłaszcza na dworze królewskim odgrywało średnie rycerstwo, które obejmując ważne urzędy szybko dochodziło do bogactwa i znaczenia w kraju. Stan duchowny, związany głównie ze szlachtą i silny pod względem ekonomicznym, odgrywał znaczną rolę zwłaszcza w kulturze, mimo kryzysu ideologicznego i znacznego zmniejszenia roli politycznej. Niewielkie natomiast znaczenie polityczne miał najliczniejszy, liczący około 70% mieszkańców kraju stan kmiecy oraz mieszczański, mimo uzyskania znacznej samodzielności w administrowaniu miastami i mimo materialnego rozwarstwienia (patrycjat, rzemieślniczy i warstwa ubogich mieszczan), które wielokrotnie doprowadzało do buntów i walk o własne prawa.

W XIV i XV wieku zaszły zasadnicze zmiany w organizacji życia publicznego w kraju. Ważne znaczenie w tym względzie miało uporządkowanie spraw sądownictwa i administracji za czasów Kazimierza Wielkiego (statuty piotrkowskie i wiślickie), zaś w XV wieku następowało ważne dla sposobu rządzenia krajem kształtowanie się parlamentaryzmu. W końcu XV w. powstał nowoczesny parlament polski, złożony z senatu (dawna rada królewska) i sejmów: sejmu walnego, sejmów prowincjonalnych w Małopolsce i Wielkopolsce oraz sejmików ziemskich. W tej schyłkowej fazie średniowiecza ustabilizował się w Polsce układ polityczno-społeczno-gospodarczy, który utrzymywał się w głównych zarysach stosunkowo długo. Pod względem gospodarczym schyłek średniowiecza cechował rozwój rolnictwa i hodowli, a także rozwój rzemiosł i początki przemysłu (metalurgicznego, papierniczego, sukienniczego i – głównie na wsi – spożywczego i innych). Rozwijał się też handel wewnętrzny towarami rolniczymi, płodami leśnymi i wyrobami rzemieślniczymi. Szczególne znaczenie ma zapoczątkowanie i rozwój na szerszą skalę handlu zagranicznego (m.in. eksport drewna czy zboża). Następuje znaczny rozkwit osadnictwa tak wiejskiego jak i miejskiego. Na specjalną uwagę zasługuje też postępujący proces urbanizacji kraju. Podnosi się wydatnie przyrost ludności, a zarazem wzrost gęstości zaludnienia, choć i tak w porównaniu z Europą zachodnią pozostaje ona nadal niewielka. Ogólnie stwierdzić można wyraźnie widoczną poprawę warunków bytowych wszystkich warstw społecznych, a zatem znaczne podniesienie się zamożności kraju.

Rosnący dobrobyt przyczynił się do rozwoju niektórych dziedzin nauki i sztuki. Wpłynął też na ogólny wzrost poziomu kulturalnego kraju. Powszechnie już zaakceptowano europejską kulturę łacińską i to nie tylko w warstwach najwyższych. Przemianom ulegała również obyczajowość: ideał odważnego i pobożnego rycerza ucieleśniany np. przez Zawiszę Czarnego z Garbowa powoli ustępował na rzecz dobrze gospodarującego, zamożnego i wykształconego szlachcica, znającego zasady dobrego wychowania i obdarzającego kobiety nie tylko miłością, lecz także szacunkiem. Szeroko upowszechniła się oświata – od szkół parafialnych, których około 3000 działało w końcu XV w. i przyczyniło się do rozpowszechnienia umiejętności pisania nawet na wsi, aż po uniwersytet (w 1364 r. otwarty przez Kazimierza Wielkiego i w r. 1400 odnowiony przez Jadwigę i Jagiełłę), w którym studiowali zarówno Polacy różnych stanów, jak też liczni studenci z innych krajów.

Ośrodkami kultury były jak dawniej: dwór królewski, dwory możnych, kościoły i klasztory, natomiast cechą charakterystyczną późnego średniowiecza jest też rozwój kultury miejskiej. Znaczna była także rola różnych mecenasów sztuk i nauk. Organizowano bazę dla rozwoju nauki – kościoły i klasztory straciły monopol na biblioteki i skryptoria, uczeni kompletowali własne księgozbiory, a pisarze sprzedawali w wolnym rynku swoje umiejętności. Coraz szersze były możliwości wymiany międzynarodowej – podróże Polaków na zachód i przyjazdy obcych podróżników, artystów i uczonych, pozostających już czasem na stałe w kraju rosnącego dobrobytu i prawie wolnym od stosów i szubienic inkwizycji.

Najwyższy autorytet międzynarodowy zyskała w omawianym okresie nauka polska. Uniwersytet Krakowski zasłynął w Europie ze szczególnie wysokiego poziomu nauk prawnych, politycznych, etycznych i filozoficzno-teologicznych, dość wymienić kilku ich najwybitniejszych przedstawicieli: Mateusz z Krakowa, filozof i teolog zainteresowany reformą kościoła; Paweł z Worczyna, prekursor badań nad społeczeństwem i państwem; Stanisław ze Skarbimierza, twórca teorii wojny sprawiedliwej; wybitny etyk i teolog Jakub z Paradyża; czy wreszcie Paweł Włodkowic, autor sławnego w Europie traktatu o prawie wszystkich narodów (nawet wyznających religie pogańskie) do samostanowienia. W uniwersytecie, jak również poza nim, działali pierwsi humaniści polscy nie tylko kultywujący starożytne wzory literackie, lecz także reprezentujący tendencje nowoczesnego myślenia, jak np. Jan z Ludziska, Grzegorz z Sanoka, Piotr Wolfram, Jan Elgot, Mikołaj Lasocki i inni. Wszystkie te zainteresowania uczonych doprowadziły do sformułowania idei koncyliarnych, głoszących wyższość soboru nad papieżem, konieczność reform kościelnych, dążenie do powszechnej sprawiedliwości, odejście od przymusowego chrztu itp. Koncyliaryzm stanowił szczególnie istotny wkład w myśl społeczno-filozoficzną późnego średniowiecza.

W Krakowie zorganizowano również pierwszą w Europie katedrę matematyki i astronomii (1405) opartą na idei odejścia od metafizyki w kierunku fizycznego postrzegania świata. W pracach tych brało udział wiele wybitnych osobowości: np. Benedykt Hesse, Wawrzyniec z Raciborza, Sędziwój z Czechła, Tomasz ze Strzempina, Marcin Król z Żurawicy oraz Wojciech z Brudzewa i Jan z Głogowa. U tych ostatnich rozpoczął w 1491 r. naukę Mikołaj Kopernik.

Wśród zabytków piśmiennictwa, jakie pozostały z okresu późnego średniowiecza, przeważają dzieła pisane po łacinie. Zwracają uwagę przede wszystkim prace historyczne Janka z Czarnkowa, a zwłaszcza kroniki Jana Długosza, będące ewenementem w owych czasach na gruncie europejskim. Literatura w języku polskim, np. pieśni, eposy, wiersze, przekazywana początkowo tradycją ustną, coraz częściej bywała zapisywana. Rola języka polskiego wzrastała: tłumaczone były statuty Kazimierza Wielkiego, psalmy (Psałterz floriański, Psałterz puławski), biblia (biblia królowej Zofii), kazania (Kazania gnieźnieńskie, Rozmyślania przemyskie), powstawały poezje anonimowe (Pieśń o zabiciu Jędrzeja Tęczyńskiego, Dialog mistrza Polikarpa ze śmiercią i wiele innych).

W architekturze, rzeźbie i malarstwie panuje gotyk. Wznoszone są liczne budowle drewniane, a także murowane z kamienia i cegły. Przede wszystkim są to monumentalne kościoły, jak np. czternastowieczne katedry we Wrocławiu, Krakowie, Poznaniu i Gnieźnie, kościół mariacki w Gdańsku, liczne kościoły w Krakowie (np. św. Krzyża czy św. Andrzeja) i w innych okolicach. Na uwagę zasługują dwunawowe kościoły, jak np. kolegiata w Wiślicy, czy kościół w Niepołomicach. Odmienny nieco typ architektoniczny kultywowano na ziemiach północnych, np. bazylikowe kościoły w Kwidzyniu, Fromborku, Toruniu (kościół św. Jakuba), w Gdańsku (kościół mariacki) czy na Mazowszu (kościół św. Jana w Warszawie). Powstają także świeckie rezydencje, przede wszystkim liczne zamki obronne budowane przez Kazimierza Wielkiego w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej i inne warownie (np. Będzin, Czorsztyn, Niedzica, Czersk, Kruszwica, Ciechanów). Prywatne zamki wielmożów zbudowano np. w Dębnie, Oporowie, Pińczowie, natomiast odrębny styl architektoniczny ukształtował się na Pomorzu, gdzie obok licznych mniejszych zamków powstał sławny – jako jedna z najwspanialszych budowli obronnych w Europie – zamek krzyżacki w Malborku.

Rzeźbiono w pierwszym rzędzie płyty nagrobne i sarkofagi, np. Henryka IV Probusa na Śląsku, w Krakowie sarkofag Kazimierza Wielkiego, Kazimierza Jagiellończyka, płyta Kallimacha, Oleśnickich w Gnieźnie, Tomickich, Górków i in.; pojawiają się rzeźbione kaplice i nagrobki bogatych mieszczan. W połowie XIV w. znane są liczne rzeźby drewniane, jak np. sławna Madonna z Krużlowej, a zwłaszcza ołtarze, w tym najsławniejszy w kościele mariackim w Krakowie dłuta Wita Stwosza. Zwraca też uwagę malarstwo ścienne, np. freski i polichromie z Niepołomic, Gniezna, Torunia, Lublina, Wiślicy, Sandomierza, oraz rzemiosło artystyczne, np. czternastowieczne witraże w kościele dominikanów w Krakowie, wystrój wnętrz innych kościołów i paramenty kościelne – kielichy, krzyże, monstrancje czy relikwiarze.

Bibliografia:

Jan Ptaśnik: Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce. 1949

Bogdan Suchodolski (red.): Historia nauki polskiej. 1970

Aleksander Gieysztor (red.): Polska dzielnicowa i zjednoczona. 1972

Jerzy Topolski (red.): Dzieje Polski. 1976

Jerzy Kłoczowski: Europa słowiańska w XIV-XV wieku. 1984

Jerzy Wyrozumski: Historia Polski... 1985

Feliks Kiryk: Nauk przemożnych perta. 1986

Michał Rożek: W cieniu zamków i katedr. 1988

Krzysztof Bączkowski: Rady Kallimacha. 1989

Jadwiga Krzyżaniakowa: Koncyliaryści, heretycy i schizmatycy... 1989

Janusz Małłek: Powstanie poczucia krajowej odrębności w Prusach... 1990

Halina Manikowska: Świadomość regionalna na Śląsku w późnym średniowieczu. 1990

Teresa Michałowska (red.) Literatura i kultura późnego średniowiecza... 1993

Teresa Michałowska: Średniowiecze. 1995

3. Kalendarium epoki

Chronologiczny zestaw najważniejszych wydarzeń z zakresu historii muzyki polskiej i powszechnej, historii Polski i świata, historii nauki i kultury w Polsce i na świecie w l. 1320-1500

XIV wiek

Muzyka polska

1320-30 – przekazy śląskie francuskich motetów ars nova, m.in. Philippe'a de Vitry Colla iugo – Bona condit – Libera me oraz Vatriqueta de Couvains (?): Amis loyal

pocz. XIV w. – najstarsza pieśń polska wiekopostna, monodia Jezus Chrystus Bóg Człowiek

pocz. XIV w. – oficjum rymowane o św. Wojciechu powstałe w Krakowie

I pot XIV w. – wpis organalny do graduału z klasztoru cystersów w Henrykowie (PL-WRu 417): Quanta Dei sit miseratio

I poł. XIV w. – wpis Kyrie 2-gł. do graduału z klasztoru cystersów w Kamieńcu Ząbkowickim z 1260 r. Utwór znany też z rękopisów czeskich i austriackich

ok. 1343 – graduał napisany przez brata Wilrikusa dla klasztoru norbertanek w Krzyżanowicach

1343 – brewiarz biskupa wrocławskiego Przecława z Pogorzeli (zm. 1376) z opisem dramatyzacji Visitatio sepulchri

przed 1346 – sekwencja Salve salutis ianua z oryginalną melodią powstałą w środowisku poznańskim lub gnieźnieńskim i z tekstem biskupa Jana Łodzi z Kępy (zm. 1346)

ok. 1350 – spisano antyfonarz z najstarszym tekstem Per merita sancti Adalberti (w Pelplinie)

1351 – najstarsza polska melodia Credo z rękopisu śląskiego (PL-WRu 422)

1360-70 – rękopis Stella chori plocensis źródło do chorałowej praktyki wykonawczej w Polsce, zawiera też fragmenty pieśni polskich (zaginione)

ok. 1365 – Wstał z martwych król nasz – tropowa pieśń liturgiczna w języku polskim

1365 – graduał Świętosława z Wilkowa z Płocka zawiera liczne informacje i zapisy o praktyce wykonawczej i śpiewach liturgicznych w Polsce (zaginiony)

1372 – antyfonarz kielecki sporządzony przez Falisława z Nysy, jeden z najstarszych zabytków diecezji krakowskiej zawiera bogaty materiał do historii chorału, m.in. liczne opisy obrzędów i dramatyzacji z muzyką

1377 – w Krakowie odegrano bliżej nieznany ludus paschalis

ok. 1384 – zapis ceremoniału koronacyjnego z muzyką w rkp. z kapituły katedralnej krakowskiej oparte na wzorach czeskich i niemieckich (PL-Kk11)

1384-1410 – graduał tyniecki fundacji opata Mścisława z klasztoru benedyktynów w Tyńcu

przełom XIV i XV – dwugłosowe opracowanie fragmentów lekcji z proroctw Izajasza Populus gentium z graduału z kolegiaty Św. Jadwigi w Brzegu Dolnym (PL-WRu K24)

1393 – powstaje kolegium psałterzystów ufundowane przez królową Jadwigę w katedrze wawelskiej

1395-1940 (?) powstała tzw. Biblia jasnogórska z miniaturą niedźwiedzia grającego na rogu

przełom XIV i XV w – najstarszy zapis tekstu pieśni Chrystus z martwych wstał jest w rękopisie pochodzącym ze Spiszu

Muzyka światowa

1324-25 – nakaz papieża Jana XXII (Jacques Duese, ur. 1249, zm. 1334) w sprawie usunięcia nowych nurtów polifonicznych i utrzymania techniki organalnej w muzyce wykonywanej w kościołach (bulla Docta sanctorum przeciw muzyce ars nova)

1325 – Speculum musicae Jakuba z Leodium (ur. 1260, zm. po 1330) traktat reasumujący dokonania stylu ars antiqua.

ok. 1335 – prawdopodobnie powstał w Anglii tzw. Codex Robertsbridge z najstarszymi zapisami muzyki instrumentalnej.

ok. 1335 – urodził się Johannes Ciconia

ok. 1340 – Johannes de Muris (ur. 1290-1300, zm. ok. 1351) ukończył traktat Ars contrapuncti

1340-50 – działał w Werone i Meiolanie Giovanni da Cascia, kompozytor m.in. madrygałów

1340-60 – działalność Jacopa da Bologna

1342 – Le Remede de Fortune Guillaume'a de Machaut (ur. 1300, zm. 1377), czołowego reprezentanta ars nova

1348-49 – powstanie Geisslerlieder (pieśni flagellantów) podczas zarazy w Europie

1349-63 – Msza Notre-Dame Guillaume'a de Machaut, najstarszy cykl mszalny w historii muzyki

ok. 1350 – powstał Codex Rossi. Zawiera madrygały, caccie itp. utwory włoskiego trecenta

ok. 1351 – zmarł Johannes de Muris

ok. 1351 – Florencja ośrodkiem rozwoju muzyki wielogłosowej

1351 – traktat Simona Tunstede: Quatuor principalibus musicae

1356 – motet Felix virgo Guillaume'a de Machaut

ok. 1360 – rozkwit wielogłosowej muzyki francuskiej, m.in. popularnej 3-gł. chace (kanon)

1360-80 – rozwój caccii we Włoszech

1361 – zmarł Philippe de Vitry (ur. 1291)

1361 – skonstruowanie organów w Halberstadt

1364 – Francesco Landini (ur. 1325, zm. 1397) uhonorowany przez króla Cypru tytułem „poeta laureatus"

1365 – zmarł Jacopo de Bologna, wybitny kompozytor włoskiego trenta

ok. 1370 – rozpowszechnienie włoskiej ballaty (Francesco Landini, Paolo da Firenze, Nicolo da Perugia i in.)

ok. 1370 – rozwój motetu (Johannes Ciconia)

1377 – zmarł Guillaume de Machaut

1377 – początki stylu ars subtilior

1378-94 – utwory śpiewaków dworu papieża Klemensa VII w Awinionie spisane w rękopisie z Chantily

ok. 1380 – urodził się John Dunstable

1380-1400 – spisanie rękopisu z Apt oraz rękopisu z Ivrei przez kleryka z Sabaudii Johannesa Pellicerii – ważnych źródeł do muzyki wielogłosowej XIV w. we Francji (m.in. Philippe de Vitry, Guillaume de Machaut)

1388 – msza Regina gloriosa Johannesa Ciconii, pierwsza missa parodia (?)

1390-1430 – działalność kompozytora włoskiego, Antonia Zaccary da Teramo

1397 – zmarł Francesco Landini

ok. 1400 – urodził się Guillaume Dufay

ok. 1400 – urodził się Gilles Binchois

ok. 1400 – zapisano najstarszy zbiór utworów na instrumenty klawiszowe, tzw. Codex Faenza

Historia i kultura polska

1320-64 – przebudowa katedry na Wawelu

1331 – zwycięstwo Władysława Łokietka nad Krzyżakami pod Płowcami

1333 – koronacja Kazimierza Wielkiego (ur. 1310, zm. 1370)

1334 – budowa kościoła mariackiego na Piasku we Wrocławiu

1335 – zjazd wyszehradzki: Jan Luksemburski (ur. 1296, zm. 1346) rezygnuje z ubiegania się o koronę polską w zamian za sumę 20 tys. kóp groszy praskich

1338 – II zjazd wyszehradzki (prawo Andegawenów do tronu polskiego w zamian za prawa Polski do Rusi Halickiej)

1339 – Kazimierz Wielki zrzeka się praw do księstw śląskich i księstwa płockiego; układ polsko-węgierski o sukcesję; inkorporacja ziemi sieradzkiej do królestwa; II proces z Krzyżakami o Pomorze w Warszawie.

1340 – wyprawa polska na Ruś Halicką

1342 – Jarosław Bogoria ze Skotnik (ur. 1276, zm. 1376) mianowany arcybiskupem gnieźnieńskim

1342 – rozpoczęcie przebudowy katedry w Gnieźnie

1343 – traktat z Krzyżakami w Kaliszu; zwrot Kujaw i ziemi dobrzyńskiej

1343 – inkorporacja ziemi wschowskiej do Polski

1344 – zdobycie ziemi sanockiej i przemyskiej

od 1344 – wojny z Janem Luksemburskim (ur. 1296, zm. 1346), królem czeskim o Śląsk

1345 – rzeźba nagrobna Władysława Łokietka (ur. 1260-61, zm. 1333) w katedrze krakowskiej

1346-47 – statuty prawne Kazimierza Wielkiego: wiślicki i piotrkowski

1346-1410 – budowa katedry poznańskiej

1348 – pokój z Czechami w Namysłowie, ostateczna utrata Śląska

1349 – zagarnięcie przez Polskę Rusi Halicko-Włodzimierskiej

ok. 1350 – pomnik księcia Henryka Pobożnego (ur. 1191, zm. 1241) we Wrocławiu

1350 – budowa dwunawowej gotyckiej kolegiaty NMP w Wiślicy

1350 – wojna z Litwą o Ruś i kompromisowy podział ziem

1351 – inkorporacja ziemi płockiej do Polski i lenno reszty Mazowsza, w wyniku zwycięstwa wojsk królewskich pod Żukowem nad książętami mazowieckimi sprzymierzonymi z Litwą

1351-52 – wyprawy na Ruś i walki z Litwą

1352 – konfederacja szlachty wielkopolskiej pod dowództwem Marka Borkowica (zm. ok. 1360) przeciwko centralistycznej polityce Kazimierza Wielkiego

1352 – inkorporacja ziemi łęczyckiej do Polski

1355 – wyprawa polsko-węgierska na Ruś

1355 – ugoda ze szlachtą polską w Budzie w sprawie sukcesji tronu przez Ludwika Andegaweńskiego

1356 – powołanie sądu najwyższego prawa niemieckiego w Krakowie dla mieszczan Królestwa

1357 – pokój z Litwą

1358 – przywilej Kazimierza Wielkiego dla Krakowa (zakaz brzydkiej zabudowy miasta)

ok. 1359-60 – małżeństwo Kazimierza (ur. 1351, zm. 1377), księcia słupskiego z Joanną, córką Olgierda, zbliżenie dynastyczne z Litwą

ok. 1360 – budowa prezbiterium kościoła mariackiego w Krakowie

1360-82 – budowa katedry sandomierskiej

1360-70 – polichromia z klasztoru cystersów w Lądzie

1364 – utworzenie Uniwersytetu Krakowskiego

1364 – międzynarodowy zjazd monarchów w Krakowie; konferencja na temat krucjaty antytu recki ej

1364 – ukończenie przebudowy katedry krakowskiej

1365 – sojusz z Pomorzem zachodnim i lenna polskie; sojusz z Danią

1366 – wyprawa na Ruś i zdobycie ziem lennych na Wołyniu

1368 – zdobycie ziemi wałeckiej

1368 – ordynacja dla żup solnych w Krakowie

1368 – adoptowanie Kazimierza IV, księcia słupskiego przez Kazimierza Wielkiego

1370 – śmierć Kazimierza Wielkiego. Koniec dynastii Piastów na tronie polskim

1370-82 – panowanie Ludwika Węgierskiego (ur. 1326, zm. 1382); regencja Elżbiety, córki Władysława Łokietka (ur. 1305, zm. 1380) królowej Węgier

1370 – Brandenburgia zagarnia lenna polskie na Pomorzu

1370 – Litwa zagarnia ziemię włodzimierską

1370-75 – freski w kościele w Niepołomicach

1370-80 – zamek w Dębnie

1372 – ukończenie nowej gotyckiej katedry w Gnieźnie

1372 – Władysław (zm. 1401), książę opolski zarządza Rusią Halicką

1373-6 – Władysław Biały (zm. 1388), książę gniewkowski występuje o sukcesję po Kazimierzu Wielkim, pobity uchodzi za granicę

1374 – układ w Koszycach – szlachta popiera sukcesję tronu dla córki Ludwika w zamian za redukcję świadczeń

1374 – założenie arcybiskupstwa w Haliczu

1375 – wystąpienie czeladników piekarskich w Krakowie przeciw ciężarom na rzecz kościoła i likwidacji ich organizacji; inne wystąpienia uboższych mieszczan

1376 – najazd litewski na Małopolskę

1377 – śmierć Olgierda Giedyminowicza

1378 – Ruś Halicka pod zarządem węgierskim

1380 – śmierć Elżbiety, córki Władysława Łokietka

1380-1472 – budowa kościoła cystersów w Pelplinie

1381 – przywilej podatkowy Ludwika Węgierskiego dla kościoła

1382 – śmierć Ludwika Węgierskiego

1382-4 – bezkrólewie

1383 – wojna domowa w Wielkopolsce przeciw starostwu, tzw. wojna Grzymalitów z Nałęczami, próby zdobycia tronu przez Ziemowita IV, księcia mazowieckiego

1384 – ukończenie kroniki Janka z Czarnkowa (ur. 1320, zm. 1387)

1384 – koronacja Jadwigi Andegaweńskiej na króla Polski, zerwanie unii personalnej z Węgrami

1385 – usunięcie Wilhelma Habsburga (ur. 1370 – zm. 1406) z Krakowa

1385 – układ polsko-litewski w Krewię

1386 – przybycie Jagiełły do Krakowa, ślub z Jadwigą, koronacja, unia personalna polsko-litewska

1386 – przywilej krakowski Jagiełły poszerzający prawa szlachty

1387 – wprowadzenie religii chrześcijańskiej na Litwie

1387 – Ruś ponownie pod panowaniem polskim

1387 – włączenie Mołdawii jako lenna do Królestwa

1388 – przywilej piotrkowski poszerzający prawa szlachty

1388 – ukończenie katedry we Fromborku

1390 – zbudowanie Sukiennic w Krakowie

1390-93 – bunty i walka o prawa czeladników i ubogich mieszczan we Wrocławiu (także w innych miastach śląskich)

1390-95 wojna litewsko-krzyżacka, opór bojarów litewskich przeciwko unii

ok. 1390 – malowidła ścienne w kościołach toruńskich

1392 – ugoda w Ostrowie Lubelskim między Polską a Litwą

1392 – Witold Kiejstutowicz (ur. 1352, zm. 1430) namiestnikiem Wielkiego Księstwa Litewskiego

1392 – Władysław, książę opolski (zm. 1401) oddaje ziemię dobrzyńską w zastaw Krzyżakom

1397 – powstanie Związku Jaszczurczego w celu połączenia ziemi chełmińskiej z Polską

1398 – Witold pozornie odstępuje Żmudź Krzyżakom

1399 – śmierć królowej Jadwigi

1399 – klęska Witolda pod Worsklą w bitwie z Tatarami

1399 – (?) ukończenie Psałterza floriańskiego

1400 – restauracja Uniwersytetu Krakowskiego

Historia i kultura światowa

1324 – doktryna polityczna filozofa awerroisty Marsyliusza z Padwy (Marsilio Mainardini, ur. 1275, zm. 1343 ?), doradcy cesarza Ludwika IV Bawarskiego Wittelsbacha (ur. 1287, zm. 1347) dotycząca uniezależnienia władzy państwowej od kościelnej i idei ludowładztwa.

1328 – koronacja Ludwika IV Bawarskiego na cesarza

pocz. XIV w. – Wilhelm Tell, legendarny bohater zjednoczonej w 1315 r. i uwolnionej spod panowania Habsburgów Konfederacji Szwajcarskiej.

1331-55 – potęga Serbii za cara Stefana Duszana (Stefan Urosz IV, ur. 1308, zm. 1355)

1337-43 – Tkaczki z reliefu na dzwonicy we Florencji Andrea Pisano (ur. 1395, zm. 1455)

1337 – zmarł malarz włoski, Giotto (Ambrogiotto di Bondone, ur. 1266)

1337 – umowa handlowa Flandrii i Anglii

1337 – zaostrzenie stosunków między Anglią a Francją – początek wojny stuletniej

1337-39 – freski w Palazzo Publico w Sienie (z panoramą miasta) Am-brogio Lorenzettiego (daty życia nieznane)

1338 – zjazd w Rense – cesarz wybierany większością głosów elektorów, zaś zgoda papieża nie jest wymagana

ok. 1340 – chaos polityczny, kryzys społeczny we Włoszech

ok. 1340 – ukończenie budowy gotyckiego kościoła św. Stefana w Wiedniu

1340 – otrucie księcia halicko-włodzimierskiego Bolesława Jerzego II

1340 – rekonkwista w Hiszpanii, klęska Maurów nad rzeką Salado

1340 – klęska Francji w bitwie morskiej z Anglią pod Sluys

1341 – upadek banków włoskich, kryzys gospodarczy w Europie

1342-82 – panowanie na Węgrzech Ludwika Andegaweńskiego zw. Węgierskim (ur. 1326, zm. 1382)

1342 – powstanie zelotów w Salonikach i zdławienie republiki w 1349

1344 – aneksja Majorki, rosnąca siła Aragonii, ekspansja terytorialna i gospodarcza

1345-77 – panowanie na Litwie Olgierda Giedyminowicza (ur. 1296, zm. 1377), ojca Władysława Jagiełły

1346 – zwycięstwo Anglików nad Francuzami pod Crecy, blokada Calais

1346 – Bukoliki Francesca Petrarki (ur. 1304, zm. 1374)

1347 – rozejm w wojnie stuletniej

1347 – śmierć cesarza Niemiec Ludwika IV Wittelsbacha

1347 – elekcja Karola IV Luksemburskiego (ur. 1316, zm. 1378)

1348-50 – zaraza we Włoszech; „czarna śmierć” szerzy się w całej Europie, zagłada 1/3 ludności, wystąpienia sekt religijnych np. biczowników; pogromy Żydów, którzy chronili się m.in. na terenie Polski

1348 – powstanie mieszczan rzymskich pod dowództwem Coli di Rienzo (ur. 1313, zm. 1354)

1348 – kuria papieska kupuje Awinion

1348 – otwarcie uniwersytetu w Pradze

1349 – zarządzenie o przymusie pracy robotników rolnych w Anglii

1349 – przyłączenie Montpellier i Delfinatu do Francji (tytuł Delfina dla królów francuskich)

ok. 1350 – zm. Wilhelm Ockham przedstawiciel krytycyzmu w scholastycznej filozofii średniowiecznej

ok. 1350 – ustanowienie feudalnego Orderu Podwiązki w Anglii przez Edwarda III Plantageneta (ur. 1312, zm. 1377)

ok. 1350 – działalność poetów angielskich Geoffreya Chaucera (ur. 1340, zm. 1400) i Williama Langlanda (ur. 1330, zm. 1400)

II poł. XIV w. – działalność Francesca Petrarki (ur. 1304, zm. 1374) i Giovanniego Boccacia (ur. 1313, zm. 1375)

1350 – śmierć Filipa VI de Valois (ur. 1293, zm. 1350), króla Francji

1350-64 – panowanie Jana II Dobrego de Valois (ur. 1319, zm. 1364) we Francji

1351 – wznowienie działań wojny stuletniej

1351 – walka Chin z najeźdźcami mongolskimi

1352-70 – Il canzoniere – zbiór kilkuset motetów i innych wierszy do Laury Francesca Petrarki (ur. 1304, zm. 1374).

1353 – powstał Dekameron Giovaniego Boccacia (ur. 1313, zm. 1375)

1354 – krótkotrwałe rządy senatora Cola di Rienzo w Rzymie

1355 – koronacja cesarska Karola IV Luksemburskiego

1356 – zwycięstwo Anglii w bitwie pod Poitiers, w której brał udział m.in. Edward Plantagenet zwany Czarnym Księciem (ur. 1330, zm. 1376)

1356-58 – wojna węgiersko-wenecka, Węgry odzyskują Dalmację

1356 – złota bulla Karola IV – przepisy ustalające sposób obioru cesarza

1356 – klęska Francji pod Maupertuis, rozejm między Francją i Anglią

1356 – zagrożenie tureckie: zdobycie przez Turków Gallipoli, bazy wypadowej na Europę, powstanie lekkiej jazdy w wojskach tureckich – janczarzy. Budowa potęgi państwa Osmańskiego

1357 – Stany Generalne w Paryżu, polityka gospodarcza i inne prerogatywy przechodzą w gestię Stanów

1358 – Żakeria – krwawo stłumione przez feudałów powstanie chłopskie we Francji

1358 – zmarł Jean Buridan (ur. 1300), filozof nominalista

1359 – bojkot towarów flandryjskich rosnąca potęga handlowa Hanzy

1359-89 – panowanie Dymitra Dońskiego Rurykowicza (ur. 1350, zm. 1389) w Wielkim Księstwie Moskiewskim; kontynuacja jednoczenia ziem ruskich

ok. 1360 – słownik medyczny i inne prace lekarza śląskiego Tomasza z Sarepty (ur. 1297, zm. 1378)

1360 – zdobycie Adrianopola przez Turków

1360 – pokój w Bretigny między Anglią a Francją

1360 – zwycięstwo gospodarcze Hanzy nad Flandrią

1360 – zdobycie Skanii i Visby przez króla duńskiego Waldemara IV Odnowiciela (ur. 1320, zm. 1375) i niezrealizowane plany zjednoczenia Skandynawii

1361 – konflikt Danii z Hanzą

1362 – pogłębiający się kryzys kościoła rzymskiego, schizma, papież i antypapież: Urban V (Guillaume de Grimoard, ur. 1310, zm. 1370) przyjaźnie nastawiony do Polski) i Klemens VII (Robert z Genewy, ur. 1342, zm. 1394)

1365 – założenie uniwersytetu w Wiedniu

1367 – konfederacja w Kolonii – zwycięstwo Hanzy nad Danią

1368 – początek panowania dynastii Ming w Chinach

1368 – bezskuteczna wyprawa Olgierda na Moskwę

1370 – urodził się Jan Hus (zm. 1415)

1371 – klęska wojsk węgierskich w Bitwie z Turkami nad Maricą

1375 – rozejm francusko-angielski po zatargach granicznych i przegranej Anglii

1377 – śmierć Edwarda III Plantaeneta (ur. 1312, zm. 1377) króla Anglii

1377 – potępienie przez papieża tez Johna Wiklefa (ur. 1329, zm. 1384, 1427 zwłoki wykopano i spalono jako heretyka) odrzucających hierarchiczną strukturę kościoła

1378 – śmierć cesarza Karola IV

1378 – nieudolne panowanie syna Karola, Wacława IV Luksemburskiego (ur. 1361, zm. 1419) zakończone jego detronizacją w 1400

1378 – walka proletariatu Florencji, powstanie Ciompich

1378-9 – rozruchy we Francji przeciwko narzucaniu podatków

1378 – początki wielkiej schizmy w papiestwie

1379 – powstania organizowane przez cechy miejskie we Flandrii

1380 – zwycięstwo Dymitra Dońskiego nad Tatarami pod wodzą Mamaja (zm. 1380) na Kulikowym Polu.

1380 – śmierć Karola V Mądrego de Valois (ur. 1337, zm. 1380) króla Francji

1360 – uchwalenie nowych podatków w Anglii dla wszystkich poza duchowieństwem, niepokoje społeczne

1381 – krwawo stłumione powstanie Wata Tylera (zamordowanego w 1381) w obronie chłopów

1381 – bitwa pod Chioggią, rywalizacja Wenecji i Genui w handlu śródziemnomorskim zakończona klęską Genui

1382 – niepokoje społeczne w całej Francji po zamordowaniu Wata Tylera, wystąpienia tzw. berdyszników i „les touchins” również krwawo stłumione

1382 – potępienie tez Wiklefa głoszonych przez grupy tzw. lollardów na synodzie w Londynie

1382 – powrót burżuazji do władzy we Florencji

1382 – zajęcie i spalenie Moskwy przez Złotą Ordę tatarską dowodzoną przez chana Tochtamysza (zm. 1406 (7?))

1383 – przekład biblii Johna Wiclefa

1384 – śmierć Johna Wiclefa

1384 – Troilus i Kresyda Geoffreya Chaucera

1384 – rozpoczęcie budowy katedry w Mediolanie

1386 i 1388 – walki książąt Habsburskich z kantonami szwajcarskimi. Z bitwą pod Sempach w 1386 związany jest legendarny bohater Winkelried (Arnold ze Stano)

1387 – Canterbury Tales Geoffreya Chaucera

1387-1412 – panowanie Małgorzaty (ur. 1353, zm. 1412) królowej Danii, Norwegii i Szwecji

1387-1421 – budowa ratusza gotyckiego w Brugii

1388 – wojna Danii ze Szwecją z myślą o zjednoczeniu

1389, 1391 i 1394-5 – rozgromienie Złotej Ordy tatarskiej przez Tameana (Timura Kulawego, ur. 1336, zm. 1405)

1389-1425 – panowanie Wasyla I (zm. 1425) w Wielkim Księstwie Moskiewskim

1389 – klęska Serbów w bitwie z Turkami na Kosowym Polu

1390 – włączenie Sycylii do Aragonii

1391-1425 – panowanie cesarza Manuela II Paleologa (ur. 1350, zm. 1425) w Bizancjum

1392 – Bułgaria jako prowincja turecka

1394 – ur. się Henryk Żeglarz (zm. 1460), inicjował portugalskie podróże geograficzne

1394 – pokój między Związkiem Szwajcarskim a Habsburgami

1396 – klęska wyprawy krzyżowej zorganizowanej przez późniejszego cesarza Zygmunta Luksemburskiego (ur. 1368, zm. 1437) przeciw Turkom pod Nicopolis

1396 – krótkotrwałe zwierzchnictwo Francji nad Genuą w wyniku intryg politycznych Giangalleazza Viscontiego (ur. 1351, zm. 1402) księcia mediolańskiego

1397 – unia Danii ze Szwecją w Kalmarze

1399 – detronizacja króla Anglii Ryszarda II Plantageneta (ur. 1367, zm. 1400) podczas wojny domowej

1399-1413 – panowanie Henryka IV Lancastra (ur. 1367, zm. 1413) w Anglii, pomagał Krzyżakom przeciw Litwie w 1390-2, 1399 ustanowił Order Łaźni

1400 – detronizacja Wacława Luksemburskiego w Niemczech i wybór Ruprechta v.d. Pfalz (ur. 1352, zm. 1410) na króla Niemiec

1400-1402 – wojna Tamerlana (Timura Kulawego) z Turkami, zwycięstwo pod Ankarą nad sułtanem Bajazytem I zw. Błyskawicą (ur. 1354, zm. 1403)

Wiek XV

Muzyka polska

pocz. XV w. – teksty hymnów napisane przez Adama Świnkę z Zielonej (zm. 1433) ku czci św. Stanisława: Pollens doxis i Alma per eius merita przekazane w źródłach zagranicznych (klasztor St. Florian w Austrii)

1408 – pierwszy zapis Bogurodzicy wraz z melodią na okładce zbioru kazań spisanego przez wikariusza z Kcyni, Macieja z Grochowa

ok. 1410 – skryptor Przybysław spisał antyfonarz opata Mścisława w Tyńcu

1415-23 – graduał używany w diecezji krakowskiej i przekazujący ryt lokalny (PL-Kk45)

1416-21 – notatnik franciszkanina śląskiego Mikołaja z Koźla (zm. po 1423) zawierający zapisy 1 gł., wielogłosowe, m.in. piosenkę z zaszyfrowaną literami melodią Chcę ja na pannę żałować i uwagi m.in. o życiu muzycznym na Śląsku, w Czechach i w Polsce

ok. 1420-40 – przypuszczalne lata działalności Mikołaja z Radomia

ok. 1420 – powstała pieśń maryjna, 1-głosowa Radości wam powiedam, zapisana później (1444 ?) w rękopisie z kazaniami z klasztoru kanoników regularnych w Kraśniku

1421-33 – rękopis z Krakowa zawierający zapisy 25 łacińskich pieśni i motetów (PL-Kk 2464)

ok. 1423 – spisano iluminowany antyfonarz katedry krakowskiej fundacji biskupa Zbigniewa z Oleśnicy

1423 – rękopis Mikołaja Menczela (Mencelliniego lub magistra Reychenbacha) zawierający 3 gł. motety i cantileny w stylu ars nova oraz XV-wieczne czeskie i śląskie cantio

1424 – zapis najstarszej polskiej pieśni bożonarodzeniowej Zdrów bądź królu anielski w kodeksie zawierającym kazania Jana Szczekny (ur. 1355, zm. 1407), Czecha, m.in. kapelana królowej Jadwigi

1425-27 – Expositio hymnorum zawierające zapis śląskiej sekwencji ku czci św. Stanisława z wielogłosowym zakończeniem Jesu

1425-33 – urywki mszy organowej zapisane w klasztorze kanoników regularnych w Żaganiu

ok. 1426 – tekst utworu Historigraphi aciem Mikołaja z Błonia (?) z muzyką Mikołaja z Radomia (?) na cześć rodziny królewskiej i narodzin królewicza Kazimierza Jagiellończyka

1426 – zapisy dwugłosu organalnego (fragmenty lekcji Populus gentium z antyfonarza z kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu (PL-WRu 505)

ok. 1429 – hymn na cześć Krakowa Cracovia civitas tekst Stanisława Ciołka, kompozytor nieznany (PL-Wn 8054 i 378)

1430-40 – kancjonał z katedry krakowskiej zawierający 2-4 gł. opracowanie Liber generationis

ok. 1430 – rękopis z kościoła Św. Elżbiety we Wrocławiu, zawierający 5 pieśni wielogłosowych

1430 – traktat o celebracji obrządków kościelnych Mikołaja z Błonia zwanego Pszczółką (zm. ok. 1448), bardzo popularny i wydawany wielokrotnie w XV i XVI w. w kraju i zagranicą

1430-60 – datuje się prawdopodobnie działalność twórczą Piotra z Grudziądza (ur. po 1400), autora motetów i pieśni oznaczonych akrostychem

ok. 1433 – iluminowany pontyfikał fundacji Zbigniewa Oleśnickiego napisany w Krakowie

ok. 1435 – Cantionale labore et ingenio Jana z Przeworska z klasztoru bożogrobców w Miechowie, zawiera 4 religijne pieśni polskie

1435-40 (?) – powstanie dwu najważniejszych źródeł do muzyki wielogłosowej: tzw. rkp 52 z Bibl. Krasińskich oraz rkp 378 z Bibl. Narodowej z utworami Mikołaja z Radomia, Mikołaja z Ostroroga oraz Johanesa Ciconii, Estienne'a Grossina, Egardusa, Antonia Zaccary da Teramo i Nicoli Zachariasa

przed 1437 – sekwencja Stella sole clarior z oryginalną melodią (może powstałą w Tyńcu?) z tekstem biskupa Stanisława Ciołka (ur. 1382, zm. 1437)

1440 (1430 ?) – fragment podręcznika gry na organach z klasztoru dominikanów we Wrocławiu

1441-69 – dwugłos organalny (fragmenty lekcji Populum gentium) zapisany w graduale z klasztoru kanoników regularnych z Żagania

1442 – pieśń bożonarodzeniowa Stała się rzecz wielmi dziwna

ok. 1443 – oficjum rymowane o Św. Janie Jałmużniku Diem hanc condignis powstałe w Krakowie

ok. 1449 – pieśń 1-głosowa o Wiklefie Andrzeja Gałki z Dobczyna (ur. 1400, zm. po 1451).

ok. 1450 – graduał krakowski o cechach lokalnych (PL – Kk 1267)

po 1450 – zapis tekstu i melodii pieśni rezurekcyjnej z XIV w., tropu do sekwencji Victimae paschali laudes w rękopisie z Pragi

ok. 1450 – fragment tabulatury organowej z klasztoru dominikanów we Wrocławiu (klauzule i opracowania pieśni)

II poł. XV w. – zapis hymnu Plaude celestis z prawdopodobnie oryginalną melodią w antyfonarzu z Krakowa (PL-Kk 49)

II poł. XV w. – oficjum rymowane o Matce Boskiej Śnieżnej Lucis candor sempiteme powstało w Krakowie

II poł. XV w. – Coronatio regis – rękopis krakowski z pełnym zapisem muzycznym ceremonii koronacyjnej, oparty na XIV-wiecznym pontyfikael

1451-57 – antyfonarz fundacji kanonika krakowskiego Adama z Bentkowa, pisany przez kilku skryptorów pod kierunkiem Mikołaja Sieteszy

1453 – zapis pieśni Mocne boskie tajemności – być może tekst i muzykę napisał Maciej z Raciąża (zm. 1483-4?), prawnik i kaznodzieja

ok. 1455 – zestawiono rkp. PL-Kj 1861 zawierający liczne średniowieczne traktaty muzyczne

ok. 1460 – pieśń Chwała tobie gospodzinie, najstarszy utwór wielogłosowy z oryginalnym tekstem polskim, zapisana w kodeksie Działyńskich po raz pierwszy białą notacją mensuralną

1460-80 – fragmenty motetów pochodzących z niemieckich źródeł z końca XIV w. w Bibl. Jagiellońskiej w Krakowie (tzw. śpiewnik krakowski)

1462 – powstała Pieśń o zabiciu Jędrzeja Tęczyńskiego

ok. 1465 – zapis bardzo popularnej w Polsce pieśni Iesus Christus nostra salus w opracowaniu wielogłosowym

1470 – rękopis łysogórski zawierający pieśni polskie, spisany przez Andrzeja ze Słupi (ur. 1440, zm. 1487), przeora klasztoru benedyktynów na Łysej Górze i muzyka

ok. 1470 – popularna pieśń pasyjna, przekazana w rękopisie łysogórskim, Posłuchajcie bracia miła zwana też Lamentem świętokrzyskim lub Żalami Matki Boskiej pod krzyżem

1470-80 – Glogauer Liederbuch (śpiewnik głogowski), najstarszy zapis ksiąg głosowych, obszerna (ok. 300 utworów) antologia znanego repertuaru europejskiego

1474 – kancjonał ze Środy Śląskiej, ważne źródło śląskie zawierające m.in. zapisy muzyki wielogłosowej (śląskie cantio, Liber generationis itp.)

1475-95(?) – powstał traktat Musica Jana z Szydłowa

ok. 1480 – koronka brata Seweryna – zestaw kilku pieśni maryjnych, m.in. z tekstem polskim Bądź wiesioła panno czysta oraz znana lauda włoska Cum autem venissem

ok. 1480 – fragmenty utworów Josquina des Prés, Guillaume'a Dufaya i in. wklejone w oprawę ksiąg kasowych miejskich we Lwowie z 1519-30

ok. 1487 – mszał ufundowany przez królową Elżbietę dla kardynała Fryderyka Jagiellończyka

1488 – Zołtarz Jezusów czyli piętnaście rozmyślań o Bożym umęczeniu pieśń z tekstem Władysława z Gielniowa (ur. ok. 1440, zm. 1505), autora wielu innych tekstów pieśniowych

1489 – kancjonał Jana Gosławskiego, kanonika katedry krakowskiej, zawierający wielogłosowe opracowanie Liber generationis

1491 – edycja najstarszych druków z nutami w Polsce: 4 księgi cerkiewno-słowiańskie wydane w Krakowie przez Szwajpolta Fioła

ok. 1492 – spisano kancjonał w klasztorze bernardynów w Krakowie z imieniem Kazimierza Jagiellończyka w Exsultet

1496-9 – rękopis Wawrzyńca z Giesek dla kolegiaty św. Marcina w Opatowie, zawierający wielogłosowe opracowania Liber generationis

1497 – rękopis Pieśni Sandomierzanina zawierający 2 teksty pieśni – świecki i religijny

1498-1505 (10 ?) – pobyt Heinricha Fincka w Polsce na stanowisku śpiewaka i kapelmistrza zespołu na dworze Aleksandra Jagiellończyka w Wilnie (i Krakowie ?)

koniec XV w. – zapis pieśni maryjnej O najdroższy kwiatku utrzymanej w technice imitacyjnej

koniec XV w. – monodyczna pieśń Zdrowaś Maryja niebieska lilija, bardzo popularna i wielokrotnie zapisywana w różnych postaciach w rękopisach od XV do XVIII w.

Muzyka światowa

1402 – pieśni Oswalda von Wolkenstein (ur. ok. 1377, zm. 1445), ostatniego minnesingera

1409 – urodził się Conrad Paumann, kompozytor i organista niemiecki

1410-20 – urodził się Johannes Ockeghem

1411 – zmarł Johannes Ciconia

1412 – traktat o kontrapunkcie Prosdocimusa de Beldemandis (ur. ok. 1375, zm. ok. 1428)

ok. 1415 – powstał rękopis Old-Hall z muzyką angielską (GB-Lbl 3307)

ok. 1415-19 (1440 ?) – powstał we Florencji najobszerniejszy zbiór muzyki włoskiej trecenta tzw. Squarcialupi Codex (od nazwiska późniejszego właściciela Antoniego Squarcialupiego (ur. 1416, zm. 1480, organisty we Florencji); zawiera 416 utworów czternastu kompozytorów (i kompozycje anonimowe)

1418 – zmarł Richard de Loqueville, kompozytor francuski, działający w Cambrai

1419 – Guillaume Dufay pisze motet Vassilisa ergo gaude wstępując na służbę do Malatestów w Rimini

1420-40 – działał kompozytor francuski Estienne Grossin z Paryża

I poł. XV w. – działalność tzw. szkoły burgundzkiej w muzyce na dworze burgundzkim w Dijon i wokół katedry w Cambrai: Nicolas Grenon, Giles Binchois, Guillaume Dufay i inni. (Rozwój wokalnej faktury wielogłosowej, formy muzyki dworskiej, angielski discantus, fauxbourdon). W Polsce – Mikołaj z Radomia

1420-80 – powstawały tzw. trydenckie kodeksy, czyli 7 ksiąg zawierających głównie twórczość motetową i mszalną najwybitniejszych kompozytorów europejskich XV w.

przed 1425 – kodeks z Lukki, zw. też kodeksem Manciniego, zawiera ballaty, madrygały, ronda kompozytorów z przełomu XIV i XV w.

1425 – Nicola Grenon został zatrudniony w kapeli papieskiej

1426 – Guillaume Dufay skomponował chanson Adieu ces bons vins

1428 – zmarł Prosdocimus de Beldemandis

1428-37 – Guillaume Dufay zatrudniony jako śpiewak w kapeli papieskiej

ok. 1430 – wzrasta popularność formy ronda wśród kompozytorów

1430 – Gilles Binchois, kapelan Filipa Dobrego, skomponował Triste plaiser do słów A. Chartiera

1431 – Ecclesiae militantis Guillaume'a Dufaya na wybór papieża Eugeniusza IV (Gabriel Condulmer, ur. 1383, zm. 1447)

1432 – kodeks z utworami Oswalda von Wolkenstein

1434-35 – pobyt Guillaume'a Dufaya w Sabaudii

1436 – powstanie motetu Nuper rosarum flores Guilaume'a Dufaya na poświęcenie kościoła Santa Maria del Fiore we Florencji

1436 – zmarł Paolo da Firenze

1440 – powstał poemat Martina de Franc Le Champion des dames, w którym autor wymienił imiona licznych ówczesnych kompozytorów

1440 – urodził się Josquin des Prés (zm. 1521)

1440 – Guillaume Dufay osiadł w Cambrai

1442 – O rex Fridrice – motet Johannesa Brassarta (ur. ok. 1405, zm. 1450) na koronację Fryderyka III Habsburga

1445 – zmarł ostatni minnesinger Oswald von Wolkenstein

1445 – zmarł Lionel Power (ur. ok. 1420), kompozytor angielski, autor mszy i motetów

1446 – zmarł Leonardo Giustiniani (ur. 1387-8 ?), poeta i muzyk, twórca canzonett, strambotti, ballat i innych form muzyki popularnej

1448 – Adam Ileborgh, organista niemiecki spisał jedną z najstarszych tabulatur organowych

1449 – Nicolas Grenon przyjmuje Filipa Dobrego w katedrze w Cambrai

1450 – Guillaume Dufay skomponował Missa Caput (?) jedną z pierwszych mszy cyklicznych

1450 – sporządzony został normandzki rękopis z Bayeux zawierający 103 bardzo popularne chansons.

1450-80 – powstały liczne zbiory włoskie, hiszpańskie, francuskie tzw. chansonniers zawierające obszerny popularny repertuar wielogłosowy z tekstami o charakterze świeckim (Cancionero El Escorial Chansonnier Cordiforme, Codex Riccardiana, Mellon Chansonnier, Seville Chansonnier, Ms Pixerecourt, Chansonnier Nivelle de la Chausee, Laborde Chansonnier, Cancionero de Palacio i wiele innych).

II połowa XV w. – szkoła flamandzka (dawniej szkoły niderlandzkie) w muzyce; przedstawiciele najstarszej generacji tej szkoły: Johannes Ockeghem, Jakob Obrecht, nieco później rozpoczęli działalność Josquin des Prés, Heinrich Isaac, Pierre de la Rue. Kompozytorzy ci działali w całej Europie zachodniej (Italia, Francja, Hiszpania, Flandria, Niemcy). Rozwinięto linearyzm, ścisły konstruktywizm formy, technikę imitacyjną oraz stworzono kanon klasycznej polifonii

1451 (?) – urodził się Jacob Obrecht (zm. 1505)

1452 – Conrad Paumann spisał Fundamentum organisandi – podręcznik do nauki gry na organach

1452 – Johannes Ockeghem (zm. 1497) rozpoczął działalność w kapeli królewskiej we Francji

1453 – nakaz papieża Mikołaja V, aby w księgach kościołów parafialnych wprowadzano poprawki według ksiąg odpowiedniej diecezji

1453 – zmarł John Dunstable

1454 – O tres piteulx, lamentacje na upadek Konstantynopola Guillaume'a Dufaya

1454 (1450-58) – msze L'homme arme i Se la face Guillaume'a Dufaya, najstarsze utwory z cantus firmus z pieśni do tekstów świeckich

1455 – zaczynające się rozpowszechnia tzw. canti camascialeschi, włoskie piosenki śpiewane na zabawach i maskaradach

1455 – spisano Lochamer Liederbuch, ważny zbiór pieśni niemieckich

1459 – Josquin des Prés został zatrudniony w kapeli katedralnej w Mediolanie

1460 – zmarł Gilles Binchois; Johannes Ockeghem napisał Deploration sur le mort de Binchois

ok. 1460 – powstał obszerny zbiór muzyki na organy Buxheimer Orgelbuch (D-Mbs 352)

ok. 1460 – ufundowano kapelę królewską w Londynie

ok. 1460-62 – zbiór pieśni niemieckich, tzw. Liederbuch des dr Hermann Schedel

1463 – Guglielmo Ebreo de Pesaro: De practica seu arte tripudii – traktat o tańcu, zawierający m.in. bassedance z opisem choreograficznym

1465 – Johannes Ockeghem został kapelmistrzem zespołu śpiewaków królewskich w Paryżu

1465 – motet In hydraulis Antoine'a Busnoisa (ur. 1430, zm. 1492) kompozytora ze szkoły burgundzkiej

1467 – Antoine Busnois wstąpił jako śpiewak na służbę dworu burgundzkiego

1468 – motet Omnium bonorum Loyseta Compere'a (ur. 1450, zm. 1518) kompozytora flamandzkiego

1468 – urodził się Juan del Encina (zm. 1530), poeta i kompozytor hiszpański, twórca villancicos

1470 – urodził się Bartolomeo Tromboncino (zm. ok. 1535), włoski kompozytor frottol

1471 – Gaspar van Weerbecke (ur. ok. 1445, zm. 1517) i Aleksander Agricola (ur. 1446, zm. 1506) – śpiewacy na dworze Sforzów w Mediolanie i kompozytorzy

1473 – zmarł Conrad Paumann, organista i kompozytor niemiecki

1474 – Loyset Compere wstąpił na służbę Sforzów w Mediolanie

1474 – zmarł Guillaume Dufay, najwybitniejszy przestawiciel szkoły burgundzkiej

1475 – powstał pierwszy leksykon terminów muzycznych Terminorum musicae diffinitorum (wyd. 1495) Johannesa Tinctorisa (ur. 1435, zm. 1511, teoretyk muzyki)

1475-1500 – sporządzenie Cancionero di Palacio oraz Cancionero de la Colombina – zbiory utworów muzyków hiszpańskich

1476 – powstał traktat J. Tinctorisa Liber de natura et proprietate tonorum

1480 – powstał traktat Theoricum opus musicae disciplinae Franchina Gaffuriusa (ur. 1451, zm. 1522), znanego teoretyka, systematyzującego zasady komponowania

1482 – Musica practica traktat Ramosa de Pareja (ur. ok. 1440, zm. ok. 1491)

1484 – Johannes Ockeghem wrócił do Flandrii

1485 – urodził się Clement Janequin, znany twórca programowych chansons francuskich

1485 – Josquin des Prés skomponował mszę L'homme arme

1487 – Jacob Obrecht wstąpił na służbę do Herkulesa d'Este

1487 – Musices opusculum Nicolausa Burtiusa (ur. ok. 1445, zm. 1518), włoskiego teoretyka muzyki

1490 – traktat De musica Adama z Fuldy (ur. 1445, zm. 1505), niemieckiego kompozytora i teoretyka muzyki

1492 – wydanie drukiem w Wenecji De institutione musica Boecjusza

1492 – Jakobus Obrecht zatrudniony w katedrze w Antwerpii

1492 – Quis dabit capiti – motet Henryka Isaaca (ur. ok. 1450, zm. 1517) na śmierć Lorenza de Medici

1496 – Practica musicae Franchina Gaffuriusa

1497 – Josquin des Prés napisał Deploration de Johannes Ockeghem

1498 – otwarcie pierwszej oficyny muzycznej przez Ottaviana Petrucciego w Wenecji

1498-1500 – Antoine Brumel (ur. 1460, zm. 1512 lub 1520) działał jako kapelmistrz chóru w katedrze Notre Damę w Paryżu

1498-1501 – powstają liczne chansons Josquina des Prés (np. Adieu mes amours, Vive le Roy)

Historia i kultura polska

1401 – unia wileńsko-radomska: Litwa i Polska są państwami odrębnymi pod władzą jednego króla

1401-2 – wyprawy krzyżackie na Litwę

1404 – pokój z Krzyżakami w Raciążu

1405 – wykup ziemi dobrzyńskiej od Krzyżaków

1405 – zorganizowanie pierwszej w Europie katedry matematyki i astronomii w Krakowie

1406 – ponowne powstanie mieszczan wrocławskich

1406-1408 – wojna litewsko-moskiewska i pokój nad Ugrą

1409 – zwycięskie powstanie na Żmudzi przeciw Krzyżakom

1409 – początek wielkiej wojny z zakonem krzyżackim; sąd Wacława IV Luksemburskiego (ur. 1361, zm. 1419) króla Czech w sporze Polski z Krzyżakami, jednostronnie korzystny dla Krzyżaków

1410 – rzeźba drewniana Madonny z Krużlowej

1410 – zwycięska bitwa zjednoczonych wojsk polsko-litewskich z Krzyżakami pod Grunwaldem, jedna z największych w Europie w tym czasie

1410 – śmierć Mateusza z Krakowa (ur. 1345), teologa scholastyka, zwolennika reform kościelnych

1411 – pokój toruński z zakonem krzyżackim

1412 – zjazd w Lubowli: Zygmunt Luksemburski (ur. 1368, zm. 1437) król węgierski i niemiecki daje Polsce w zastaw miasta na Spiszu

1413 – unia polsko-litewska w Horodle: umocnienie dotychczasowych związków

1414 – ciągłe wojny w Krzyżakami

1415 – dzieło Pawła Włodkowica (ur. 1370, zm. 1434) o prawie wszystkich narodów do samostanowienia oraz jego zwycięski spór z Janem Falkenbergierh (ur. 1365, zm. 1430) w sprawie krzyżackiej

1416 – powstanie pospólstwa, biedoty i okolicznych chłopów w Gdańsku przeciwko niesprawiedliwości społecznej

1418-20 – bunt ubogich mieszczan we Wrocławiu zakończony straceniem przywódców

1419-20 – szerzenie się radykalnej odmiany husytyzmu w Polsce

1419 – układ polsko-duński i 1421 polsko-brandenburski przeciw zakonowi krzyżackiemu

1420 – spór z Krzyżakami rozsądzony przez Zygmunta Luksemburskiego na korzyść Krzyżaków

1420 – statuty przeciwko husytom arcybiskupa Mikołaja Trąby (ur. 1358, zm. 1422)

1420 – pertraktacje z husytami w sprawie korony czeskiej dla Jagiellona

1421 – statut w sprawie wprowadzenia dnia pańszczyzny Janusza I, księcia mazowieckiego (ur. 1340, zm. 1429)

1422 – staranie Witolda o koronę czeską; wojna z Krzyżakami, pokój melneński, zrzeczenie się przez Krzyżaków Żmudzi

1422 – przywilej czerwiński poszerzający prawa szlachty

1422 – małżeństwo króla Władysława Jagiełły z córką kniazia Holszańskiego, Zofią (ur. 1405, zm. 1461)

1423 – status warcki (na sejmie w Warcie) regulujący prawo ziemskie

1423 – zjazd w Kuźmarku – ugoda z Zygmuntem Luksemburskim przeciw Krzyżakom

1424 – działalność inkwizycji w Polsce, edykt przeciwko husytom w Wieluniu

1425 – zjazd szlachty w Brześciu Kujawskim w sprawie dalszych przywilejów za zgodę na objęcie tronu przez synów Władysława Jagiełły (neminem captivabimus)

1428-33 – działalność husytów na Śląsku, powstanie i kontakty z Polską

1429 – zjazd w Łucku, legat papieski usiłuje zlikwidować wpływy polskie w Czechach, a Zygmunt Luksemburski działa na rzecz rozdzielenia Polski i Litwy. Protest szlachty polskiej

1430 – śmierć Witolda; wielkim księciem Litwy został Bolesław Świdrygiełło (ur. 1370, zm. 1452); początki separatyzmu litewskiego

1430 – zmarł Paweł z Worczyna (ur. 1383), twórca nauk społecznych i etyki w Polsce

1430 – przywilej jedlneński zatwierdzający zdobycze szlachty ze zjazdu w Brześciu Kujawskim

1430-40 – ołtarz z Ptaszkowej

1431 – śmierć Stanisława ze Skarbimierza, prawnika i pierwszego rektora Uniwersytetu Krakowskiego

1431 – wyprawa na Łuck

1431 – wojna z zakonem krzyżackim

1432-40 – panowanie Zygmunta Kiejstutowicza (zm. 1440) na Litwie; potwierdzenie unii z Polską w Grodnie. Wojna domowa na Litwie

1433 – polsko-husycka wyprawa przeciwko Krzyżakom

1433 – przywilej krakowski dla szlachty

1433 – De vita coniugali wybitnego pedagoga, Konrada Bitczyna

1433 – zmarł Mikołaj Oszkowski, lekarz przyboczny króla Władysława Jagiełły

1434 – śmierć króla Władysława Jagiełły

1434 – prawo polskie na Rusi Halickiej

1434-44 – panowanie Władysława III Jagiellończyka (ur. 1424, zm. 1444), regencja rady królewskiej pod kierunkiem biskupa Zbigniewa Oleśnickiego (ur. 1389, zm. 1455)

1435 – bitwa pod Wiłkomierzem i pokój z zakonem krzyżackim w Brześciu

1437 – propozycja korony czeskiej dla Kazimierza Jagiellończyka

1437 – konferedacja w Sieradzu przeciwko oligarchii magnackiej, zwłaszcza zaś przeciw biskupowi Zbigniewowi z Oleśnicy (ur. 1389, zm. 1455), za zniesieniem dziesięcin kościelnych

1438 – konfederacja w Korczynie początkowo antyhusycka, potem przeciwko biskupowi Zbigniewowi Oleśnickiemu, organizowana przez zwolenników husytyzmu i reform kościelnych

1439 – bitwa pod Grotnikami i śmierć Spytka z Melsztyna (ur. 1398), głównego opozycjonisty biskupa Zbigniewa z Oleśnicy; klęska szlachty – zwycięstwo magnatów

1440-92 – Kazimierz Jagiellończyk wielkim księciem Litwy

1440 – zorganizowanie Związku Pruskiego dążącego do przyłączenia Prus do Polski

1440 – koronacja Władysława Jagiellończyka na króla Węgier

1442 – akcja biskupa Andrzeja z Bnina (ur. 1396, zm. 1479) przeciw husytom w Zbąszyniu

1442-7 – bunt mieszczan w Kołobrzegu przeciw kapitule na tle nierówności społecznych i ruchu husyckiego

1442-45 – budowa kościoła mariackiego na Ostrowiu Tumskim we Wrocławiu

1443 – wykupienie księstwa siewierskiego przez biskupa Zbigniewa Oleśnickiego jako początek planowanego państwa biskupiego

1444 – śmierć króla Władysława III pod Warną

1444-47 – bezkrólewie

1445 – zjazd szlachty w Sieradzu, obwołanie królem Polski Kazimierza Jagiellończyka

1447-92 – panowanie króla Kazimierza IV Jagiellończyka (ur. 1427, zm. 1492)

1447 – mowa Jana z Ludziska do króla w obronie stanu chłopskiego

1447 – przywilej wileński wyrównujący prawa szlachty litewskiej i polskiej

1449 – pokój litewsko-moskiewski

ok. 1450 – działalność lwowska Grzegorza z Sanoka (ur. 1407, zm. 1477), humanisty, poety, muzyka, mecenasa kultury

ok. 1450 – traktat o ortografii języka polskiego Jakuba Parkoszowica z Żurawicy (zm. ok. 1455)

ok. 1450 – Summa super tabules Alphonsi Marcina Króla z Żurawicy (ur. 1422, zm. 1453), astronoma i lekarza

1450 – zmarł biskup Mikołaj Lasocki (ur. 1380), dyplomata i humanista

1451 – kielich z Trzemeszna

1454 – ślub Kazimierza Jagiellończyka z Elżbietą Rakuszanką (ur. 1436, zm. 1505)

1454 – powstanie antykrzyżackie w Prusach, przyłączenie Prus do Polski

1454 – początek wojny trzynastoletniej z zakonem krzyżackim; klęska szlachty wielkopolskiej pod Chojnicami

1454 – księstwo oświęcimskie lennem polskim

1554 – statut nieszawski, dalsze ustępstwa króla na rzecz szlachty

ok. 1455 – spisano tzw. Biblię królowej Zofii

ok. 1455 – Jan Długosz (ur. 1415, zm. 1480) zaczął pisać historię Polski

1455 – memoriał Jana Ostroroga (ur. 1436, zm. 1501) w sprawie suwerenności władzy królewskiej wobec kościoła

1455 – śmierć biskupa Zbigniewa z Oleśnicy

1455 – klątwa papieża Kaliksta III (Alonso Borgia, ur. 1378, zm. 1458) na Związek Pruski: protest króla polskiego i wycofanie klątwy

1456 – inkorporacja księstwa oświęcimskiego (lenno od 1454)

1457 – pomoc od Gdańska, Elbląga i Torunia dla wojsk polskich w wojnie z Krzyżakami i nadanie przywilejów tym miastom przez króla

1457 – wykupienie Malborka

1460 – zmarł Jan z Ludziska (ur. ok. 1400), lekarz i humanista

1460-70 – monstrancja z Luborzycy

1461 – zabicie starosty rabsztyńskiego Andrzeja Tęczyńskiego przez tłum mieszczan (rozruchy w Krakowie)

1462 – inkorporacja ziemi rawskiej, gostyńskiej i bełskiej do Polski

1462-63 – ponownie ożywa sprawa klątwy papieża na Związek Pruski: zakończony sukcesem protest króla polskiego

1462 – zwycięstwo nad Krzyżakami pod Żarnowcem

1463 – klęska floty krzyżackiej na Zalewie Wiślanym

1464 – zmarł Jakub z Paradyża (ur. 1380), teolog koncyliarysta

1465-66 – najstarsze mapy polskie z kodeksu Sędziwoja z Czechła (ur. 1400, zm. 1476)

1466 – pokój toruński z zakonem krzyżackim. Zakończenie wojny trzynastoletniej; powrót Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej do Polski, zaś ziemie zagarnięte przez Krzyżaków stają się lennem Polski

1468 – rozpoczyna w Krakowie wykłady Jan z Głogowa (ur. ok. 1445, zm. 1507), matematyk, astronom, filozof, lekarz i teolog

1469 – przybył do Polski uciekając przed zemstą papieża Pawła II (Piero Barbo, ur. 1417, zm. 1471) Filip Buonaccorsi zw. Kallimachem (ur. 1437, zm. 1496), poeta i humanista

1471-90 – rządy Macieja Korwina (ur. 1440, zm. 1490) na Śląsku

1471 – Władysław II Jagiellończyk (ur. 1456, zm. 1516) koronowany na króla czeskiego; wyprawy na Węgry po koronę dla syna Kazimierza Jagiellończyka (ur. 1458, zm. 1484) bez sukcesu

1473 – kalendarz – najstarszy druk krakowski Kaspra Straubego

1473 – urodził się Mikołaj Kopernik (zm. 1543)

1475 – pierwszy druk modlitw w języku polskim w oficynie Kaspra Elyana we Wrocławiu

od 1475 – wyprawy Tatarów pod wodzą Mengli Gireja (ur. 1466, zm. 1515) na Wielkie Księstwo Litewskie, m.in. wyprawa na Kijów (1482)

1476 – inkorporacja ziemi sochaczewskiej

1476 – zmarł Sędziwój z Czechła, twórca kodeksu zawierającego zbiór dokumentów historyczno-geograficznych

1477-89 – Wit Stwosz (ur. 1447, zm. 1533) rzeźbi ołtarz w kościele mariackim w Krakowie

1477 – wprowadzenie tygodniowej pańszczyzny w niektórych regionach kraju

1478-9 – „wojna popia” spowodowania wtrąceniem się papieża do obsady biskupstwa warmińskiego; międzynarodowe intrygi papiestwa

1478 – zjednoczenie Pomorza Zachodniego

1479 – zwycięstwo Kazimierza Jagiellończyka w „wojnie popiej"

1480 – śmierć Jana Długosza (ur. 1415), historyka, dyplomaty, wychowawcy synów Kazimierza Jagiellończyka

1482 – najazd Tatarów na Litwę, zniszczenie Kijowa

1482 – Wojciech z Brudzewa (ur. 1445, zm. 1495) matematyk, astronom, filozof opracował tablice do obliczania położenia planet

1485 – hołd złożony przez hospodara mołdawskiego Stefana (zm. 1504) królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi w Kołomyi

1489-91 – pobyt w Krakowie Konrada Celtisa (ur. 1459, zm. 1508) humanisty i poety

1490 – Władysław II Jagiellończyk wybrany królem Węgier

1491-98 – Jan Olbracht (ur. 1459, zm. 1501) został księciem głogowskim

1491 – Mikołaj Kopernik (ur. 1473, zm. 1543) zapisał się na Uniwersytet Krakowski

1492 – pomnik Kazimierza Jagiellończyka dłuta Wita Stwosza w Krakowie

1492-1501 – panowanie Jana Olbrachta

1492-94 – wojna litewsko-moskiewska prowadząca do zjednoczenia Rusi

1492-1506 – Aleksander Jagiellończyk (ur. 1461, zm. 1506) – wielkim księciem litewskim

1492 – powstanie chłopskie na Podkarpaciu

1494 – inkorporacja księstwa Zatorskiego do Polski

1495 – inkorporacja księstwa płockiego do Polski

1496 – statuty piotrkowskie Jana Olbrachta, ograniczanie przez sejm praw chłopów

1497 – wyprawa Jana Olbrachta na Mołdawię zakończona klęską pod Koźminem

1499-1506 – Zygmunt Jagiellończyk (ur. 1467, zm. 1548) – księciem głogowskim, a od 1504 namiestnikiem Śląska

1499 – Unia wileńska, kolejne przymierze polityczne Litwy z Polską

Historia i kultura światowa

1401 – urodził się Mikołaj z Kuzy (zm. 1464) przedstawiciel renesansowej filozofii przyrody

1401 – inkwizycja w Anglii, prześladowanie wyznawców Wiklefa

1404 – ukończenie budowy pałacu dożów w Wenecji

1407 – zabójstwo księcia orleańskiego Ludwika zapoczątkowujące wojnę stronnictw: burgundczyków z armaniakami o wpływy na dworze francuskim

1408 – wyprawa Złotej Ordy tatarskiej pod dowództwem Edygeja (zm. 1419) i spustoszenie Wielkiego Księstwa Moskiewskiego

1408-9 – posąg Dawida we Florencji dłuta Donatella (Donato di Betto Bardi, ur. 1386, zm. 1466)

1409 – sobór w Pizie, pogłębienie schizmy, rywalizacja trzech papieży

1409 – odstąpienie Danii Gotlandu okupowanego przez Krzyżaków, kryzys gospodarczy w zakonie

1410 – wypowiedzenie Polsce wojny Zygmunta Luksemburskiego, prawnuka Kazimierza Wielkiego

1411 – ikona św. Trójcy Andrieja Rublowa (ur. 1360-1370, zm. 1430), autora fresków w soborach Włodzimierza, Moskwy i in., twórcy stylu ruskiego w malarstwie

1412 – wystąpienie Jana Husa (ur. 1371, spalony na stosie 1415) w Czechach przeciw niemoralności i bogactwu kleru katolickiego, przeciw dyskryminacji narodowej i społecznej ludności

1413 – zwycięstwo stronnictwa armaniaków w Paryżu

1413 – wznowienie działań wojny stuletniej przez Henryka V Lancastra (ur. 1387, zm. 1422), króla Anglii

1414-18 – sobór powszechny w Konstancji, koncyliaryzm (wyższość soboru nad papieżem)

1414 – urodził się poeta perski Abdar-Rahman Dżami (zm. 1492)

1415 – spalenie na stosie Jana Husa

1415 – bitwa wojny stuletniej pod Azincourt, klęska Francuzów

1417-67 – katedra we Florencji budowana m.in. przez architekta i rzeźbiarza florenckiego Filippo Brunelleschiego (ur. 1377, zm. 1446)

1417 – zgłoszenie czterech artykułów praskich Husa przez życzliwe mu duchowieństwo i początek rewolucji husyckiej w Czechach

1417-31 pontyfikat Marcina V (zm. 1431), zakończenie schizmy, niepodjęcie reform

1418 – zwycięstwo stronnictwa burgundczyków w Paryżu

1419 – zwycięstwo rewolucji husyckiej w Czechach pod wodzą Jana Żyżki (zm. 1424)

1419-67 – panowanie księcia Filipa Dobrego (ur. 1396, zm. 1467) w Burgundii; szczyt rozkwitu tego kraju

1420 – w rezultacie nieustannych I sporów o władzę we Francji Henryk Lancaster zostaje sukcesorem tronu francuskiego

1420 – nieudana krucjata w Czechach przeciwko husytom prowadzona przez Zygmunta Luksemburskiego

1421-51 – panowanie sułtana Murada II (ur. 1404, zm. 1451) w Turcji

1422-61 – panowanie Henryka VI Lancastra (ur. 1421, zm. 1471) w Anglii

1422-61 – panowanie Karola VII de Valois, (ur. 1403, zm. 1461) we Francji

1423 – sobór w Pawii i Sjenie rozwiązany

1424 – śmierć Jana Żiżki (ur. 1360, zm. 1424), organizatora armii husyckiej; przywódcą husytów – taborytów został Prokop Wielki (zginął 1434 w bitwie pod Lipanami)

1424 – Porta del Paradiso w baptysterium we Florencji Lorenzo Ghibertiego (ur. 1381, zm. 1455)

1425-62 – panowanie Wasyla II Ślepego (ur. 1415, zm. 1462) w Wielkim Księstwie Moskiewskim

1426 – ołtarz w katedrze w Gandawie braci Huberta (ur. 1370, zm. 1426) i Jana (ur. 1390, zm. 1441) van Eyck, sławnych malarzy niderlandzkich

1426-35 – wojny Danii z Hanzą

1427 – Guillaume Dufay napisał Misa sancti Jacobi – najstarszy znany utwór z zastosowaniem fauxbouonu

1427 – zwycięstwa husytów w Czechach

1427 – rozkład Złotej Ordy tatarskiej na chanaty (emancypacja chanatu krymskiego) i Ordę Nogajską

1427 – klęska Hanzy w wojnie z Danią w cieśninie Sund

1427 – powołanie na kanclerza Florencji humanisty i historyka Leonarda Bruniego (ur. 1369, zm. 1444)

ok. 1427-28 – Masaccio (Tomasso di ser Giovanni di Morę, ur. 1401, zm. 1429) zaczyna malować freski w kościele S. Maria del Carmine we Florencji

1428 – oblężenie Orleanu przez Anglików

1429 – wystąpienie Joanny d'Arc (zw. później Dziewicą Orleańską, ur. 1412, spalona na stosie w 1431) na czele oddziałów ludowych podczas oblężenia Orleanu

1429 – Filip Dobry ustanowił order Złotego Runa

1430-46 – budowa kaplicy Pazzich we Florecji przez Filippo Brunelleschiego

1431 – wydanie Joanny d'Arc Anglikom i spalenie jej na stosie z wyroku inkwizycji

1431-39 – sobór w Bazylei (kompromis z kalikstynami, częściowe reformy kościoła) zakończony schizmą

1433 – koronacja Zygmunta Luksemburskiego na cesarza

1433-34 – powstanie dwu odłamów husytyzmu: taborytów i kalikstynów; dążenie do kompromisu z katolikami

1434 – rządy we Florencji obejmuje Cosimo da Medici (ur. 1389, zm. 1464), twórca potęgi rodu

1434 – bitwa pod Lipanami, klęska taborytów

1434 – rozwój żeglugi morskiej, odkrycie zachodnich wybrzeży Afryki

1434-36 – powstanie pod wodzą Engelbrechta Engelbrechtssona (ur. 1400, zm. 1436) w Szwecji przeciw panowaniu duńskiemu, detronizacja króla Eryka XIII

1435 – ugoda w Arras Karola VII z Filipem Dobrym i wypieranie Anglików z kontynentu

1436 – koronacja Zygmunta Luksemburskiego na króla Czech

1436 – Leonardo Bruni napisał biografię Dantego

1437 – król czeski, od 1438 niemiecki Albrecht II Habsburg (ur. 1397, m. 1439) mąż Elżbiety, córki cesarza Zygmunta Luksemburskiego, ojciec Elżbiety Rakuszanki (ur. 1436, zm. 1505) żony Kazimierza Jagiellończyka

1438 – wojna Hanzy z Holandią o wpływy w handlu

1438-39 – klęska wyprawy antytureckiej na Bałkanach

1438-39 – sobór w Ferrarze, unia kościoła rzymskiego i greckiego zawarta we Florencji

1440 – Lorenzo Valla (ur. 1407, zm. 1457), filozof humanista, krytyk etyki chrześcijańskiej wykrył, że dokument donacji Konstantyna Wielkiego, stanowiący podstawę świeckiej władzy papieskiej, jest sfałszowany

1440-93 – panowanie króla i cesarza niemieckiego Fryderyka III Habsburga (ur. 1415, zm. 1493)

1442 – królestwo Neapolu włączone do Aragonii

1444 – Cosimo de Medici ufundował Biblioteca Laurenziana

1444 – bitwa koalicji antytureckiej z Turkami pod Warną, klęska i zajęcie Bułgarii przez Turków

1444 – Władysław V Habsburg zw. Pogrobowcem (ur. 1440, zm. 1457) został królem Węgier (regent Janos Hunyadi, ur. 1385, zm. 1456), 1435 – królem Czech (regent Jerzy z Podiebradu ur. 1420, zm. 1471)

1445 – wynalezienie druku przez Jana Gutenberga (ur. 1394-9, zm. 1468)

1446 – zajęcie Morei na Peloponezie przez Turków, klęska Węgier na Kosowym Polu

1447 – zmarł architekt i rzeźbiarz włoski Filippo Brunelleschi

1447-55 – pontyfikat Mikołaja V (Tomaso Parentucelli, ur. 1397, zm. 1455), koniec schizmy bazylejskiej, mecenat nad sztuką i nauką

1448-81 – panowanie Chrystiana I Oldenburga (ur. 1426, zm. 1481) króla Danii, Norwegii i Szwecji

1448 – uniezależnienie się ruskiej cerkwi od Konstantynopola

1449 – powstrzymanie inwazji tureckiej w Albanii, powstanie i władza Skanderberga (Jerzy Kastriota, ur. 1405, zm. 1468)

1450-53 – koniec wojny stuletniej. Użycie na szerszą skalę prochu i artylerii w walkach o Normandię

1450 – władzę w Mediolanie obejmuje Francesco I Sforza (ur. 1401, zm. 1466), twórca potęgi rodu Sforzów

ok. 1450 – traktat o sztuce budowania opracowany przez Leona Battistę Albertiego (ur. ok. 1404, zm. 1472), wszechstronnego artystę, humanistę i uczonego włoskiego

1451-81 – panowanie w Turcji sułtana Mehmeda II Zwycięzcy (ur. 1430, zm. 1481)

1451-57 – konflikty Hanzy z Flandrią

1452 – urodził się Leonardo da Vinci (zm. 1519) wszechstronny artysta, filozof i uczony

1452-66 – freski w kościele S. Francesco w Arezzo Pierra delia Francesca (ur. 1416-20, zm. 1492)

1452 – ostateczne zniszczenie opozycji taborytów, zwycięstwo kalikstynów pod dowództwem Jerzego z Podiebradu pod Taborem

1453 – oblężenie i podbicie Konstantynopola przez Turków pod dowództwem Mehmeda II Zwycięzcy

1453 – powstał Dekameron Giovanniego Boccacia (ur. 1313, zm. 1375)

1454 – powstanie i krótkotrwała działalność ligi antytureckiej we Włoszech

1455 – edycja biblii przez Jana Gutenberga

1455-85 – wojna czerwonej i białej róży (Lancastrowie i Yorkowie) o władzę w Anglii, wyniszczenie obu rodów

1456 – zwycięstwo regenta węgierskiego Jana Hunyadego nad Turkami pod Belgradem

1458-71 – panowanie Jerzego z Podiebradu w Czechach

1458-90 – panowanie Macieja Korwina (ur. 1440, zm. 1490) na Węgrzech

1459-1571 – działalność neoplatońskiej szkoły filozoficznej zwanej Akademią Florencką, fundowanej przez Medyceuszy, m.in. wybitnego mecenasa sztuki i nauk Wawrzyńca Wspaniałego (Lorenzo de Medici, ur. 1449, zm. 1492)

1460 – śmierć księcia Yorku Ryszarda (ur. 1410), regenta upośledzonego króla Henryka VI

1461-83 – panowanie Edwarda IV Lancastra (ur. 1442, zm. 1483) w Anglii

1461-83 – panowanie Ludwika XI de Valois (ur. 1423, zm. 1483) we Francji

1461 – powstał Testament Franciszka Villona (ur. 1431, zm. 1463) wybitnego poety francuskiego

1462-1505 – panowanie iwana III Srogiego (ur. 1440, zm. 1505) w Wielkim Księstwie Moskiewskim. Iwan zjednoczył ziemie ruskie, wprowadził liczne zmiany prawne i ustrojowe, popierał rozbudowę Moskwy

1462 – Akademią Florencką kierował Marsilio Ficino

1465-1467, 1472 – bezskuteczne starania książąt burgundzkich o osłabienie Francji przez kilkakrotne organizowanie tzw. ligi dobra publicznego

1466 – ekskomunikowanie Jerzego z Podiebradu

1467 – urodził się sławny filozof-humanista Erazm z Rotterdamu (zm. 1536)

1467 – śmierć księcia Burgundii Filipa Dobrego

1467-77 – rozbicie Japonii na liczne księstwa feudalne

1469 – ślub Ferdynanda zwanego katolickim (ur. 1452, zm. 1516) i Izabeli Kastylijskiej (ur. 1451, zm. 1504); zjednoczenie Hiszpanii, budowa floty, nawrót inkwizycji

1469-90 – panowanie Macieja Korwina (ur. 1440, zm. 1490) w Czechach

1469 – urodził się Nicolo Machiavelli (zm. 1527), pisarz polityczny i dyplomata we Florencji

1470 – pierwsze wydanie poematów Petrarki i Dekameronu Boccaccia

1471 – urodził się Albrecht Durer (zm. 1528) malarz i grafik niemiecki

1471 – śmierć Jerzego z Podiebradu, intrygi papiestwa w sprawie sukcesji tronu

1471 – zamordowanie Henryka VI i jego syna przez Edwarda IV

1471 – opanowanie Wielkiego Nowogrodu przez Moskwę

1472 – wyprawa Wielkiej Ordy na Wielkie Księstwo Moskiewskie

1472 – ślub Iwana III z Zoe Paleolog, przejęcie przez Moskwę tradycji bizantyjskiej, np. herbu Bizancjum – dwugłowego orła; Moskwa jako „trzeci Rzym", Iwan III nazywany „carem". Wzrost potęgi Moskwy

1472 – pierwsze wydanie Boskiej Komedii Dantego Alighieri

1473-81 – wzniesienie Kaplicy Sykstyńskiej za pontyfikatu Sykstusa IV (Francesco delia Rovere, ur. 1414, zm. 1484), z jednej strony mecenasa sztuki, z drugiej zwolennika inkwizycji

1473 – ołtarz Sądu Ostatecznego Hansa Memlinga (ur. 1430-40, zm. 1494) malarza niderlandzkiego, zachowany w Gdańsku

1475 – organizacja chóru sykstyńskiego i reorganizacja Biblioteki Watykańskiej przez Sykstusa IV

1475 – Turcy zdobyli Kaffę

1475 – urodził się Michelangelo Buonarotti (zm. 1564), rzeźbiarz, malarz i poeta włoski

1475-79 – budowa Soboru Uspieńskiego w Moskwie

1477 – powstanie przeciw Burgundii w Lotaryngii; bitwa pod Nancy, śmierć Karola Śmiałego (ur. 1432, zm. 1477) księcia Burgundii od 1467 i podział księstwa

1477 – urodził się Tycjan (zm. 1576), jeden z najwybitniejszych włoskich malarzy renesansowych

1478 – wznowienie przez Sykstusa IV inkwizycji w Hiszpanii; działalność Tomasa de Torquemady (ur. 1420, zm. 1498) traktowanego jako symbol inkwizycji (ponad 10 tys. skazanych na spalenie na stosie ponad 100 tys. – na więzienia i galery)

1478 – Primavera, obraz Sandro Botticellego (Alesandro di Mariano Filipepi, ur. 1444, zm. 1510)

1478 – sprzysiężenie Pazzich we Florencji: w wyniku rywalizacji o władzę i bogactwa ród bankierski Pazzich wspomagany przez papieża, Sykstusa IV, postanawia zamordować Lorenza i Giuliana Medicich podczas mszy w katedrze we Florencji. Sytuacja jednak odwraca się i stronnicy Pazzich zostają wymordowani przez lud florencki

1479 – zjednoczenie Hiszpanii pod berłem Ferdynanda i Izabeli

1479 – pomnik Colleoniego Andrei del Verrocchio (ur. 1435, zm. 1488) w Wenecji

1480 – wyzwolenie ziem moskiewskich spod panowania Tatarów (Wielkiej Ordy) przez Iwana III Srogiego Rurykowicza

ok. 1480 – działalność Hieronimusa Boscha (ur. 1450, zm. 1516), jednego z najwybitniejszych malarzy niderlandzkich (Pokłon Trzech Króli, Syn marnotrawny)

1482 – śmierć Marii Burgundzkiej, panowanie Filipa Pięknego

1482 – Theologia platonica Marsilia Ficina (ur. 1433, zm. 1499), filozofa neoplatonika i lekarza; także śpiewał i grał na lutni

1483 – krwawe panowanie Ryszarda III Plantageneta (ur. 1452, zm. 1485) w Anglii

1483-98 – panowanie Karola VIII de Valois (ur. 1470, zm. 1498) we Francji

1483 – urodził się Rafael Santi (zm. 1520)

1483 – urodził się Marcin Luter (zm. 1546)

1483 – Narodziny Wenus Sandro Botticellego

1483 – Madonna wśród skał Leonarda da Vinci

1484-92 – pontyfikat Innocentego VIII, (Giambattista Cibo, ur. 1432, zm. 1492) aktywność inkwizycji, masowe procesy czarownic

1485 – Pokłon pasterzy, obraz Domenico Ghirlandaio (Domenico di Tommaso Bigardi, ur. 1449, zm. 1494)

1485 – Henryk VII Tudor (ur. 1457, zm. 1509) królem Anglii, koniec wojny domowej

1485 – zamordowanie inkwizytora Aragonii, Piotra Arbuesa, przez prześladowanych marranów

1485-6 – Ars et carminem versificandi Konrada Celtisa

1486 – ukazał się podręcznik dla inkwizytorów pt. Młot na czarownice; wzrost liczby procesów inkwizycyjnych i śmierć tysięcy niewinnych osób

1486 – De hominus dignitate Giovanniego Pico delia Mirandola (ur. 1463, zm. 1494), książę, filozof i filolog, prześladowany przez kościół zbiegł do Francji

1486 – Maksymilian I Habsburg (ur. 1459, zm. 1519) koronowany na króla (1508 – na cesarza), reformator Rzeszy, wielbiciel muzyki, protektor artystów

1487 – wydanie De architectura Witruwiusza, rzymskiego architekta z I w. przed naszą erą

1489 – De triplici vita Marsilia Ficina

1490 – ufortyfikowanie Kremla za czasów Iwana III Srogiego

1490 – pierwsze wydanie dzieł Homera

1492 – wyprawa Krzysztofa Kolumba (ur. 1451, zm. 1506) do Indii i tzw. odkrycie Ameryki

1492 – upadek Grenady i włączenie tego emiratu do Hiszpanii, zakończenie rekonkwisty

1492 – Dama z łasicą Leonarda da Vinci

1492 – śmierć Lorenzo da Medici – Wawrzyńca Wspaniałego (ur. 1469), mecenasa sztuk, władcy Florencji

1492 – układ pomiędzy Anglią a Francją

1493-6 – zgromadzenie dwuizbowego sejmu walnego w Piotrkowie, ograniczenie praw mieszczan i chłopów na rzecz szlachty

1493 – pokój w Senlis kończący długotrwałą wojną z cesarstwem: ustępstwa terytorialne króla Francji Karola VIII na rzecz cesarza Maksymiliana I Habsburga (ur. 1459, zm. 1519)

1995-98 – reakcja religijna we Florencji pod wpływem działalności Girolamo Savonaroli (ur. 1452, zm. 1498)

1495-98 – pierwsze greckie wydanie dzieł wszystkich Arystotelesa

1497 – śmierć Johannesa Ockeghema

1497 – Ostatnia wieczerza, fresk Leonarda da Vinci w klasztorze przy kościele S. Maria del Grazie w Mediolanie

1497 – ogłoszenie Sudiebnika w Moskwie: ujednolicenie sądownictwa i administracji

1498 – koronacja Ludwika XII de Valois (ur. 1462, zm. 1515) na króla Francji

1498 – Vasco da Gama (ur. 1460, zm. 1524) żeglarz portugalski dotarł do Indii

1498 – Legenda o św. Urszuli – obraz Hansa Memlinga

1498 – 14 drzeworytów Albrechta Durera do Apokalipsy

1498 – Pieta, rzeźba Michała Anioła w bazylice św. Piotra w Rzymie

1498 – stracenie Savonaroli

1499 – śmierć Marsilia Ficina (ur. 1433), filozofa, humanisty

1499 – uznanie przez cesarza Maksymiliana I niepodległości Szwajcarii

Bibliografia

Henryk Łowmiański (red): Historia Polski. T. I cz. 1: do połowy XV w. Warszawa 1958, cz. 2: od poł. XV w. Warszawa 1958, cz. 3: bibliografia... Warszawa 1958

Władysław Tatarkiewicz: Historia filozofii. T. I. Warszawa 1958 t. II 1958

Tadeusz Manteuffel: Historia powszechna. Średniowiecze. Warszawa 1965

Historia powszechna. Red. Komitet. Przekł pol. t. III. Warszawa 1966, t. IV 1967

Benedykt Zientara: Historia powszechna średniowiecza. Warszawa 1968

Norbert Dufourcq, M. Benoit, B. Gagnepain: Les Grandes dates de L'histoire de la musique. Paris 1969

Karol Estreicher: Historia sztuki w zarysie. Kraków 1973

Jerzy Topolski (red.) Dzieje Polski. Warszawa 1976

Jerzy Wyrozumski: Historia Polski do roku 1505. Warszawa 1985

Michał Rożek: W cieniu katedr i zamków. W serii: Dzieje narodu i państwa polskiego. Kraków 1988

Neues Handbuch der Musikwissenschaft. Red. C. Dahlhaus. Bd II: Hartmut Molier, Rudolf Stephan (Red.): Die Musik des Mitelalters. Laaber 1991 Bd. III, 1 Ludwig Finscher (red.): Die Musik des 15. und 16. Jahrhundeńs. Laaber 1989

Marian Biskup: Wojna trzynastoletnia. W serii: Dzieje narodu i państwa polskiego. Kraków 1990

Krzysztof Bączkowski: Rady Kallimacha. W serii: Dzieje narodu i państwa polskiego. Kraków 1990

Wincenty Swoboda: Warna 1444. W serii: Dzieje narodu i państwa polskiego. Kraków 1994

SPIS SKRÓTÓW

AMP – Antiquitates Musicae in Polonia, red. Hieronim Feicht 1963-72, red. Mirosław Perz od 1973. T. I-XV. Warszawa-Graz od 1963

ABMK – „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, półrocznik, późn. rocznik od 1959

CMM – Corpus Mensurabilis Musicae. American Institute of Musicology od 1947

M – „Muzyka”, kwartalnik, Warszawa od 1956

MAEO – Musica Antiqua Europae Orientalis. Acta Scientifica. Red. Zofia Lissa 1966, bez red. 1969-82, red. Eleonora Harendarska od 1985. T. I Warszawa 1966, t. II-IX Bydgoszcz 1969-91

MAP – Musica Antiqua Polonica. Antologia. Średniowiecze. Red. Jerzy Morawski. Kraków 1972

MdK – Muzyka w dawnym Krakowie. Red. Zygmunt M. Szweykowski. Kraków 1964

MMA – Musica Medii Aevi. Red. Jerzy Morawski. T. I-VIII Kraków 1965-91

MMMA – Monumenta Monodica Medii Aevi. T. I Hymnen. Die mittelalterlichen Hymnem melodien des Abendlandes. Red. Bruno Stablein. Kassel 1956

MRP – Muzyka religijna w Polsce. Materiały i studia. Red. Jerzy Pikulik. T. I-X Warszawa 1975-88

MS – Muzyka staropolska. Red. Hieronim Feicht. Kraków 1966

Nowy Korbut – Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”. Red. Kazimierz Budzyk. Piśmiennictwo staropolskie. Warszawa T. I – 1963, t. II – 1964, t. III – 1965

PSB – Polski Słownik Biograficzny. T. I-XXXV Kraków od 1935

RISM – Répertoire International des sources musicales: B III: The Theory of Music. V: Manuscript from the Carolingian Era up to c. 1500 in the Czech Republic, Polana, Portugal and Spam. Wyd. Ch. Meyer, E. Witkowska-Zaremba, Karl-Werner Gümpel. Monachium 1997; B IV: Manuscripts of polyphonic Music (c. 1320-1400). Wyd. G. Reaney. Monachium 1969; B IV: Handschriften mit mehrstimmigen Musik des XIV, XV und XVI Jahrhundert. Wyd. K. von Fischer. Monachium 1972

RM – „Ruch Muzyczny”, dwutygodnik od 1957

Ponadto w Spisie źródeł wykorzystano powszechnie stosowane skróty występujące w RISM

Część I. KULTURA MUZYCZNA W POLSCE W XIV I XV W.

I. OGÓLNY CHARAKTER KULTURY MUZYCZNEJ. TRADYCJE, ZAPOŻYCZENIA, KIERUNKI ROZWOJU

Niejednolity i pełen białych plam obraz życia muzycznego Polski w XIV i XV w. wyraźnie kontrastuje z rozwojem, zwłaszcza w XV w., nauki i kultury i utrzymywaniem przez Polskę zdobytego wcześniej autorytetu międzynarodowego, a także umacniania się potęgi państwa, tak za czasów Kazimierza Wielkiego, jak przede wszystkim za pierwszych Jagiellonów.

Wprawdzie w ostatnich latach, jak wskazuje literatura przedmiotu, luki te zaczynają się z wolna wypełniać, jednak nadal trudno złożyć sensowną syntetyczną całość z zachowanych, a częstokroć nie pasujących do siebie urywków. Stosunkowo najwięcej wiadomo, co oczywiste, o życiu muzycznym dużych ośrodków dworskich, głównie dworu królewskiego w Krakowie, który zdominował nawet nadającą ton polskiej muzyce liturgicznej katedrę krakowską. Zresztą z uwagi na bliskie sąsiedztwo obu ośrodków na Wawelu wiele inicjatyw siłą rzeczy musiało być realizowanych wspólnie. Wymienić ponadto należy inne ośrodki kościelne, głównie katedry, a niekiedy i bogatsze kościoły parafialne oraz dwory dostojników kościelnych, również na ogół powiązanych „terytorialnie” z odpowiednią katedrą. Bardzo niewiele wiadomo natomiast o życiu muzycznym nawet bogatych i potężnych dworów możnowładców świeckich, a także miast, gdzie silny element obcy, głównie niemiecki, nie poddany jeszcze procesom polonizacyjnym, musiał oddziałać również w zakresie życia kulturalnego. Nic zgoła nie wiadomo o organizacji życia muzycznego w małych miejscowościach oraz na wsiach a możliwość powiększenia zasobu tych informacji wydaje się mało prawdopodobna. Uderza natomiast bujny rozwój klasztorów stanowiących, zwłaszcza na prowincji, jedyne godne uwagi centra nauki i kultury, zwłaszcza jeśli chodzi o zakony benedyktynów (np. na Łysej Górze czy w Tyńcu), franciszkanów (m.in. klarysek, a później bernardynów), kanoników regularnych i innych.

Rozwój kultury muzycznej i życia muzycznego nie przebiegał w sposób jednolity w całym kraju; do najbardziej rozwiniętych ośrodków należał wspomniany już wyżej stołeczny Kraków, a także jego okolice, również Poznań, Mazowsze z Płockiem i Warszawą oraz świeżo przyłączony do Polski Lwów. Najbardziej wyczerpujący zestaw informacji o życiu muzycznym dotyczy Śląska, o czym zapewne zdecydowała bliskość świata zachodniego. Śląsk wprawdzie nie należał już wówczas do Polski, ale powiązany był z nią jeszcze bardzo silnie więzami dynastycznymi (Piastowie Śląscy), względami kościelno-administracyjnymi (podległość diecezji wrocławskiej archidiecezji w Gnieźnie) i kulturowymi w wielu różnych zakresach. Mniej nieco wiadomo o kulturze muzycznej ziem pruskich, choć rezydujący tu krzyżacy prowadzili bez wątpienia życie światowe, wypełnione kontaktami z Europą zachodnią, przenosząc do swych zamków muzykę i obyczaje związane ściśle z zachodem. Zakon jednak bardziej interesowały nowe podboje terytorialne, związane z wprowadzaniem ogniem i mieczem religii rzymskokatolickiej wśród zamieszkałej tu od wieków ludności. Na Litwie, poza Wilnem i może jeszcze kilkoma gęściej zaludnionymi ośrodkami, panowały jeszcze wyłącznie dawne tradycje.

Problem tradycji w życiu muzycznym Polski tego okresu jest w ogóle dość złożony. Z jednej strony silnie oddziaływały wpływy zakorzeniających się obyczajów kościelnych i klasztornych (chorał rzymski) wprowadzanych przez początkowo napływowy, później rodzimy kler, z drugiej zaś niezwykle jeszcze żywotne okazały się odżywające w różnych miejscach i okolicznościach starsze źródła kulturowe pochodzące jeszcze sprzed wprowadzenia chrześcijaństwa w kraju. Mimo wysiłków kościoła zmierzających do zatarcia tych tradycji, okazały się one trwałe i wielokrotnie odżywały, a niektóre obyczaje wywodzące się z religii pogańskiej i związane z muzyką utrzymały się aż do dziś. Przez wiele setek lat odwiedzano w tradycyjnych okresach miejsca dawnego kultu, gdzie najprawdopodobniej znajdowały się świątynie pogańskie, jak np. Łysa Góra. Tu jeszcze w XV w. palono tzw. ognie czerwcowe i świętowano sobótki, grając na trąbkach, bębnach i fletach i organizowano jarmarki. Ówczesny opat łysogórski, magister Michał z Kleparza, znany z literatury jako nieustępliwy przeciwnik wszelkich swobód, zwrócił się nawet w tej sprawie w 1468 r. do króla Kazimierza. Król przychylił się do proponowanych przez opata ograniczeń i w tymże roku przeniesiono do Słupi tradycyjne, odbywające się od stuleci na Łysej Górze jarmarki.

Odtworzenie rozwoju życia muzycznego w jego różnorodnych przejawach w Polsce XIV i XV wieku jest dość trudne z uwagi na ograniczoną liczbę źródeł, spowodowaną być może niewielkim zainteresowaniem muzyką nawet wśród osób wykształconych. Muzyka postrzegana wyłącznie jako sztuka użytkowa służyła zabawie, nabożeństwu lub uroczystości i przechowywała się jeszcze w wielu przejawach jedynie jako przekaz ustny, nigdzie nie notowany, jak np. utwory instrumentalne (taneczne) czy też różnego rodzaju pieśni. Była jednak dość powszechnie uprawiana, o czym świadczy niedokładnie jeszcze zbadana, ale bez wątpienia istniejąca przemyślana organizacja zespołów muzycznych, wynajmowanie i zatrudnianie muzyków itp. czynności prowadzone na dworach, w miastach i w kościołach. Zapisy muzyczne dotyczyły głównie muzyki związanej z liturgią. Stąd charakterystyczny dla owego czasu rozkwit ilościowy różnego rodzaju skryptoriów, a zatem zwiększenie liczby pisanych na miejscu ksiąg także z muzyką, przechowywanych głównie w bibliotekach kościelnych lub klasztornych. W powstających wówczas bardzo licznie bibliotekach prywatnych natomiast zapisów muzycznych przechowało się bardzo niewiele.

Prezentacja innych przejawów życia muzycznego też napotyka na trudności. Np. ze źródeł pośrednich możemy jedynie wnosić o używanym wówczas instrumentarium, żadne bowiem szczątki tzw. „narzędzi muzycznych” z tego okresu się nie zachowały. W szkolnictwie kontynuowano program charakterystyczny dla średniowiecznej Europy, posługując się używanymi na zachodzie podręcznikami (np. Johannesa de Muris).

Muzyka polska w XIV w. a w szczególności w XV w. reprezentowała, poza nurtami tradycyjnymi, również style najbardziej w tym czasie awangardowe (np. szkoła burgundzka), stąd wnosić należy, że kompozytorzy polscy musieli być w jakiś sposób przygotowani do jej rozumienia i tworzenia, a muzycy – do jej wykonywania. Wydaje się zatem, iż pozostająca dziś do dyspozycji wiedza o życiu muzycznym w Polsce w owym czasie jest dalece niepełna, ale trudno też przesądzić w jakim stopniu jej uzupełnienie będzie w obecnym stanie zachowania źródeł możliwe.

II. KONTAKTY MIĘDZYNARODOWE

Kontakty międzynarodowe Polski w zakresie muzyki i kultury muzycznej w schyłkowym okresie średniowiecza charakteryzują w pierwszym rzędzie tendencje uniwersalistyczne. W muzyce w sposób znacznie bardziej wyraźny niż w innych dziedzinach kultury traktowano wszelki dorobek jako własność wspólną, powszechną, z której mogli czerpać wszyscy w miarę swych możliwości. W szerszym stopniu niż język łaciński, którego oddziaływanie było społecznie i terytorialnie ograniczone, język muzyczny był we wszystkich krajach i ośrodkach dla wszystkich jednakowo zrozumiały. Tendencje te stosunkowo silnie przejawiały się na gruncie chorału, który jako typowy przykład muzyki użytkowej podlegał w tworzeniu i odtwarzaniu – najogólniej rzecz biorąc – normom wspólnym dla całego obszaru będącego strefą wpływów religii rzymskokatolickiej. W założeniach, a także na ogół w praktyce, wspólność obejmowała znaczną część konkretnego repertuaru. W zakresie profesjonalnej muzyki artystycznej (pozaliturgicznej) problem uniwersalizmu dotyczy w głównej mierze zasobu materiału muzycznego i sposobów jego wyboru i formowania, a zatem tonalności i techniki kompozytorskiej. Istniejące rozmaite odmienności lokalne dotyczące mniejszych lub większych obszarów nie naruszały zazwyczaj rzeczywistego międzynarodowego charakteru sztuki muzycznej.

O wpływach i powiązaniach muzyki polskiej z muzyką innych ośrodków europejskich będzie mowa w poszczególnych rozdziałach dotyczących twórczości muzycznej, tu wspomina się ogólnie o tych sprawach koncentrując się na stosunkowo łatwiej uchwytnych, choć dotąd dokładnie nie zbadanych, kontaktach w zakresie kultury muzycznej i życia muzycznego.

Kontakty Polski z bliższą i dalszą zagranicą trwały od czasów najdawniejszych, różne było tylko ich nasilenie i różne formy realizacji, zależne od wzajemnych stosunków politycznych, gospodarczych i kulturowych. Traktowana początkowo jako mało znane środkowowschodnioeuropejskie terytorium, stanowiące dla Europy zachodniej cel ekspansji i nie zawsze uczciwych i pokojowych misji polityczno-religijnych, dopiero od XIV w. zaczyna powoli zyskiwać poważanie i budzić szersze zainteresowanie na Zachodzie. W XV stuleciu kontakty Polski z zagranicą były już bardziej rozwinięte i obejmowały nie tylko – jak dawniej – warstwy wyższe, lecz także sięgały nawet do życia codziennego znacznej części społeczności.

Rosnące znaczenie dworu Jagiellońskiego poparte w toku XV w. wyjątkowo obfitymi związkami dynastycznymi, a także wychodzenie na szersze forum polskiej myśli politycznej i nauki spowodowało, że kontakty, nawiązywane już z pozycji politycznie co najmniej równorzędnej, dawały szczególną szansę rozwoju współpracy w dziedzinie kultury, umożliwiając swobodny przepływ tak osób, jak i dóbr kulturowych oraz ułatwiając oddziaływanie aktualnych na Zachodzie prądów umysłowych na kulturę w kraju. Uwydatniło się to w zakresie niektórych zjawisk muzycznych nawet może dobitniej niż w innych gałęziach sztuki.

Kontakty międzynarodowe inspirowała przede wszystkim polityczna działalność dworu królewskiego, w czym szczególną rolę odegrali niewątpliwie dyplomaci polscy. Czternasty i piętnasty wiek to ich szerokie wejście do Europy poprzez udział w poselstwach, zjazdach monarszych, soborach itp. Szczególnie sobory, jako forum dla zgromadzeń i kontaktów umysłowej elity europejskiej, stały się sceną pełnych chwały występów polskich dyplomatów i uczonych. Np. w soborze w Pizie w 1409 r. brał udział prawnik, biskup krakowski, kanclerz królowej Jadwigi, Piotr Wysz, uczestnictwo rektora Uniwersytetu Krakowskiego Eliasza z Wąwolnicy jest wątpliwe. Delegatami polskimi na sobór w Konstancji (1414-18) byli m.in.: rektor Uniwersytetu Krakowskiego i wybitny dyplomata, Paweł Włodkowic z Brudzenia, który przyczynił się znacznie do podniesienia prestiżu międzynarodowego polskiej dyplomacji zwyciężając w dyspucie dominikanina, inkwizytora, antypolsko nastawionego rzecznika Krzyżaków, Jana Falkenberga; obecni byli ponadto: słynny rycerz Zawisza z Garbowa; dyplomata po studiach w Padwie, biskup poznański Andrzej Łaskarz z Gosławic; arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba; Jan Kropidło, biskup poznański i Jakub z Korzkwi herbu Syrokomla, biskup płocki i in. W 1431-49 w soborze w Bazylei uczestniczyli m.in.: podkanclerzy, późniejszy biskup krakowski Jan Lutkowic (Lutek) z Brzezia; rektor Uniwersytetu Krakowskiego, wybitny mówca Mikołaj Kozłowski; Stanisław Sobniowski, rektor Uniwersytetu Krakowskiego i kanclerz na dworze księcia Aleksandra Mazowieckiego w Trydencie; poeta, dyplomata, biskup poznański Stanisław Ciołek; podkanclerzy koronny i biskup krakowski, Tomasz ze Strzempina; humanista, dyplomata, sekretarz królewski i biskup kujawski Mikołaj Lasocki i inni. Trudno sobie wyobrazić, by przy okazji tego rodzaju zjazdów brak było muzyki i muzyków. Niestety, nie zachowały się żadne pewne informacje na ten temat.

Nawiązywanie kontaktów międzynarodowych realizowano ponadto drogą wielostronnej wymiany osobowej, głównie przez imigrację, w mniejszym zakresie przez emigrację muzyków, a także innych osób, które mogły być transmisją zarówno idei, jak i materialnych zasobów zagranicznego repertuaru muzycznego. Do rozwoju tych kontaktów przyczyniały się indywidualne podróże zagraniczne, m.in. poselstwa, wizyty możnych, które podkreślały rosnącą pozycję międzynarodową Polski (np. przyjazd wojewody poznańskiego i dyplomaty Jana Ostroroga do Włoch w 1467 r., czy królewny Jadwigi w 1473 r. do Bawarii na dwór przyszłego męża, Jerzego, księcia bawarskiego), wyjazdy rycerzy na obce dwory dla udziału w turniejach, liczne podróże krajoznawcze i kontakty typu towarzyskiego, a przede wszystkim wyjazdy na studia uniwersyteckie i do pracy dydaktycznej. W aspekcie związków kulturowych nie należy też nie doceniając przyjazdów gości zagranicznych do kraju, indywidualnie czy zbiorowo, jak np. na słynny zjazd władców w Krakowie w 1364 r. zapewne uświetniony występami muzycznymi (zakończony legendarną ucztą u Wierzynka) oraz wiele innych tego rodzaju spotkań, stanowiących okazję wymiany kulturowej i nawiązania interesujących znajomości. W orszakach królów i książąt w otoczeniu możnych i uczonych nie brakowało zazwyczaj muzyków, a nawet niekiedy wybitnych i cenionych kompozytorów.

Inną drogę nawiązywania stosunków międzynarodowych z Europą zachodnią otwierał kościół, pozostający poprzez kler diecezjalny w stałych kontaktach z Rzymem, a poprzez ruch monastyczny z wieloma domami zakonnymi w Europie, które były jednostkami macierzystymi dla swych licznych filii w Polsce utrzymując z nimi ścisłe kontakty, przenosząc tam swoje reguły, obyczaje, przesiedlając mnichów, wysyłając księgi. Wreszcie ważny kanał łączności z Zachodem tworzyło mieszczaństwo, przede wszystkim niemieckie, a początkowo także włoskie osiedlające się w rozwijających się z wolna miastach polskich, organizujące tu handel i przemysł polski, dające początek sławnym i szybko polszczącym się rodom rzemieślniczym, popularyzującym obce języki i wnoszącym ze sobą nowe obyczaje i nową kulturę.

Wymiana kulturowa dotyczyła nie tylko wspomnianych wyżej osób oraz studentów, pisarzy i filozofów czy prześladowanych w innych krajach dysydentów, głównie religijnych, lecz także różnego rodzaju artystów wśród nich także muzyków. Niestety, niewiele szczegółów na ten temat zachowało się do naszych czasów i niewiele z nich znalazło potwierdzenie w źródłach.

Różne reguły rządziły kontaktami Polski z poszczególnymi krajami. Południowo-zachodnia granica z Czechami, Śląskiem i Niemcami prowadziła bez wątpienia w kierunku najważniejszych i najbardziej ożywionych wpływów i otwierała główną drogę Polski na Zachód i Zachodu do Polski. Wykształciły się tu specyficzne związki kulturowe i szczególne więzy obejmujące również w znacznym stopniu muzykę. Na tym terenie Europy Środkowej powstał, poza wszelką organizacją polityczno-państwową, krąg kulturowy, który jednoczyła i wiązała wyraźna wspólnota repertuaru muzycznego, zbliżone zasady organizacji życia muzycznego, np. szkolnictwa opartego na wzorach niemieckich, oraz wymienność osobowa. O znacznie rozwiniętej wspólnocie repertuarowej świadczyć może przede wszystkim twórczość pieśniowa, wzajemne wpływy i przenikanie się pieśni religijnych polskich i czeskich, powstanie specyficznego typu pieśni tzw. cantio śląskiego, ściśle zrośniętego z tradycją czeskiej pieśni husyckiej, znaczna zbieżność tekstowa i tematyczna, liczne wzajemne przekłady tekstów pieśni na język czeski, polski i niemiecki, a także wymienność melodyczna, czego dowodzi zasób i treść źródeł muzycznych różnego rodzaju, jak np. wielkie śląskie kodeksy muzyczne: śpiewnik głogowski, kancjonał ze Środy Śląskiej i liczne inne rękopisy muzyczne i niemuzyczne z zapisami tekstowymi zachowane w bibliotekach Śląska, Krakowa czy Pragi. Narodowość muzyków i kompozytorów w tym kręgu nie odgrywała wielkiej roli, a często też nie była możliwa do ustalenia. Muzycy urodzeni na Śląsku, w Czechach, w Niemczech lub w

Polsce osiadali na stałe w tym lub innym kraju, albo przenosili się wielokrotnie z jednego ośrodka do drugiego, zaś ich twórczość rozproszona była w źródłach różnej proweniencji. Dawali tym świadectwo silnemu uniwersalizmowi kultury europejskiej, a w szczególności muzyki. Do sztandarowych postaci w tym zakresie należeli np. Piotr z Grudziądza, kompozytor czesko-śląsko-polski; filozof i lekarz, a także pisarz muzyczny Paulus Paulirinus z Pragi, działający przez szereg lat w Krakowie i na Śląsku; Stanisław z Gniezna, uczeń Marcina z Łęczycy (zm. 1473, polskiego lekarza i astronoma, rektora uniwersytetu w Pradze), rektor szkoły w Tynie w 1428 r., autor lub kopista traktatu muzycznego oraz filozof, w poł. XV w. profesor uniwersytetu w Pradze (być może są to dwie różne osoby); wreszcie Mikołaj z Koźla, franciszkanin wędrujący po wszystkich krajach Europy środkowej i zapisujący co się dało w kilku językach, a także nutami, i wielu innych. Podróżujące lub osiadające na jakiś czas w różnych krajach osoby nie związane z muzyką też mogły być muzycznymi łącznikami przenosząc informacje, przewożąc rękopisy muzyczne itp. O silnych związkach kulturowych świadczy też znaczna liczba studiujących z poszczególnych krajów na uniwersytetach w Pradze, Lipsku czy Krakowie.

Związki polsko-czeskie były w XIV i XV w. bardzo ożywione. Poza studiującymi w Krakowie Czechami do Polski, a także na Śląsk chętnie i często przyjeżdżali emisariusze husyccy, propagując tu swoje nauki i przywożąc pieśni. Szczególnie bliskie związki w zakresie twórczości pieśniowej poświadczają liczne przykłady pieśni czeskich, być może przywożonych przez polskich żaków studiujących w Pradze (lub czeskich studiujących w Krakowie), jak np. Stała się rzecz wielmi dziwna z 1442 r., Pieśń o prawdzie, ułożona przez Hieronima z Pragi i skierowana przeciw arcybiskupowi Zajicowi za spalenie ksiąg Wiklefa, śpiewano też liczne pieśni husyckie (w późniejszych czasach – też pieśni i hymny taborytów). Za cesarza niemieckiego, a zarazem króla czeskiego Karola IV Luksemburga wydana została wnuczka Kazimierza Wielkiego, Elżbieta, której ślub, bardzo uroczysty z towarzyszeniem muzyki, odbył się 12 V 1363 r. w Krakowie. Na dworze królewskim Jadwigi zatrzymał się znany kaznodzieja czeski, cysters Jan Szczekną, profesor uniwersytetu krakowskiego i praskiego, od 1395 r. piastujący stanowisko spowiednika (kapelana) królowej, a nie jest wykluczone, że także opiekuna muzyki na jej dworze; kaznodzieją obozowym i spowiednikiem Władysława Jagiełły był w 1394 r. Silvanus Jan z Pragi (zw. też Hieronimem z Pragi).

Bardzo ważne znaczenie dla rozwoju muzyki Europy środkowej miał w omawianym okresie Śląsk. Mimo że politycznie należał do Czech był jeszcze bardzo silnie powiązany dawnymi więzami z Polską przez rządzących tam jeszcze ciągle książąt piastowskich, a także językowo, gdyż język polski był dość szeroko na Śląsku używany, tak na dworach, jak i w warstwach niższych (np. liczne modlitwy w języku polskim). Liturgia, a zarazem jej oprawa muzyczna związane były bardzo ściśle z Polską, gdyż biskupstwo wrocławskie nadal podlegało arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu. W źródłach śląskich często napotyka się polskie inskrypcje. Polskie śpiewy religijne były dość powszechnie używane, a wymienność repertuaru – znaczna. Do Polski przybywali ze Śląska liczni muzycy, np. organiści, kantorzy, a także organmistrze; peregrynowało w różne strony szereg innych osób związanych z kulturą, m.in. niektórzy pionierzy humanizmu, jak studiujący w Krakowie Ślązak Wawrzyniec Korwin (Corvinus, właśc. Raabe, 1462-1527), Bernard Carcinus (właśc. Bernard Feyge), działający we Wrocławiu na przełomie XV i XVI w. i wielu innych.

Niemcy, głównie drogą przez Śląsk, albo – rzadziej – przez Węgry, pośredniczyły między Polską a dalszą zachodnią częścią Europy. Szlaki handlowe stawały się jednocześnie szlakami kulturowymi, a związki muzyczne były bardzo silne. Przebywający w Polsce Henryk Finek (1445-1527), uważany niegdyś za promotora rozwoju polskiej muzyki wielogłosowej, obecnie wprawdzie nie jest już tak jednoznacznie oceniany, jednak jego ścisły kontakt z Polską jako muzyka i kompozytora nie ulega wątpliwości. Jest pewne, że przebywał w Polsce w latach 1498-1505, a bardzo prawdopodobne, że także był tu wcześniej i znacznie dłużej (1452-80?, 1489-91). Zetknął się w Krakowie z Konradem Celtisem i pozostawił w źródłach polskich, wprawdzie dopiero pochodzących z początków XVI w., szereg kompozycji.

Na repertuar muzyczny w Polsce wpływali też inni wybitni kompozytorzy niemieccy, zwłaszcza związani ze Śląskiem, jak np. urodzony w Świdnicy ok. 1480-85 i wiele lat mieszkający na Śląsku (Wrocław) Thomas Stolzer, a także muzycy z kręgu dworu cesarza Maksymiliana (Heinrich Isaac, Paul Hofheimer, Hans Kotter i inni), chociaż wpływ tych ostatnich widać raczej dopiero w pierwszych polskich zapisach muzyki instrumentalnej w XVI w.

Wspomniany wyżej Konrad Celtis (Celtes), żyjący w latach 1459-1508, znany europejski humanista, przebywał w Krakowie w 1489-91 r., wykładał gościnnie retorykę i poetykę i być może urządzał też przedstawienia dramatów starożytnych, jak to robił wcześniej w Kolonii i Heidelbergu. Sam studiował u Wojciecha z Brudzewa, astronoma i matematyka. Założył też pierwsze w Europie środkowej towarzystwo literackie (Sodalitas litteraria Vistulana). Pozostawił szereg pism o tematyce związanej m.in. z Polską, np. pochwały Kallimacha, Wojciecha z Brudzewa, Stanisława Seliga, Jana Ursinusa (prawnika, lekarza i humanisty wykształconego we Włoszech), wspominał gimnazjum krakowskie, opisał Wieliczkę oraz żubry, a także wycieczkę do ujścia Wisły.

Niemiecka kolonizacja miast polskich i ogromny napływ mieszczaństwa niemieckiego wpływały pośrednio na życie muzyczne miast, gdyż wraz z rzemieślnikami przybywali na dwory i do miast muzycy niemieccy, którzy oddziaływali np. na nauczanie śpiewu w szkołach miejskich, na wykonawstwo muzyczne i inne dziedziny życia muzycznego. Na przykład na dworze królewskim w Krakowie przebywało kilku instrumentalistów niemieckich, zaś grupa śpiewaków – w końcu XV w. na dworze kasztelana nakielskiego, Piotra Górskiego herbu Łodzią, prawdopodobnie w Górze koło Kościana.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że polskie drukarstwo muzyczne zapoczątkowane zostało przez drukarzy przybywających z Niemiec. Jest prawdopodobne, że już w latach osiemdziesiątych XV w. działał w Krakowie drukarz niemiecki Kasper Straube, jednak pierwszym, który wydrukował w Krakowie zapisy nutowe w 1491 r. był przybyły z Frankonii Szwajpolt Fioł (księgi liturgiczne cerkiewno-słowiańskie ze znakami kriukowymi), wreszcie w 1493 r. zamieszkał w Krakowie Jan Haller, zapoczątkowując bogato rozwijające się w XVI stuleciu drukarstwo krakowskie.

Wpływy niemieckie uwydatniły się ze szczególną siłą w północnych regionach kraju. Pomorze Zachodnie pod władaniem Brandenburgii i Pomorze Gdańskie oraz Prusy wschodnie, od 1408 r. okupowane przez sprowadzonych tu już wcześniej Krzyżaków, były terenem silnej germanizacji, prowadzonej w sposób znacznie ostrzejszy i bardziej bezwzględny niż na Śląsku w owym czasie. Wprawdzie kościół na tych ziemiach podlegał również polskiej hierarchii kościelnej (częściowo biskupstwu włocławskiemu, częściowo gnieźnieńskiemu), ale Krzyżacy starali się prowadzić pod pozorem misji katolickich akcje nie tylko przymusowej chrystianizacji, lecz także dyskryminacji wszelkich elementów słowiańskich z użyciem krwawych represji; próbowali również dezawuować Polskę na arenie międzynarodowej. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero po 1410 i po 1466 r. Dążąc wszelkimi sposobami do rozciągnięcia swych wpływów na Litwę Krzyżacy utrzymywali z księciem Witoldem rozmaite kontakty, m.in. w zakresie sztuki. Wielki mistrz Konrad von Jungingen na przełomie XIV i XV w. wysyłał parokrotnie swoich muzyków na dwór Witolda w Wilnie, a także przekazywał m.in.trumenty muzyczne w podarunku.

W Prusach i na Pomorzu życie muzyczne pozostawało niemal całkowicie w rękach niemieckich. W klasztorach różnych reguł, szkołach, na dworach rycerzy krzyżackich i in. działali liczni muzycy (kantorzy, organiści, a także organmistrze) niemieccy. Mimo niechętnego stosunku do Polski niektórzy z nich wędrowali do pracy lub na studia do Krakowa. Niewiele jest o tym informacji. Z Prus np. pochodził znany humanista działający w kręgach Kallimacha i Celtisa w Krakowie, Jan Heydecke zw. Mirica, pisarz miejski i proboszcz kościoła mariackiego.

Włosi odwiedzali Polskę bardzo często przyjeżdżając na studia, szukając mecenasa albo bezpiecznego schronienia i nierzadko zatrzymywali się tutaj na stałe, a pisarze-humaniści i inni artyści byli wręcz zapraszani na dwór królewski. Emigracja włoska do Polski była dość liczna za czasów Kazimierza Wielkiego i później, aż do połowy XV w., poczem zaczęła zdecydowanie słabnąć. W XIV i z początkiem XV w. osiadali w Polsce w okolicach Krakowa liczni Włosi będący prekursorami przemysłu górniczego w Polsce; przywędrowało tu i osiadło wielu rzemieślników i artystów, budowniczych, złotników, a także wielu kupców z Genui, Wenecji, Florencji i Bolonii. Do rozwoju myśli humanistycznej i kultury przyczyniali się prekursorzy renesansu, jak np. dyplomata włoski z Wenecji Ambrosio Cantorini w 1474 i 1477 r., a przede wszystkim Filip Buonaccorsi zwany Kallimachem (ur. 1437, zm. 1496) poeta, pisarz, dyplomata i pedagog. Uciekinier, ścigany przez policję papieską, od 1470 przebywał we Lwowie i w Dunajowie pod opieką arcybiskupa lwowskiego Grzegorza z Sanoka. Arcybiskup, skądinąd zasłużony dla spraw muzyki i sam muzyk, nie uległ presji Watykanu i nie wydał zbiega, toteż Kallimach działał w Polsce jeszcze długo, m.in. w Krakowie, jako dyplomata, od 1474 sekretarz kancelarii królewskiej i wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka. Pozostawił szereg pism historycznych.

Jeszcze mniej konkretnych informacji zachowało się o muzycznych związkach z Francją, Burgundią i Niderlandami. Wiadomo np., że w 1401 r. władze miejskie Krakowa opłacały rachunki dla fistulatorów z Francji („de Francia”), a na dworze Władysława Jagiełły gościł podróżnik Gilbert de Launay oraz Piotr Vasques, natomiast repertuar muzyczny tych krajów był w Polsce już od dość dawna dobrze znany. Trudno obecnie dociec, jakimi drogami przeniknął do Polsce styl organalny szkoły paryskiej oraz muzyka epoki ars nova (m.in. utwory Philippe'a de Vitry na Śląsku). Z pewnością przebywał w Polsce – niestety w niezbyt miłych okolicznościach i atmosferze – jeden z najwybitniejszych kompozytorów tego okresu, Guillaume de Machaut. Guillaume pozostawał w służbie panującego w Czechach Jana Luksemburskiego i brał udział w jego wyprawach wojennych na terytorium Polski, Śląska i Litwy. W wyniku wyprawy w latach 1327-31 Jan zdobył kilka miast litewskich, gdzie ochrzcił siłą nieliczną, pozostałą przy życiu ludność. W latach 1328 i 1329 wyprawiał się na ziemie śląskie (Wrocław, Legnica, Bytom, Świdnica, Głogów) i pomorskie (Toruń). Towarzyszący mu Guillaume de Machaut przekazał znacznie później w swoich utworach poetyckich Pocieszenie przyjaciela (1357 r.) i Zdobycie Aleksandrii (1377 r.) nieco informacji o Polsce. Znajdują się tam m.in. wzmianki o zjeździe krakowskim w 1364 r., w którym zresztą kompozytor już osobiście nie uczestniczył. Szkoda, że brak w nich zupełnie jakichkolwiek wzmianek o muzyce polskiej, którą widocznie Guillaume w ogóle się nie zainteresował. Trzeba powiedzieć, że również w źródłach polskich nie istnieją żadne ślady recepcji muzyki tego wybitnego kompozytora.

Świadectwem znajomości muzyki włoskiej, włosko-flamandzkiej szkoły Ciconii oraz francuskiej i burgundzkiej XIV i XV w. są dwa największe źródła muzyki polskiej z ok. 1440 r.: rękopis 378 z Bibl. Narodowej w Warszawie i rękopis 52 Bibl. Krasińskich w Warszawie (PL-Wn 8054). Występują w nich utwory polskie najprawdopodobniej wzorowane na stylu szkoły burgundzkiej, głównie Dufaya, oraz kompozycje Włochów, Niderlandczyków i Francuzów (Johannes Ciconia, Antonio Zaccara z Teramo, magister Egardus, Nicola Zacharias, Etienne Grossin z Paryża). Nieznane są dziś drogi przenikania tego repertuaru do Polski. Najczęściej przypuszcza się, że utwory te, jak również znajdujące się w anonimowych zapisach cantiones, virelais, laudy i ballaty sprowadzono do Polski z Italii lub drogą przez Italię, doszukując się, nie bez pewnych sukcesów, szczególnie ścisłych związków Polski z tym krajem. Za to najprawdopodobniej z Włoch przywieziony został w II połowie XV w. materiał nutowy niezwykle cenny, skopiowany zapewne w latach osiemdziesiątych we Lwowie, zachowany obecnie jedynie we fragmentach wyjętych z oprawy ksiąg miejskich ze Lwowa (PL-Pu 7022), obejmujący ułamki najwybitniejszych kompozycji wielkiej twórczości polifonicznej XV w. Źródło to zawiera w pierwszym rzędzie fragmenty mszy Ave regina coelorum Guillaume'a Dufaya. Sam Dufay w Polsce nigdy nie był, mógł się jedynie zetknąć z Polakami na soborze w Konstancji, gdzie przez krótki czas przebywał, lub w Rzymie, gdzie mógł poznać przebywającego na dworze papieskim Grzegorza z Sanoka. Uważa się natomiast, że jego dzieła kopiowane w wielu ośrodkach europejskich musiały być znane także w Polsce już w czterdziestych latach XV w., o czym mogą świadczyć kompozycje Mikołaja z Radomia utrzymane w stylu burgundzkim. Wspomniana wyżej kopia lwowska mszy Dufaya jest czwartym z kolei odpisem tego dzieła, a zatem dosyć wczesnym. Ponadto omawiane źródło zawiera m.in. fragmenty najstarszej mszy Josquina des Prés Missa L'Ami Baudichon i mszy Uhomme arme sexti toni tegoż kompozytora. Polskie księgi liturgiczne zawierały – co oczywiste – repertuar muzyczny wspólny kościołowi rzymskiemu w zachodniej Europie.

O związkach muzycznych ze wschodnimi sąsiadami wiadomo bardzo niewiele. Kontakty te stały pod znakiem ekspansji polskiej na wschód (Litwa, Ruś Czerwona), co nie sprzyjało przyjaznym odniesieniom. Niemniej, z jednej strony Polska stanowiła dla Rusi wyjście na zachód, a z drugiej strony silnie rozwinięta kultura ruska i cerkiewna, wyrosła na korzeniach bizantyjskich, oddziaływały wyraźnie w Polsce, głównie zresztą na terenach przygranicznych. Wraz z dworem Jagiełły, a może nawet i wcześniej za Kazimierza Wielkiego, przybywali do Krakowa muzycy Rusini, m.in. cytarzyści, tympaniści, ponadto bajarze i lirnicy, a na dworze miecznika krakowskiego Mikołaja Serafina działał ok. 1441 muzyk i żongler, Rusin Rafał Taraszko. Muzycy wędrowni, ruscy i litewscy, właśnie przez Polskę udawali się na zachód, najczęściej do Niemiec, np. w 1429-30 wędrowali do Nördlingen, Ratyzbony i do Liick.

Elementy ruskie i bizantyjskie pojawiają się w Polsce w wielu dziedzinach sztuk, np. w architekturze, malarstwie, w literaturze i muzyce, o czym świadczyć może np. pieśń Bogurodzica, w której począwszy od pierwszego słowa spotykamy się z naleciałościami językowymi staro-cerkiewno-słowiańskimi. Pieśń ta, jako trop do Kyrie – jak uważają niektórzy historycy – mogłaby wiązać się też z tą grecką aklamacją. Wspomnieć też trzeba o liturgii, np. o zachowanych w Polsce szczątkach kalendarzy cerkiewno-słowiańskich z imionami świętych i drukach muzycznych zawierających śpiewy tego obrządku.

W XIV i XV w. trwały ożywione wędrówki studentów pomiędzy uniwersytetami w Pradze, Budapeszcie, Krakowie, Wrocławiu oraz w Lipsku i innych miastach niemieckich, gdzie w grę wchodziła też częsta wymiana kadry profesorskiej, a także między Krakowem a uniwersytetami zachodnioeuropejskimi. Nawet w krótkiej fazie powstania i działalności Akademii Krakowskiej w XIV w. studenci obcy chętnie przybywali na studia do Krakowa, znaczniejszy ich napływ występuje jednak dopiero po reorganizacji uczelni w wieku XV. W Krakowie studiowali liczni studenci czescy, a także węgierscy. Dla ogólnej orientacji można wspomnieć, że w XV w. przewinęło się przez uniwersytet krakowski około 2300 studentów węgierskich, wśród nich liczni kantorzy i muzycy, np. w 1445 r. studiował w Krakowie Andreas Petri, kantor z Sigeth, a w latach 1464-70 – Jacobus Caspar de Apparias, który uczył też gry na klawikordzie dzieci pewnej mieszczki krakowskiej. Żacy nacji węgierskiej z Akademii Krakowskiej śpiewali w dni świąteczne w kościele Bożego Ciała (gdzie działało też bractwo zwane węgierskim, założone w 1447 r.). W 1470 r. założona została w Krakowie bursa węgierska. Zapewne dzięki wędrującym studentom doszły do Krakowa z Węgier często trąbione na murach krakowskich hejnały, a także trafiła tu lokalna węgierska praktyka chorałowa (np. określenie „ungaricum” w polskich księgach liturgicznych). W Uniwersytecie Krakowskim wykładali Węgrzy: w 1487 Briccius, od 1492 – Imre Németprónaim, od 1494 – Janos Nagoth. Uniwersytet Krakowski był głównym miejscem studiów dla Ślązaków; stąd też pochodzą niektórzy profesorowie i rektorzy tej uczelni; studiowali i pracowali tu także liczni Niemcy. Ponadto spotykało się studentów z Moraw, Prus, Saksonii, Francji, Burgundii, Niderlandów, Związku Szwajcarskiego, Hiszpanii, Włoch i innych krajów.

Polacy podejmowali studia zagraniczne dość często już w II połowie XIV w., w XV stuleciu ich liczba znacznie wzrosła. Wielu Polaków studiowało w Pradze od momentu powołania tam uniwersytetu w 1348 r. W 1366 studiował tam kleryk krakowski Falisław z Nysy, znany skryptor ksiąg liturgicznych z nutami w Krakowie. W 1375 uczył się w Pradze Jan Isner, późniejszy kantor z Sandomierza (1401) i profesor teologii w Uniwersytecie Krakowskim, zmarły w 1411 r.; w 1408 Piotr syn Fabiana z Wolbromia, późniejszy kantor wiślicki (1409), student uniwersytetów w Padwie i Bolonii, profesor Uniwersytetu Krakowskiego (zm. ok. 1428). Warto wspomnieć, że w Pradze studiował i wykładał znany uczony Mateusz z Krakowa (1345-1410), w 1. 1379-80 i 1393-94 – późniejszy biskup poznański Andrzej Łaskarz z Gosławic, a przede wszystkim w 1. 1392-6 Paweł Włodkowic, jedna z najwybitniejszych i godnych szacunku postaci w dziejach Polski XV w. W latach 1392-1404 studiował w Pradze Stanisław Ciołek, w I poł. XV w. wykładał tam i był rektorem sławny pedagog, lekarz i astronom Marcin z Łęczycy (zm. 1473-4), zaś jego uczniem był wspomniany już wyżej Stanisław z Gniezna.

W XIV stuleciu Polacy najliczniej udawali się ponadto na studia do Niemiec, głównie do Lipska i Kolonii, a także do uniwersytetów włoskich, przede wszystkim w Bolonii, gdzie lista studentów polskich była wyjątkowo obszerna. W latach 1316-22 studiował tam i działał jako syndyk uniwersytecki późniejszy wybitny prawnik i dyplomata, arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria ze Skotnik (zm. 1376), w końcu XIV w. późniejsi biskupi: Jan Kropidło i Jakub z Korzkwi. W Padwie rektorem uniwersytetu ultramontanów był w połowie XIV w. Mikołaj z Polski, później studiował tam Andrzej Łaskarz z Gosławic, a w końcu XV w. (1496-1501) Mikołaj Kopernik. Studiowano też we Florencji, Mantui i w Rzymie. Słabsze kontakty w tym zakresie łączyły Polskę z uniwersytetem w Wiedniu, gdzie dawała się początkowo odczuć nieprzychylna dla Polaków atmosfera. Nieznaczna liczba studentów pojawia się dopiero od siedemdziesiątych lat XIV w., zaś ściślejsze związki nawiązano później, głównie dzięki Konradowi Celtisowi. W Bazylei nieliczni Polacy zaczynają studiować od II połowy XV w., wcześniej, bo od XIII w., w Paryżu (gdzie studiował w I poł. XV w. autor traktatu muzycznego, Mikołaj-Nicolaus ferrimulator) i Montpellier; natomiast stamtąd przybywali do Polski uczeni chętnie współpracujący z Uniwersytetem Krakowskim.

Przy okazji omawiania studiów uniwersyteckich warto wspomnieć o dokładnej znajomości zachodniej literatury teoretyczno-muzycznej w Polsce, począwszy od dzieł Hucbalda i Berna z Reichenau (rkp. z 1211 r., PL-Kj 1965), poprzez pisma Boecjusza i Johannesa de Muris, przepisywane przez Jana z Olkusza i stanowiące podstawę programu nauczania w uczelni krakowskiej, aż po grupę traktatów menusuralnych okresu ars nova (Franko z Kolonii, Philippe de Vitry) i szereg traktatów niemieckich, śląskich i austriackich z XV w., do których nawiązuje wyraźnie polska twórczość muzyczno-teoretyczna tego okresu. Warto wreszcie wspomnieć o dedykowanym Polakowi traktacie chorałowym z ok. 1320 r.: Magister Ugolini de Maltero de Thuringi ad M. Franciscum Culacium Polonum doctrinae suae non quidem novae attamen saepius erronee interpretatae De cantu fractibili brevis positio pro rudibus decem capitibus digestae, przechowywanym niegdyś w Lipsku w Bibl. kościoła św. Tomasza pod sygn. 6.III (niestety o owym Franciszku brak informacji) oraz o polskich teoretykach muzyki działających za granicą: Stanisławie z Gniezna (?) ok. 1431, zamieszkałym w Czechach i o Nicolausie – ok. 1435 m.in. w Lipsku.

O muzyce polskiej za granicą w tym czasie nie zachowały się żadne wiadomości, zaś o muzykach polskich zaledwie nieliczne informacje. Poza studiami muzycy polscy udawali się za granicę np. na zarobek, a także byli wysyłani jako reprezentanci dworu królewskiego; grali też za granicą pozostając w służbie króla, np. w 1389 polski śpiewak otrzymał wynagrodzenie na dworze Albrechta II w Straubing w Dolnej Bawarii; 1390, 1404, 1405 – muzycy z dworu Witolda występowali na dworze wielkiego mistrza w Malborku; 1401, 1402, 1405, 1406 – szpilmani króla polskiego przebywali w Malborku; 1430 – muzyk królewski przebywał w Turynie; 1447 – grajkowie królewscy z Polski otrzymali po 10 gr zapłaty w Zwickau; 1480 – w Lipsku przebywali polscy trębacze, a lutniści króla polskiego grali na cześć rady miejskiej na czterech fidel; 1484 – trębacz Peter Forster oraz inni muzycy królewscy z Krakowa grali na weselu księcia Innsbrucku; 1486 – histrioni z Polski przebywali w Hamburgu itd. Za granicą działali też polscy organmistrzowie, np. w 1384 w kościele św. Piotra w Monachium – „Meister Lorenz aus Polen”, a na przełomie XIV i XV w. dominikanin Mikołaj Załęski (Załęcki, Schalentzky) pracował w Budziszynie, Fryburgu (?), Zgorzelcu i w Zwickau (kościół mariacki). Dla kultury muzycznej zasłużyli się niektórzy biskupi polscy: w latach 1423-44 biskupem Trydentu był Aleksander Mazowiecki (ur. 2 VI 1400 w Płocku, zm. 2 VI 1444 w Wiedniu), z linii książąt Piastów mazowieckich, syn Ziemowita IV, skoligacony ponadto z Habsburgami. Na podstawie jego zainteresowania sztuką łączy się jego imię – jak dotąd jednak tylko hipotetycznie – z genezą kodeksów trydenckich. W Trydencie, zapewne zwyczajowo, utrzymywał dwór, na którym 1427-33 przebywał jako kanclerz Stanisław Sobniowski. Przed wyjazdem do Trydentu Aleksander był proboszczem w Gnieźnie 1414-29, rektorem Uniwersytetu Krakowskiego w 1422, a później piastował jeszcze urząd patriarchy Akwilei w 1439, został kardynałem w 1440 i proboszczem u św. Szczepana w Wiedniu 1443 r. Jako kilkunastoletni chłopiec wędrował po Niemczech, kopiował rękopisy i śpiewał Grzegorz z Sanoka, który miał bardzo ładny głos i lubił śpiewać. Po studiach w Krakowie wyjeżdżał parokrotnie do Włoch, do Bolonii, Ferrary i Florencji, przebywał też na dworze papieskim w Rzymie i jeśli uznać za prawdę doniesienia Kallimacha, to w latach 1434-36 był czynnie związany z zespołem wokalnym papieża Eugeniusza IV. We Włoszech (Sjena, Padwa, Asyż) przebywał w XV w. bernardyn Mikołaj Klaczko, a być może także bernardyn Seweryn, znany z rękopisu, w którym zapisał złożoną z tzw. exemplów i pieśni z nutami Corona virginis Mariae, wzorowaną na „kwiatkach św. Franciszka” z końca XV w. Warto też wspomnieć o Stanisławie Polaku, drukarzu, działającym w końcu XV w. w Sewilli.

Muzyczne związki Polski z zagranicą w średniowieczu nie doczekały się jeszcze opracowania monograficznego. Informacje na ten temat zaczerpnąć można z wielu różnych prac na inne tematy, nie są one jednak z pewnością pełne. Zagadnienie to wymaga podjęcia badań od podstaw. Spośród opracowań zawierających informacje na ten temat wymienić należy m.in. następujące:

Jan Ptaśnik: Obrazki z życia żaków krakowskich. 1900

Hugo Riemann: Praeludien und Studien. [1901]

Jan Ptaśnik: Obrazki z przeszłości Krakowa. 1903

Adolf Chybiński: Stosunek muzyki polskiej do zachodniej... 1909

Jan Ptaśnik (wyd.): Cracovia artificum. 1917

Jan Ptaśnik: Kultura wioska wieków średnich... 1922

Jan Ptaśnik: Kultura wieków średnich... 1925

Maria Szczepańska: Hymn ku czci św. Stanisława... 1928

Józef Reiss: Książki o muzyce... cz. II, 1934

Fritz Feldmann: Musik und Musikpflege im mittelalterlichen Schlesien. 1938

Józef Skoczek: Stosunki kulturalne Polski z zachodem... 1938

Jan Ptaśnik: Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce. 1949

Jan Ptaśnik: Życie żaków krakowskich... 1957

Walter Salmen: Przyczynek do historii polskich spielmanów... 1957

Włodzimierz Dworzaczek (opr.): Genealogia. 1959

Bogurodzica. 1962

Aleksander Gieysztor: Mistrzowie polscy uniwersytetu paryskiego. 1962

Lothar Hoffmann-Erbrecht: Thomas Stoltzer in Schlesien... 1962

Lothar Hoffmann-Erbrecht: Heinrich Finek in Polen. 1963

Henryk Barycz: Spojrzenia w przeszłość polsko-włoską... 1965

Hieronim Feicht: Muzyka liturgiczna w polskim średniowieczu. 1965

Endre Kovacs: Uniwersytet krakowski a kultura węgierska. 1965

Waldemar Voisé: Guillaume de Machaut w Polsce. 1965

Józef Chomiński: Die Beziehungen der polnischen Musik zu Westeuropa... 1966

Benjámin Rajeczky: Sur le Kyrie ungaricum... 1967

Henryk Barycz: Z dziejów polskich wędrówek naukowych... 1969

Jerzy Pikulik: Sekwencje Notkera Balbulusa... 1969

Jerzy Pikulik: Sekwencje Adama z St. Victor... 1970

Aloys Ruppel: Stanislaus Polonus... 1970

Mirosław Perz: Der Niederlandische Stil in Polen... 1970

Aleksander Gieysztor (red.): Polska dzielnicowa i zjednoczona. 1972

Jerzy Gołos: Polskie organy... 1972

Mirosław Perz: Organum, conductus... 1973

Wacław Kmicic Mieleszyński: Kontakty muzyczne polsko-czeskie... 1974

Mirosław Perz: Osservazioni sulle fonti e sul repertoire delia polifonia... 1974

Martin Staehelin: Beschreibungen und Beispiele musikalischer Formen... 1974

Bogdan Suchodolski (red.): Historia nauki polskiej. 1974

Tom Ward: The Structure of the Manuscript Trent... 1975

Barbara Brzezińska: Henryk Finek w tradycji... 1976

Mirosław Perz: Znajomość i recepcja laudy... 1979

Marian Biskup: Pomorze zachodnie i wschodnie... 1983

Lothar Hoffmann-Erbrecht: Henricus Finek. 1982

Roman Heck: Związki Śląska z Polską... 1983

Alodia Kawecka Gryczowa (red.): Drukarze dawnej Polski... 1983

Peter Kriedte: Pomorze gdańskie i Śląsk... 1983

Jurgen Petersom Prawnopaństwowy stosunek Pomorza zachodniego do państw sąsiednich... 1983

Barbara Brzezińska: Henryk Finek w Polsce. 1984

Mirosław Perz: Krakowsko-śląskie nowości muzyczne... 1986

Jaromír Černý: Schlesisch – hóhmische Parallelen... 1987

Ryszard Gładkiewicz: Średniowieczna Legnica a kultura czeska. 1987

Mirosław Perz: Il carattere internazionale delie opere... 1987

Maria Przywecka Sarnecka: Drukarstwo muzyczne w Europie... 1987

Mirosław Perz: Fragmenty lwowskie... 1989

Jerzy Gołos: The Polish Organ... 1992

Piotr Nitecki: Biskupi kościoła w Polsce. 1992

Mirosław Perz: Kontrafaktury ballad... 1992

Elżbieta Witkowska-Zaremba: Traktaty muzyczne... 1992

Teresa Michałowska: Średniowiecze. 1995

III. ŹRÓDŁA, FORMY PRZEKAZU, REPERTUAR

1. Stan źródeł do historii muzyki i kultury muzycznej w Polsce w XIV i XV w.

Rozwój kultury muzycznej w późnośredniowiecznej Polsce nie znalazł pełnego odbicia w zachowanych źródłach; o istnieniu zapewne zaginionej dziś znacznej części twórczości oraz o wielu zjawiskach z zakresu życia muzycznego wnosić można jedynie ze źródeł pośrednich, a niekiedy wnioskować nawet z takich przesłanek, jak ogólny rozwój kulturalny kraju, analogie z poziomem kultury muzycznej w sąsiednich państwach itp.

Źródła bezpośrednie do kompozycji muzycznych z omawianego okresu zachowały się w wyjątkowo skromnej liczbie. Nuty te były zarówno sprowadzane z zagranicy, jak i pisane w kraju. Do najcenniejszych z muzycznego punktu widzenia należą stosunkowo nieliczne zapisy muzyki wielogłosowej, zwłaszcza większe kodeksy zawierające obszerny i różnorodny repertuar zagraniczny i miejscowy (por. rkp. Biblioteki Krasińskich w Warszawie sygn. 52, obecnie PL-Wn 8059; rkp. Biblioteki Narodowej w Warszawie sygn. Lat. F. I 378, zaginiony, zachowała się kopia fotograficzna i transkrypcja Marii Szczepańskiej z ok. 1930 r.; wskazać tu można także na źródło śląskie, w którym tradycja niemiecka wiąże się jeszcze silnie z czeską i polską, mianowicie na śpiewnik głogowski – Glogauer Liederbuch – PL-Kj B 40098). Kompozycje wielogłosowe oraz śpiewy monodyczne zachowały się ponadto po kilka lub pojedynczo, oddzielnie lub jako wpisy do różnych rękopisów m.in. liturgicznych. Z fragmentów tych nawet da się czasem zestawić korpusy dzieł poszczególnych kompozytorów (np. Piotra z Grudziądza). Do tej grupy włączyć można bardzo nieliczne źródła muzyki instrumentalnej w formie niewielkich fragmentów tabulatur organowych, na które napotykamy po raz pierwszy dopiero w XV w. i to jedynie na terenie Śląska. Najliczniejszą grupę źródeł bezpośrednich stanowią rękopiśmienne księgi liturgiczne zawierające chorał rzymski, zachowane w całości bądź fragmentarycznie, przede wszystkim graduały, antyfonarze, psałterze, a także niektóre mszały, pontyfikały, ewangelistarze, lekcjonarze itp. Należą tu także w niewielkiej liczbie zachowane księgi liturgiczne zawierające śpiewy cerkiewno-słowiańskie.

Do źródeł „częściowo bezpośrednich” zaliczyć można słowne zapisy, spotykane głównie w księgach liturgicznych, łączące się z powszechnie wówczas uprawianą praktyką alternatim. Są to np. oznaczenia „org.” spotykane w niektórych rękopisach, najczęściej w zapisach ordinariów mszalnych, a także w sekwencjach i innych utworach, w których najczęściej naprzemienne wersy wykonywane były wokalnie, jednogłosowo, pozostałe zaś w sposób wielogłosowy bądź też instrumentalnie. Rozumieć je zatem można bądź jako śpiew organalny, bądź jako grę organową. Użycie instrumentów w tych fragmentach jest o tyle prawdopodobne, że ówczesna praktyka wykonawcza uwzględniała instrumenty w szerokim zakresie, często również jako element towarzyszący produkcjom wokalnym.

Wspomnieć też należy, że wiele kompozycji powstałych w XIV i XV stuleciu zachowało się jedynie w zapisach późniejszych, o czym świadczyć mogą m.in. liczne dawne sekwencje zanotowane dopiero w graduale tarnowskim (przed 1526, Muzeum Diecezjalne w Tarnowie sygn. 2015), czy też pieśni pojawiające się z melodią w XVI-wiecznych kancjonałach, a znane na pewno znacznie wcześniej. Rzadziej mamy do czynienia z sytuacją, gdy właśnie w rękopisach XIV i XV w. są powtarzane kompozycje dawniejsze, dobrym przykładem może być Bogurodzica z XIII w., której pierwszy przekaz nutowy pochodzi dopiero z początku XV w. W pierwszym rzędzie dotyczy to jednak podstawowego trzonu repertuaru śpiewów liturgicznych chorału rzymskiego, mniej lub bardziej ściśle powtarzanego w rękopisach z różnych okresów.

Już nawet pobieżny rzut oka na muzyczny materiał źródłowy (jego szczegółowa prezentacja nastąpi w drugiej części niniejszego opracowania) pozwala zauważyć, że stan jego zachowania nie jest jednolity. Zdecydowana większość z niewielu zachowanych zapisów muzyki wielogłosowej pochodzi z XV w., podczas gdy wiek XIV nie odznacza się w ogóle obfitością bezpośrednich źródeł. Zwraca uwagę fakt, że źródła do muzyki wielogłosowej zachowały się wyrywkowo i przypadkowo, podczas gdy źródła chorałowe rozprowadzane były planowo i stosunkowo systematycznie przede wszystkim na większe ośrodki kultu, tak diecezjalne, jak i monastyczne. Administracja kościelna, a także władze zakonne dbały, by sieć utrwalająca rzymski obyczaj kultowy była dobrze zorganizowana zarówno w dużych ośrodkach, katedrach, kolegiatach, dużych opactwach, jak i mniejszych, parafiach lub peryferyjnych klasztorach, co siłą rzeczy przyczyniało się do zapoczątkowania i konstruowania zbiorów źródeł chorałowych. Stąd m.in. powstanie i rozwój bibliotek przykościelnych i przyklasztornych, szkolnych różnego stopnia (np. uniwersyteckie, katedralne, parafialne), a także prywatnych, przede wszystkim gromadzonych przez wykształconych wysokich urzędników kleru diecezjalnego, będących często jednocześnie dostojnikami państwowymi, rzadziej przez osoby świeckie (np. na dworach magnatów). Począwszy już od XI w. sprowadzano do Polski liczne rękopisy jako dary dla króla, dworu, katedry i klasztorów głównie z Niemiec, a później z Francji i Włoch. Większe biblioteki rozrastały się dzięki m.in. zapisom testamentowym prywatnych posiadaczy. Najbogatszą i najstarszą biblioteką był stale rosnący i wszechstronny tematycznie zbiór katedralny na Wawelu; od 1364 r. zaczęto w studium generalnym gromadzić rękopisy będące zalążkiem późniejszej Biblioteki Jagiellońskiej. Bogate zasoby biblioteczne utrzymywano przy katedrach, np. w Gnieźnie, gdzie przeważały rękopisy liturgiczne, których wiele się zachowało, Poznaniu od XI/XII w., Płocku od XII w., Wrocławiu i in. Warto wspomnieć o wczesnych zbiorach bibliotecznych osób prywatnych np. biskupów (w XIII w. Boguchwał II biskup poznański, Gedeon biskup płocki), możnowładców i książąt (książę Przemysław I, ur. 1220, zm. 1257, książę Henryk Probus; wymienić tu można księżnę Kingę, bł. Salomee i inne osoby). W XIV i XV w. powstaje i rozwija się biblioteka uniwersytetu w Krakowie, biblioteki katedralne i zbiory prywatne, np. księcia Ludwika I Brzeskiego (zm. 1398), królowej Jadwigi, uczonych krakowskich, jak np. Jan Isner, teolog (zm. 1411); wspomniany już wyżej Jan Szczekną, Mikołaj Gorzkowski, prawnik (zm. 1414); Bartłomiej z Jasła, filozof i teolog (ur. 1360, zm. 1407); Jan Radlica, kanclerz i lekarz po studiach w Paryżu i Montpellier, biskup krakowski; Mikołaj Wigandi, prawnik i teolog (zm. 1416-21); Stanisław ze Skarbimierza, prawnik (zm. 1431); Mikołaj Kozłowski, filozof i teolog (zm. 1444); Andrzej z Kokorzyna, teolog (zm. 1435); Pełka z Borzykowej, magister artium (działał ok. 1402-22); Paweł Włodkowic, prawnik, polityk (ur. ok. 1370-73, zm. 1434); Piotr Wysz, prawnik po studiach w Padwie, kanclerz i biskup krakowski (zm. 1414), Tomasz ze Strzempina, prawnik, podkanclerzy koronny, biskup krakowski (ur. 1398, zm. 1460); kardynał Zbigniew Oleśnicki, kardynał Fryderyk Jagiellończyk, wszechstronny uczony Maciej z Miechowa (ur. 1457, zm. 1523) i wielu innych. Świadczą one wprawdzie w pierwszym rzędzie o innych osobistych zainteresowaniach i potrzebach właścicieli, jednak odnaleźć wśród nich można niekiedy księgi liturgiczne z muzyką, a nawet inne muzykalia.

Zapewne znacznie skromniejsze były biblioteki kolegiackie, powstające od XII w. w Kaliszu, Wrocławiu, Głogowie, Sandomierzu, Łęczycy, Kielcach, Kruszwicy i in., a także biblioteki parafialne, choć niektóre z nich dysponowały już znaczną – jak na owe czasy – liczbą rękopisów, np. czternastowieczne zbiory z kościoła mariackiego liczące według spisu z 1397 r. 40 tomów czy z kościoła Bożego Ciała na Kazimierzu, gdzie spis z 1399 r. obejmował 15 rękopisów ksiąg liturgicznych.

Szczególne zasługi dla gromadzenia księgozbiorów, w tym także muzykaliów, mają klasztory, z których niemal każdy był zaopatrzony w zbiór biblioteczny. Na czoło wysuwa się zakon benedyktynów z domami zakonnymi w Tyńcu, na Łysej Górze i innych miejscowościach, augustianów (np. w Krakowie), bernardynów (np. we Lwowie i Krakowie), kanoników regularnych, klarysek (np. w Starym Sączu i Krakowie), cystersów (głównie w ośrodkach śląskich, jak Żagań, Wrocław, Nysa, Henryków, Kamieniec Ząbkowicki, Rudy, Jemielnica oraz Koprzywnica, Ląd, Sulejów, Jędrzejów, Mogiła, Oliwa, Pelplin i bardzo bogaty w XV w. zbiór biblioteczny w Paradyżu) i wiele innych. Jest oczywiste, że zasoby biblioteczne w ciągu burzliwych dziejów kraju ulegały często zniszczeniu w pożarach, w czasie wojen, grabieży itp., a niewielki zachowany zasób źródeł muzycznych pozwala przypuszczać, że skala tych zniszczeń była dość znaczna.

Rękopisy były wówczas bardzo drogie, zarówno te kupowane za granicą, jak i pisane w kraju; stawały się często przedmiotem grabieży w czasie wypraw wojennych. Najcenniejsze księgi, o bogatych oprawach i iluminacji przechowywano w katedralnych lub klasztornych skarbcach, inne – w pomieszczeniach bibliotecznych. Księgi liturgiczne przechowywano najczęściej w kościołach lub na krużgankach, które z czasem zamieniały się w specjalne pomieszczenia biblioteczne. W krużgankach urządzano też niewielkie pomieszczenia służące jako skryptoria lub lektoria. Specjalne obszerne sale biblioteczne pochodzą dopiero z pocz. XV w. Bibliotekarzami w klasztorach byli najczęściej kantorzy, w katedrach książkami opiekował się scholastyk. Zachowało się, niestety, bardzo niewiele spisów tych zbiorów.

Źródła pośrednie do historii kultury muzycznej w Polsce w XIV i XV w. to przede wszystkim piśmiennictwo i ikonografia. Ze źródeł tych czerpiemy m.in. informacje o wykonawstwie muzycznym w różnych warstwach społecznych, o organizacji życia muzycznego, o miejscu muzyki w życiu codziennym, np. w pracy, zabawie, na wojnie, w kulcie religijnym itp. oraz o innych problemach życia muzycznego. Przede wszystkim jednak przekazują one niekiedy tytuły lub nawet teksty znanych i wykonywanych ówcześnie utworów. Do źródeł piśmienniczych należą przede wszystkim kroniki, roczniki (np. rocznik mansjonarzy krakowskich z XIV w., rocznik poznański) i inne zapisy typu literackiego, sporządzane w kancelarii królewskiej, w kapitułach lub ośrodkach zakonnych, m.in. żywoty świętych (np. żywot błogosławionej Kingi z pocz. XIV w. czy żywot św. Jacka z XIV w.), katalogi biskupów i opatów (np. krakowskie czy żagański Catalogus abbatum Saganiensium), dotąd jedynie częściowo przebadane pod względem muzycznym. Na plan pierwszy wysuwa się tu Cronica magna seu longa polonorum obejmująca m.in. tzw. Kronikę wielkopolską, kronikę Janka z Czarnkowa (obie z II połowy XIV w.) i inne zapiski, następnie Kronika książąt polskich z ok. 1385 r. napisana w Brzegu, zachowana w odpisach XV-wiecznych, wreszcie Dzieje Polski Jana Długosza. Wymienić też wypada dokumenty typu kalendarzy (np. Władysławski z XIV w., opactwa z Czerwińska z XIV i XV w.) czy nekrologów zakonnych oraz księgi brackie, księgi fundacyjne (np. klasztoru cystersów w Henrykowie, biskupstwa wrocławskiego), rachunkowe i in., a także drobne notatki rozrzucone po marginesach ksiąg liturgicznych, dopisywane przez ich użytkowników i właścicieli (np. w Psałterzu floriańskim z ok. 1386 r., biblii królowej Zofii z XV w.).

Drugą ważną grupę źródeł pośrednich stanowią zabytki ikonograficzne w postaci rzeźb, malowideł, a przede wszystkim miniatur w licznych rękopisach i kodeksach sporządzanych w kraju. Znaczna liczba zachowanych kodeksów iluminowanych obejmuje utrzymujące się na wysokim poziomie sztuki minatorskiej przedstawienia m.in. o tematyce muzycznej. Są to w pierwszym rzędzie:

1) wizerunki instrumentów muzycznych, takich jak fidel, harfa, gęśle, lutnia, trąbka, puzon, róg, piszczałka, portatyw, bębenek, dudy, cymbały i inne (por. m.in. miniatury w rękopisach: Psałterz floriański z ok. 1386 r., PL-Wn 8002; biblia jasnogórska z przełomu XIV i XV w., Częstochowa, Archiwum klasztoru paulinów sygn. C.M.C. III.I/591R); antyfonarz fundacji Zbigniewa Oleśnickiego z ok. 1423 r. (PL-Kk 47); mszał z ok. 1450 (PL-Kk 2); antyfonarz Adama z Będkowa z 1451-57 (PL-Kk 48, 49), mszał (PL-WRu 7572);

2) przedstawienia śpiewaków, chórów lub zespołów instrumentalnych (por. m.in. graduał klarysek z ok. 1418 r., PL-GNd 170);

3) wyobrażenia zapisów nutowych (por. m.in. graduał tyniecki opata Mścisława z ok. 1386, PL-Wn s.s.);

4) różne sceny związane mniej lub bardziej z muzyką, jak pogrzeby, uroczystości, tańce, przedstawienia dramatyczne itp. (por. m.in. Psałterz floriański z ok. 1386 r., PL-Wn 8002; legenda o św. Jadwidze z 1353 r., Ostrów Czeski, bibl. pijarów, antyfonarz Zbigniewa Oleśnickiego z ok. 1423, PL-Kk 47; mszał z ok. poł. XV w., PL-Kk 7);

5) rysunki o charakterze symbolicznym o treści sięgającej niekiedy tradycji antycznych lub wczesnośredniowiecznych, np. postać św. Grzegorza, legendarnego reformatora chorału, króla Dawida i in. (por. m.in. Psałterz floriański z ok. 1386 r., PL-Wn 8002; biblia Hutterów z 1415 r., PL-Kc 1197, brewiarz z ok. 1410 r., PL-Kk 34, mszały z ok. 1450 i 1350-60, PL-Kk 2 i 3; graduał z poł. XV w., PL-Kb 2RL; graduał tyniecki z ok. 1456-76, PL-Wn s.s.).

Niektóre z wymienionych wyżej instrumentów występują w innego typu przedstawieniach plastycznych, np. w polichromii (por. m.in. polichromia z kościoła św. Jakuba z ok. 1330 r. w Mieronicach pow. Jędrzejów czy polichromia z 1418 r. z kościoła św. Trójcy w Lublinie); witrażach (por. m.in. witraż z I poł. XV w. z Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, witraż z ok. 1430-40 z kościoła dominikanów w Krakowie); rzeźbie (por. m.in. tryptyk św. Trójcy z 1467 r. w katedrze w Krakowie, ołtarz z ok. 1470-80 z kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu, ołtarz Wita Stwosza z ok. 1477-89 z kościoła mariackiego w Krakowie, nagrobek Kallimacha z końca XV w. z kościoła dominikanów w Krakowie) czy w malarstwie (por. m.in. obraz madonny tronującej z ok. 1460-70 z Muzeum Diecezjalnego we Wrocławiu). Wszystkie te źródła pośrednie należy traktować z ostrożnością, gdyż wizerunki czy opisy np. instrumentów mogą pochodzić w większym lub mniejszym stopniu z wyobraźni artysty, a nie są ich fachowym przedstawieniem. Z omawianego okresu nie zachowały się niestety żadne materialne ślady jakichkolwiek narzędzi muzycznych.

2. Formy przekazu muzycznego

a) Rękopisy

Od X-XII w. używano w Polsce wyłącznie ksiąg liturgicznych obcych, sprowadzanych z zagranicy. W XIII w. pojawiają się już rodzimi skrzyptorzy, działający głównie w klasztorach cysterskich i benedyktyńskich. Z XIV i XV w., gdy zdecydowanie przeważają przekazy rękopiśmienne, nie zachowały się żadne informacje o sporządzaniu rękopisów muzyki wielogłosowej i o wpisach muzycznych do ksiąg różnego rodzaju. Lepiej natomiast znany jest proces sporządzania rękopisów muzyczno-liturgicznych. Wiele źródeł chorałowych nadal sprowadzano do Polski z Europy zachodniej jako dary, upominki, wyposażenie klasztorów polskich przez zagraniczną jednostkę macierzystą itp. (np. cystersi z Pelplina sprowadzali księgi z Doberanu i z Paryża, mnisi z Rud Raciborskich kupowali je w Morimundzie), jednak już w XIV, a zwłaszcza w XV w., większość ksiąg sporządzana była na miejscu. Były to przeważnie mniej lub bardziej dokładne kopie źródeł zagranicznych, wiele układano i redagowano na miejscu, wzorując się na archetypach rzymskich, na księgach różnych zakonów, a także kompilowano własne zestawy. Sporządzenie rękopiśmiennej księgi było pracochłonne i koszty były dość duże (np. w końcu XIV w. sporządzenie mszału kosztowało 12 grzywien, a w połowie XV w. – już 20 grzywien) toteż fundatorów szukać trzeba było przede wszystkim wśród korzystających z ksiąg instytucji, takich jak dwór królewski, diecezje czy klasztory. Nie brak było również fundatorów prywatnych, do których należeli przede wszystkim król i królowa, np. Kazimierz Wielki (m.in. mszał z ok. 1350-60 r., PL-Kk 3), Elżbieta Łokietkówna, Jadwiga Andegaweńska, Władysław Jagiełło (np. mszał z ok. 1399-1400, PL-Kk l), Zofia Holszańska, Elżbieta Rakuszanka (m.in. mszał z ok. 1487-90 dla Fryderyka Jagiellończyka, PL-Kk 6), a także inne eminentne osoby, jak:

1) dostojnicy dworscy i rycerze, możnowładcy, szlachta lub ich żony, np. podkanclerzy Klemens z Moskorzewa (mszał dla króla Władysława Jagiełły z ok. 1399 r.);

2) kler wyższy i niższy diecezjalny, np. arcybiskup Jarosław Bogoria ze Skotnik, arcybiskup Wojciech Jastrzębiec (mszały z ok. 1423 r., PL-GNd 194 i z ok. 1421 dla parafii w Beszowej, PL-Kk 8), kardynał Zbigniew Oleśnicki (antyfonarz dla katedry wawelskiej z ok. 1423 r., PL-Kk 47, pontyfikat dla katedry wawelskiej z ok. 1430 r., PL-Kk 12), arcybiskup Jan Gruszczyński (mszał dla katedry gnieźnieńskiej z ok. 1470 r., PL-GNd 146), biskup Tomasz ze Strzempina (pontyfikał z 1455-60, PL-Kk 13), kardynał Fryderyk Jagiellończyk (pontyfikat z ok. 1493-4, PL-Kk 14), kanonik krakowski Mikołaj Goworek (antyfonarz kielecki z 1372 r., PL-KIa 1), kanonik Adam z Będkowa (antyfonarz dla katedry wawelskiej z 1451-57, PL-Kk 48, 49), kanonik krakowski Jan Gosławski (Cantionale z 1489 r., PL-Kk 58), kanonik Mikołaj Goszczyński (gnieźnieński graduał klarysek z 1418 r., PL-GNd 170), kanonik płocki Markward (graduał Świętosława z Wilkowa z ok. 1365, zaginiony), kanonik krakowski Mikołaj Hymbir z Kiszewa (graduał łęczycki z ok. 1467 r., PL-Wn Lat. F.v.84), kanonik Henryk z Radomia (mszał dla kolegiaty z I poł. XV w., Sandomierz, Bibl. Kapitulna sygn. 2), kustosz katedry krakowskiej Franciszek de Sartoris (mszał dla klasztoru bożogrobców w Miechowie z poł. XV w., zaginął);

3) opaci i przeorzy klasztorni, np. Piotr z Krakowa, przeor klasztoru augustianów (antyfonarz z 1454 r., Kórnik, Bibl. PAN sygn. 36), Prokop z Lublina, gwardian klasztoru bernardynów w Radomiu (antyfonarz z ok. 1480 r., Sandomierz, Muzeum Diecezjalne nr 1689), Mścisław, opat w Tyńcu (graduał tyniecki z ok. 1386 i antyfonarz sprzed 1409, oba PL-Wn s.s.), Wilhelm, opat klasztoru norbertanów we Wrocławiu (graduał z ok. 1362(1) r., PL-WRn IF 423), Maciej ze Skawiny, opat klasztoru benedyktynów w Tyńcu (graduał tyniecki z ok. 1456-76, PL-Wn s.s.). Wawrzyniec, opat klasztoru augustianów w Krakowie (graduał z ok. 1493, PL-Wn V 3035).

Księgi rękopiśmienne wykonywano w skryptoriach, organizowanych przede wszystkim w klasztorach, także diecezjach, przy katedrach lub większych kościołach, na dworze królewskim, w rezydencjach książąt itp. Niekiedy napotykamy już wówczas na indywidualnie działających pisarzy, którzy przyjmowali zamówienia, pracowali sami lub z grupą skryptorów i malarzy oraz handlowali przepisywanymi księgami.

Skryptoria działały według określonych zasad, a skryptorzy trzymać się musieli przepisów obowiązujących w poszczególnych zakonach. Zachowało się kilka takich instrukcji dotyczących sposobu pisania, papieru, przyborów do pisania itp. (np. w graduale z klasztoru klarysek św. Andrzeja w Krakowie, sygn. 205 z XIII w.; w graduale z klasztoru norbertanów św. Wincentego we Wrocławiu, sygn. I F 423 z 1362(1) r.; w graduale z klasztoru bernardynów w Leżajsku, przechowywanym w Bibl. Czartoryskich w Krakowie, sygn. 2827 z ok. 1480-90 r. Skryptoria (np. w klasztorach cysterskich) były nadzorowane przez magistra scriptorum. Skryptor pracował po sześć godzin dziennie i pisał w tym czasie 4-6 kart in quarto, niestety nie wiemy czy nuty pisano również w tym samym tempie. Praca w skryptorium była podzielona między rubrykatorów, pisarzy, korektorów i iluminatorów. Księgi pisano do XV w. na pergaminie od XV w. również na papierze; stosowano atrament czarny lub kolorowy (zielony, niebieski, żółty, brązowy, rzadziej złoty i srebrny, w tytułach i ważniejszych uwagach – czerwony) i pióra gęsie; niektóre materiały na ogół sprowadzano z zagranicy, niekiedy wytwarzano je na miejscu. Skryptorów rozpoznawano według charakterów pisma i sposobów pisania różniących się zarówno indywidualnie, jak i według zwyczajów środowiska. Najczęściej pisano księgi w jednym bloku, rzadziej zdarzają się dwuszpaltowe (np. mszał z diecezji krakowskiej z 1350-60, PL-Kk 3). Sporządzano księgi w dużych formatach do użytku skupionego wokół pulpitu chóru np. graduał wiślicki z ok. 1320 r. (PL-KIsd 1), antyfonarz kielecki z 1372 r. (PL-KIa 1) oraz księgi mniejszego formatu, przeznaczone dla muzyka kierującego zespołem. W księgach przekazywane bywają niekiedy imiona skryptorów (w kolofonie) wraz z prośbami o modlitwę za piszącego, a także ostrzeżenia przed kradzieżą ksiąg, zwłaszcza bogato iluminowanych, będących już cennymi dziełami sztuki.

Niestety, działalność skryptoriów i skryptorów (zwłaszcza umiejących pisać nuty) nie została jeszcze szczegółowo zbadana, a wiadomości na ten temat są niepełne i wyrywkowe. Wiadomo, że najliczniejszą grupę stanowili skryptorzy diecezjalni – od Świętosława z Wilkowa działającego w XIV w. w Płocku po liczną grupę sławnych pisarzy skryptorium w katedrze krakowskiej, które należało do największych ośrodków tego typu w ówczesnej Polsce. Nie tylko pisano tam księgi przeznaczone dla Krakowa, lecz także wykonywano zamówienia z całego kraju (np. pisano dla Gniezna, Płocka, Wiślicy, Częstochowy, Gdańska, Kielc i wielu in.), w czym niemałą rolę odgrywał fakt, że rytuał liturgiczny krakowski, według którego sporządzano księgi, stanowił wzór dla większości

kolegiat, katedr i parafii w kraju. Mniejsze lub większe skryptoria działały też w innych ośrodkach diecezjalnych, np. Poznaniu, Wrocławiu, Płocku, Gnieźnie, a także przy kolegiatach, kościołach, szkołach katedralnych itp. Poświadczone jest istnienie skryptoriów w XIV w. w Krakowie przy kolegiacie św. Floriana na Kleparzu, w kościele mariackim, w Płocku dawne skryptorium ożywiło swoją działalność w XIV stuleciu. Ponadto skryptoria działały w większości miast i wielu innych ośrodkach polskich i śląskich. Warto np. wspomnieć o zespole skryptorów z końca XIV w. (w 1. 1393-94 pracował tam skryptor Świętosław i trzech katedralisów), który utrzymywała na dworze królowa Jadwiga; skryptorium działało tu też w czasach późniejszych, za Władysława Jagiełły, Kazimierza Jagiellończyka i Jana Olbrachta. Niewiele informacji zachowało się o skryptorach na dworach książąt i możnowładców, np. wiadomo, że skryptorium pałacowe utrzymywał książę Ludwik I Brzeski w zamku w Brzegu w II poł. XIV w. Niestety tylko hipotetycznie można domniemywać, że mógł powstać w tym skryptorium znany i cenny graduał z przełomu XIV i XV w. (PL-WRu K24) i antyfonarz z XIV w. (PL-WRu K21).

Najwięcej skryptoriów działało w klasztorach: niemal w każdym większym ośrodku, zwłaszcza takim, który utrzymywał klasztory filialne, działał jeden lub kilku pisarzy rękopisów. Do najstarszych należały skryptoria cysterskie, w większości działające już od dawna, jak np. skryptorium w Lubiążu według niektórych od początku istnienia klasztoru, to znaczy od II połowy XII w., duży ośrodek w Paradyżu z XIII w. oraz w Pelplinie, Łeknie, Obrze, Bledzewie, Koronowie, Jemielnicy, Trzebnicy, Henrykowie, Kamieńcu Ząbkowickim, w Lądzie, w Mogile, gdzie szczególnie ożywioną działalność prowadzono w latach 1402-36, za rządów opata Piotra Honigfelda, od 1354 r. w Rudach Raciborskich i w innych miejscowościach. Do najbardziej znanych należało skryptorium w klasztorze benedyktyńskim w Tyńcu, rozwijające się bujnie m.in. za rządów opata Macieja ze Skawiny w końcu XV stulecia, w Sieciechowie, a w szczególności skryptorium w klasztorze benedyktyńskim na Łysej Górze z największą liczbą znanych z imienia skryptorów, wśród których na czoło wysuwa się przeor i muzyk, Andrzej ze Słupi. Od połowy XV w. liczne skryptoria prowadzili bernardyni, zaś skryptorzy wędrowali po licznych swoich klasztorach filialnych. Zakonnicy bernardyńscy wykonywali prace pisarzy, iluminatorów, kantorów działając wymiennie w różnych ośrodkach w całym kraju, przy czym każdy nowicjusz miał obowiązek uczyć się pisania antyfonarzy i kancjonałów. Prawdopodobnie, bo brak pewnych informacji, pisano księgi u klarysek w Krakowie, Starym Sączu i później w Gnieźnie, u norbertanów i dominikanów w wielu ośrodkach, u kanoników regularnych w Czerwińsku, Trzemesznie, gdzie około 1470 r. działało kilkuosobowe skryptorium, w Miechowie oraz w Krakowie. Do Krakowa, do kościoła Bożego Ciała sprowadził kanoników regularnych z Kłodzka w 1405 r. Władysław Jagiełło; tu rozpoczęła od razu działalność grupa skryptorów, która pod kierunkiem przeora Szymona w 1. 1405-22 opracowała sześciotomowy antyfonarz.

Przepisywaniem ksiąg zajmowali się zarówno duchowni i zakonnicy, jak i osoby świeckie, przede wszystkim zawodowi pisarze i iluminatorzy, ale również, choć rzadziej, notariusze, pisarze kancelarii dworskich, nadworni malarze, miniaturzyści, kantorzy, nauczyciele. Warto wspomnieć, iż kopiowaniem ksiąg zajmowali się także autorzy traktatów muzycznych, profesorowie uniwersytetu i wybitni uczeni. Znamy wiele nazwisk i imion osób, które mogłyby być pisarzami ksiąg, jednak bardzo trudno z uwagi na brak szczegółowych informacji wyodrębnić wśród nich takich, którzy umieli pisać także nuty i byli w stanie zestawiać i redagować księgi muzyczno-liturgiczne. Niektórzy z nich mogli być równocześnie iluminatorami, choć w XV w., a może i wcześniej, następowała już dość ścisła specjalizacja (np. skrzyptorzy od akt prawnych, od nut, malarze ksiąg, redaktorzy, introligatorzy itp.). W XIV i XV w. działało w kraju wielu skryptorów, wśród nich grupa kopistów-kaligrafów nazywanych katedralisami: historycy sztuki zajmujący się malarstwem miniaturowym podają, że w Małopolsce, głównie w Krakowie, na przełomie XIV i XV w. działało ich ponad czterdziestu.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

b) Druki

Dostępne w wersji pełnej

c) Notacja

Dostępne w wersji pełnej

3. Charakter i zasób repertuaru muzycznego

a) Kompozycje wielogłosowe

Dostępne w wersji pełnej

b) Pieśni monodyczne i teksty bez melodii

Dostępne w wersji pełnej

c) Chorał i utwory parachorałowe

Dostępne w wersji pełnej

d) Muzyka instrumentalna

Dostępne w wersji pełnej

IV. ORGANIZACJA ŻYCIA MUZYCZNEGO

1. Uwagi ogólne

Dostępne w wersji pełnej

2. Muzycy wędrowni

Dostępne w wersji pełnej

3. Ośrodki rozwoju życia muzycznego

a) Dwór królewski

Dostępne w wersji pełnej

b) Dwory książęce i magnackie

Dostępne w wersji pełnej

c) Ośrodki kościelne

Katedry i kościoły

Dostępne w wersji pełnej

Klasztory

Dostępne w wersji pełnej

Organiści

Dostępne w wersji pełnej

Bractwa religijne

Dostępne w wersji pełnej

d) Życie muzyczne w miastach

Dostępne w wersji pełnej

V. INSTRUMENTY I PRAKTYKA WYKONAWCZA

1. Instrumenty dęte, strunowe i perkusyjne

Dostępne w wersji pełnej

2. Instrumenty klawiszowe. Organy i budownictwo organowe

Dostępne w wersji pełnej

3. Praktyka wykonawcza

a) Wykonawstwo instrumentalne

Dostępne w wersji pełnej

b) Wykonawstwo wokalne

Dostępne w wersji pełnej

c) Praktyka alternatim

Dostępne w wersji pełnej

VI. SZKOLNICTWO MUZYCZNE

1. Uwagi ogólne o nauczaniu muzyki

Dostępne w wersji pełnej

2. Uniwersytet Krakowski

Dostępne w wersji pełnej

3. Różne typy szkół przykościelnych

Dostępne w wersji pełnej

4. Szkoły klasztorne

Dostępne w wersji pełnej

VII. TEORIA MUZYKI W XIV I XV W.

1. Znajomość teorii zachodnioeuropejskiej. Johannes de Muris i przekazy Musica speculativa

Dostępne w wersji pełnej

2. Teoria chorału w pismach polskich i znajdujących się w Polsce. Musica magistri Szydlovite

Dostępne w wersji pełnej

3. Musica mensuralis. Inne problemy: akcent kościelny, instrumenty, zagadnienia etyczno-estetyczne

Dostępne w wersji pełnej

Część II. TWÓRCZOŚĆ MUZYCZNA W POLSCE w XIV i XV w.

I. ZAGADNIENIA TWÓRCZOŚCI MUZYCZNEJ W POLSCE W XIV I XV W.

Dostępne w wersji pełnej

II. MUZYKA WIELOGŁOSOWA DO KOŃCA XV WIEKU

1. Uwagi ogólne

Dostępne w wersji pełnej

2. Muzyka wielogłosowa w XIV

a) Polifonia okresu ars nova

Dostępne w wersji pełnej

b) Twórczość typu organalnego. Polifonia retrospektywna.

Dostępne w wersji pełnej

3. Rozwój polifonii w I połowie XV w. (szkoła Ciconii i szkoła burgundzka)

a) Źródła i repertuar

Dostępne w wersji pełnej

b) Twórczość Mikołaja z Radomia

Dostępne w wersji pełnej

4. Styl motetowo-pieśniowy i różne typy ukształtowali pieśniowych

a) Zabytki polskie na tle twórczości europejskiej

Dostępne w wersji pełnej

b) Twórczość Piotra z Grudziądza

Dostępne w wersji pełnej

5. Elementy polifonii niderlandzkiej w Polsce w XV w.

Dostępne w wersji pełnej

III. MONODIA W POLSCE W XIV I XV WIEKU

1. Uwagi ogólne

Dostępne w wersji pełnej

2. Pieśń jednogłosowa

Dostępne w wersji pełnej

3. Muzyka liturgiczna w Polsce w XIV i XV wieku

A. Chorał rzymski

a) Zarys rytu staropolskiego. Twórczość mszalna.

Dostępne w wersji pełnej

b) Tropy, hymny, sekwencje i oficja rymowane

Dostępne w wersji pełnej

c) Udział chorału w dramatyzacjach liturgicznych i pozaliturgicznych.

Dostępne w wersji pełnej

B. Śpiewy obrządku cerkiewno-słowiańskiego

Dostępne w wersji pełnej

IV. MUZYKA INSTRUMENTALNA W POLSCE W XIV I XV W.

Dostępne w wersji pełnej

Część III. ANEKSY

I. BIBLIOGRAFIA

1. Edycje nutowe (nowe wydania źródłowo-krytyczne i niektóre inne w porządku chronologicznym)

Dostępne w wersji pełnej

2. Literatura z zakresu historii muzyki i uzupełniająca z zakresu innych dyscyplin (w porządku alfabetycznym)

a) katalogi, bibliografie, słowniki

Dostępne w wersji pełnej

b) opracowania syntetyczne i monograficzne

Dostępne w wersji pełnej

II. SPIS PRZYKŁADÓW MUZYCZNYCH

Dostępne w wersji pełnej

III. SPIS ŹRÓDEŁ

Dostępne w wersji pełnej

AUDYCJE RADIOWE

Dostępne w wersji pełnej

HISTORIA MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego

Tom I część 2

Katarzyna Morawska

ŚREDNIOWIECZE 1320-1500

© Copyright by Narodowe Centrum Kultury

Warszawa 2013

ISBN 978-83-63631-69-7

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13

01-231 Warszawa

tel. 22 21 00 100

www.nck.pl

Cykl e-booków został stworzony w oparciu o HISTORIĘ MUZYKI POLSKIEJ pod redakcją Stefana Sutkowskiego wydanej w wersji papierowej przez wydawnictwo Sutkowski Edition Warsaw.

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl